View source for BramhasutraBhashyam/C04/S01/व्याख्या/bhashya

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C04_S01_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः’ इत्यादीनां नाग्निष्टोमादिवदेकवारेणैव फलप्राप्तिः। किन्त्वावृत्तिः कर्तव्या ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वम्’ इत्याद्यसकृदुपदेशात् ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V01" />

<section begin="BS_C04_S01_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स तपोऽतप्यत……. पुनरेव वरुणं पितरमुपससार’ इत्याद्यावर्तनलिङ्गाच्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘नित्यशः श्रवणं चैव मननं ध्यानमेव च ।</span><br>
इत् बृहत्तन्त्रे ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V02" />

<section begin="BS_C04_S01_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">आत्येत्युपदेश उपासनं च मोक्षार्थिभिः सर्वथा कार्यमेव ।</span><br>
इति ग्राहयन्ति च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘आत्मेत्युपासनम् कार्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः ।</span><br>
इति भविष्यत्पर्वणि ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘आत्मा विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span><br>
इति ब्राह्मे ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V03" />

<section begin="BS_C04_S01_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नाम ब्रह्मेत्युपास्ते’ इत्यादिना शब्दभ्रान्त्या न प्रतीके ब्रह्मदृष्टिः कार्या । किन्तु तत्स्थत्वेनैवोपासनं कार्यम् ।<br>
ब्रह्मतर्के च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नामादिप्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः ।<br>
ऐक्यदृष्टिरिति भ्रान्तिरबुधानां भविष्यति ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नामादिस्थितिरेवात्र ब्रह्मणो हि विधीयते ।<br>
सर्वार्था प्रथमा यस्मात् सप्तम्यर्था ततो माता’ इति ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V04" />

<section begin="BS_C04_S01_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मदृष्टिश्च सर्वथा कार्यैव परमेश्वरे । उत्कृष्टत्वात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुः सर्वैरपि ध्रुवम् ।<br>
महत्त्ववाची शब्दोऽयं महत्त्वज्ञानमेव हि ।<br>
सर्वतः प्रीतिजनकमतस्तत् सर्वता भवेत् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">आत्मेत्येव यदोपासा तदा ब्रह्मत्वसंयुता ।</span><br>
इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V05" />

<section begin="BS_C04_S01_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘चक्षोः सूर्यो अजायत’ इत्याद्युपासनं च देवानां कार्यमेव । स्वोत्पत्तिस्थानात् स्वाश्रयत्वान्मुक्तौ तत्र लयस्यापेक्षितत्वाच्चोपपन्नं तथोपासनम् ।<br>
नारायणतन्त्रे च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।<br>
गुणानां स्मरणाशक्तौ विष्णोर्ब्रह्मत्वमेव तु ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्मर्तव्यं सततं तत् तु न कदाचित् परित्यजेत् ।<br>
अत्र सर्वगुणानां च यतोऽन्तर्भाव इष्यते ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वोत्पत्त्यङ्गं च देवानां विष्णोश्चिन्त्यं सदैव तु ।<br>
तेषां तत्र प्रवेशो हि मुक्तिरित्युच्यते बुधैः ॥<br>
तदाश्रिताश्च ते नित्यं ततश्चिन्त्यं विशेषतः’ इति ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V06" />

<section begin="BS_C04_S01_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वदोपासनं कुर्वन्नप्यासीनो विशेषतः कुर्यात् । तदा विक्षेपाल्पत्वेन सम्भवात् ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V07" />

<section begin="BS_C04_S01_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा ।<br>
स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमानसे॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः ।<br>
आसीनस्य भवेत् तत् तु न शयानस्य निद्रया ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् ।</span><br>
इति च नारायणतन्त्रे।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अतो ध्यानत्वाच्च ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V08" />

<section begin="BS_C04_S01_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अचलं चेच्छरीरं स्यान्मनसश्चाप्यचालनम्।</span><br>
इति च ब्रह्माण्डे ॥ 09 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V09" />

<section begin="BS_C04_S01_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।<br>
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्’ इत्यादि ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V10" />

<section begin="BS_C04_S01_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देशकालावस्थादिषु यत्रैकाग्रता भवति तत्रैव स्थातव्यम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थितिम् ।<br>
तानेव भोगान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">न हि देशादिभिः कश्चिद्विशेषः समुदीरितः ।</span><br>
इति वाराहे ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V11" />

<section begin="BS_C04_S01_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यावन्मोक्षस्तावदुपासनादि कार्यम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स यो ह वैतद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत’ इति हि श्रुतिः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वदैनमुपासीत यावद्विमुक्तिर्मुक्ता अपि ह्येनमुपासते’ इति सौपर्णश्रुतिः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘श्रुणुयाद्यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता ।<br>
ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिर्न विद्यते।</span><br>
इति ब्रह्माण्डे ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V12" />

<section begin="BS_C04_S01_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मदर्शन उत्तराघस्याश्लेषः पूर्वस्य विनाशश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘तद्यथा पुष्करफलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते’।</span><br>
इति तद्व्यपदेशात् ॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V13" />

<section begin="BS_C04_S01_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">पुण्यस्याप्येवमसंश्लेषः पाते। तुशब्दोऽनुत्थानवाची ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यथाऽश्लेषो विनाशश्च मुक्तस्य तु विकर्मणः ।</span><br>
इति चाग्नेये ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V14" />

<section begin="BS_C04_S01_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनारब्धकार्ये एव पूर्वे पुण्यपापे विनश्यतः । ‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽत सम्पत्स्यते’ इति तदवधेः । तुशब्दः स्मृतिद्योतकः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यदनारब्दपापं स्यात् तद्विनश्यति निश्चयात् ।<br>
पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘द्विषतो वा भवेत् पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः ।</span><br>
इति च नारायणतन्त्रे ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V15" />

<section begin="BS_C04_S01_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अग्निहोत्राद्यपि तु मोक्षेऽनुभावायैव । तुशब्दाद्ब्रह्मदर्शनवतः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्दास्यान्ततः क्षीयत । एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत् तत्सृजते’ इति तद्दर्शनात् ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V16" />

<section begin="BS_C04_S01_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">मुक्तावनुभवकारणाद्यदन्यत् तत् पुण्यमपि विनश्यति, अप्रारब्दमनभीष्टं च तथा ह्येकेषां पाठ उभयोस्त्यागेन<br>
‘तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्’ इति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अनभीष्टमनारब्दं पुण्यमप्यस्य नश्यति ।</span><br>
इति पाद्मे ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V17" />

<section begin="BS_C04_S01_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मदर्शिकृतमल्पमपि पुण्यं महत्तममनन्तम् च भवति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’</span><br>
इति श्रुतेः ।<br>
‘न हास्य कर्म क्षीयते’ इति च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अल्पमात्रकृतो धर्मो भवेद् ज्ञानवतो महान् ।</span><br>
इति च भारते ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V18" />

<section begin="BS_C04_S01_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">आरब्दपुण्यपापे भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पत्स्यते । अथेति नियमसूचकः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आरब्धपुण्यपापस्य भोगेन क्षपणादनु ।<br>
प्राप्नोत्येव तमो घोरं ब्रह्म वा नात्र संशयः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्दसङ्क्षयः ।</span><br>
इति च नारायणतन्त्रे ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C04_S01_V19" />