ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C02

द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः

स्मृत्यधिकरणम्

ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ॥ 01-136 ॥

ॐ इतरेषां चानुपलब्धेः ॐ ॥ 02-137 ॥

ॐ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॐ ॥ 03-138 ॥

नविलक्षणत्वाधिकरणं

ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ 04-139 ॥

ॐ दृश्यते तु ॐ ॥ 05-140 ॥

अभिमान्यधिकरणम्

ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ 06-141 ॥

ॐ दृश्यते च ॐ ॥ 07-142 ॥

असदधिकरणम्

ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ 08-143 ॥

ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॐ ॥ 09-144 ॥

ॐ न तु दृष्टान्तभावात् ॐ ॥ 10-145 ॥

ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 11-146 ॥

ॐ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॐ॥ 12-147 ॥

ॐ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॐ ॥ 13-148 ॥

भोक्त्राधिकरणम्

ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॐ ॥ 14-149 ॥

आरम्भणाधिकरणम्

ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ 15-150 ॥

ॐ भावे चोपलब्देः ॐ ॥ 16-151 ॥

ॐ सत्वाच्चावरस्य ॐ ॥ 17-152 ॥

ॐ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॐ ॥ 18-153॥

ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ 19-154 ॥

ॐ पटवच्च ॐ ॥ 20-155 ॥

ॐ यथा प्राणादिः ॐ ॥ 21-156 ॥

इतरव्यपदेशाधिकरणम्

ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ 22-157 ॥

ॐ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॐ ॥ 23-158 ॥

ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ ॥ 24-159 ॥

ॐ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॐ ॥ 25-160 ॥

ॐ देवादिवदपि लोके ॐ ॥ 26-161 ॥

ॐ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॐ ॥ 27-162 ॥

शब्दमूलत्वाधिकरणं

ॐ श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात् ॐ ॥ 28-163 ॥

ॐ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॐ ॥ 29-164 ॥

ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 30-165 ॥

ॐ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॐ ॥ 31-166 ॥

ॐ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 32-167 ॥

नप्रयोजनाधिकरणम्

ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ 33-168 ॥

ॐ लोकवत्तुलीलाकैवल्यम् ॐ ॥ 34-169 ॥

वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्

ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 35-170॥

ॐ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॐ ॥ 36-171 ॥

ॐ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॐ॥ 37-172 ॥

सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम्

ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-173 ॥

द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः

रचनानुपपत्त्यधिकरणम्

ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥ 01-174 ॥

ॐ प्रवृत्तेश्च ॐ ॥ 02-175 ॥

ॐ पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि ॐ ॥ 03-176 ॥

ॐ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॐ ॥ 04-177 ॥

अन्यत्रभावाधिकरणम्

ॐ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॐ॥ 05-178 ॥

अभ्युपगमाधिकरणम्

ॐ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॐ ॥ 06-179 ॥

पुरुषाश्माधिकरणम्

ॐ पुरुषाश्मवदिति चेत् तथाऽपि ॐ ॥ 07-180 ॥

ॐ अङ्गीत्वानुपपतेः ॐ ॥ 08-181 ॥

अन्यथानुमित्यधिकरणम्

ॐ अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॐ ॥ 09-182 ॥

ॐ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॐ ॥ 10-183 ॥

वैशेषिकाधिकरणम्

ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥ 11-184 ॥

ॐ उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॐ ॥ 12-185 ॥

ॐ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॐ ॥ 13-186 ॥

ॐ नित्यमेव च भावात् ॐ ॥ 14-187 ॥

ॐ रूपादिमत्त्वाच्चविपर्ययो दर्शनात् ॐ ॥ 15-188 ॥

ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ 16-189 ॥

ॐ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॐ ॥ 17-190 ॥

समुदायाधिकरणम्

ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥ 18-191 ॥

ॐ इतरेतरप्रत्ययात्वादिति चेन्न उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ ॥ 19-192 ॥

ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ ॥ 20-193 ॥

ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ ॥ 21-194 ॥

ॐ प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधप्राप्तिरविच्छेदात् ॐ ॥ 22 -195 ॥

ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ 23-196 ॥

ॐ आकाशे चाविशेषात् ॐ ॥ 24-197 ॥

ॐ अनुस्मृतेश्च ॐ ॥ 25-198 ॥

असदधिकरणम्

ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥ 26-199 ॥

ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ ॥ 27-200 ॥

ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ ॥ 28-201 ॥

ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ ॥ 29-202 ॥

अनुपलब्द्यधिकरणम्

ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥ 30-203 ॥

ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ ॥ 31-204 ॥

ॐ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॐ ॥ 32-205 ॥

नैकस्मिन्नधिकरणम्

ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥ 33-206 ॥

ॐ एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम् ॐ ॥ 34-207 ॥

ॐ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ 35-208 ॥

ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ ॥ 36-209 ॥

पत्युरधिकरणम्(पशुपत्यधिकरणम्)

ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥ 37-210 ॥

ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-211 ॥

ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ ॥ 39-212 ॥

ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ ॥ 40-213 ॥

ॐ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॐ ॥ 41-214 ॥

उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्

ॐ उत्पत्यसम्भवात् ॐ ॥ 42-215 ॥

ॐ न च कर्तुः करणम् ॐ ॥ 43-216 ॥

ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ ॥ 44-217 ॥

ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ ॥ 45-218 ॥

द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः

वियदधिकरणम्

ॐ न वियदश्रुतेः ॥ 01-219 ॥

ॐ अस्तितु ॐ ॥ 02-220 ॥

ॐ गौण्यसम्भवात् ॐ ॥ 03-221 ॥

ॐ शब्दाच्च ॐ ॥ 04-222 ॥

ॐ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॐ ॥ 05-223 ॥

ॐ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॐ ॥ 06-224 ॥

ॐ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॐ ॥ 07-225 ॥

मातरिश्वाधिकरणम्

ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ 08-226 ॥

असम्भवाधिकरणम्

ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ 09-227 ॥

तेजोऽधिकरणम्

ॐ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॐ ॥ 10-228 ॥

अबधिकरणम्

ॐ आपः ॐ ॥ 11-229 ॥

पृथिव्यधिकरणम्

ॐ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः ॐ ॥ 12-230 ॥

तदभिध्यानाधिकरणम्

ॐ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॐ ॥ 13-231 ॥

विपर्ययाधिकरणम्

ॐ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॐ ॥ 14-232 ॥

अन्तराधिकरणम्

ॐ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॐ ॥ 15-233 ॥

ॐ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॐ ॥ 16-234 ॥

आत्माधिकरणम्

ॐ नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॐ ॥ 17-235 ॥

ज्ञाधिकरणम्

ॐ ज्ञोऽत एव ॐ ॥ 18-236 ॥

ॐ युक्तेश्च ॐ ॥ 19-237 ॥

उत्क्रान्त्यधिकरणम्

ॐ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॐ ॥ 20-238 ॥

ॐ स्वात्मना चोत्तरयोः ॐ ॥ 21-239 ॥

ॐ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॐ ॥ 22-240 ॥

ॐ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॐ ॥ 23-241 ॥

ॐ अविरोधश्चन्दनवत् ॐ ॥ 24-242 ॥

ॐ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि ॐ ॥ 25-243 ॥

ॐ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ॐ ॥ 26-244 ॥

व्यतिरेकाधिकरणम्

ॐ व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति ॐ ॥ 27-245 ॥

पृथगुपदेशाधिकरणम्

ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ 28-246 ॥

ॐ तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ 29-247 ॥

यावदधिकरणम्

ॐ यावदात्माभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ॐ ॥ 30-248 ॥

पुंस्त्वाधिकरणम्

ॐ पुंस्त्वादिवत्त्वस्यसतोऽभिव्यक्तियोगात् ॐ ॥ 31-249 ॥

ॐ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॐ ॥ 32-250 ॥

कर्तृत्वाधिकरणम्

ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॐ ॥ 33-251 ॥

ॐ विहारोपदेशात् ॐ ॥ 34-252 ॥

ॐ उपादानात् ॐ ॥ 35-253 ॥

ॐ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॐ ॥ 36-254 ॥

ॐ उपलब्धिवदनियमः ॐ ॥ 37-255 ॥

ॐ शक्तिविपर्ययात् ॐ ॥ 38-256 ॥

ॐ समाध्यभावाच्च ॐ ॥ 39-257॥

ॐ यथा च तक्षोभयथा ॐ ॥ 40-258 ॥

ॐ परात् तु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 41-259 ॥

ॐ कृतप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः ॐ ॥ 42-260 ॥

अंशाधिकरणम्

ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ 43-261 ॥

ॐ मन्त्रवर्णात् ॐ ॥ 44-262 ॥

ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 45-263 ॥

ॐ प्रकाशादिवन्नैवं परः ॐ ॥ 46-264 ॥

ॐ स्मरन्ति च ॐ ॥ 47-265 ॥

ॐ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॐ ॥ 48-266 ॥

ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥ 49-267 ॥

ॐ आभास एव च ॐ ॥ 50-268 ॥

अदृष्टाधिकरणम्

ॐ अदृष्टनियमात् ॐ ॥ 51-269 ॥

ॐ अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॐ ॥ 52-270 ॥

ॐ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॐ ॥ 53-271 ॥

द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः

प्राणाधिकरणम्

ॐ तथा प्राणाः ॐ ॥ 01-272 ॥

ॐ गौण्यसम्भवात् ॐ ॥ 02-273 ॥

ॐ प्रतिज्ञानुपरोधाच्च ॐ ॥ 03-274 ॥

मनोधिकरणम्

ॐ तत् प्राक्ष्रुतेश्च ॐ ॥ 04-275 ॥

वागधिकरणम्

ॐ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॐ॥ 05-276 ॥

सप्तगत्यधिकरणम्

ॐ सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॐ ॥ 06-277 ॥

ॐ हस्तादयस्तुस्थितेऽतो नैवम् ॐ ॥ 07-278 ॥

अण्व(णुत्वा)धिकरणम्

ॐ अणवश्च ॐ ॥ 08-279 ॥

मुख्यप्राणाधिकरणम्

ॐ श्रेष्ठश्च ॐ ॥ 09-280 ॥

ॐ न वायुक्रिये पृथुगुपदेशात् ॐ ॥ 10-281 ॥

चक्षुराद्यधिकरणम्

ॐ चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॐ ॥ 11-282 ॥

ॐ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 12-283 ॥

पञ्चवृत्त्यधिकरणम्

ॐ पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते ॐ ॥ 13-284 ॥

प्राणाणुत्वाधिकरणम्

ॐ अणुश्च ॐ ॥ 14-285 ॥

ज्योतिराद्यधिकरणम्

ॐ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॐ ॥ 15-286 ॥

ॐ प्राणवता शब्दात् ॐ ॥ 16-287 ॥

ॐ तस्य च नित्यत्वात् ॐ ॥ 17-288 ॥

इन्द्रियाधिकरणम्

ॐ त इन्द्रियाण् तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॐ ॥ 18-289 ॥

ॐ भेदश्रुतेः ॐ ॥ 19-290 ॥

ॐ वैलक्षण्याच्च ॐ ॥ 20-291 ॥

सङ्ज्ञाधिकरणम्

ॐ सङ्ज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तुत्रि वृत्कुर्वत उपदेशात् ॐ॥ 21-292 ॥

मांसा(ध्य)धिकरणम्

ॐ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॐ ॥ 22-293 ॥

ॐ वैशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वादः ॐ ॥ 23-294 ॥