BramhasutraBhashyam/C03/S02/व्याख्या/bhashya

न स्वप्नोऽपि तं विना प्रतीयते । ‘न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ । रथान् रथयोगान् पथः सृजते’ इत्यादि श्रुतेः ॥ 01 ॥

‘य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः’ इति च ।

‘एतस्माद्ध्येव पुत्रो जायत एतस्माद् भ्रातैतस्माद्भार्या यदेनं पुरुषमेष स्वप्नेनाभिहन्ति’ इति गौपवनश्रुतिश्च ॥ 02 ॥

अनादिमनोगतान् संस्कारान् स्वेच्छामात्रेण प्रदर्शयति नान्येन साधनेन, सम्यगनभिव्यक्तत्वात् । ब्रह्माण्डे च –

‘मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः ।
प्रदर्शयति जीवाय स्वप्न इति गीयते ॥

यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता ।
अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत्’ इति ॥ 03 ॥

साधनान्तराभावेऽपि भावाभावसूचकत्वेन चेश्वरो दर्शयति ।

‘यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेऽभिपश्यति ।
समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने’ इत्यादिश्रुतेः ।

हिशब्दाद्दर्शनाच्च ।

‘यद्वाऽपि ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा ।
स्वप्नस्थमथवा राजा तत् तथैव भविष्यति’ ॥

इत्याद्याचक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ 04 ॥

बन्धमोक्षप्रदत्वात् स एव स्वप्नतिरस्कर्ता ।

‘स्वप्नादिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च ।
इति कौर्मे ॥ 05 ॥

देहयोगेन वासो जाग्रदपि तत एव ।

‘स एव जागरिते स्थापयति स स्वप्ने स प्रभुस्तुराषाट् स एको बहुधा भवति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥ 06 ॥

जाग्रत्स्वप्नाभावः सुप्तिः नाडीस्थे परमात्मनि ।

‘आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति’ ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’ इति श्रुतेः ॥ 07 ॥

यतस्तस्मिन् सुप्तिः ॥

‘एष एव सुप्तं प्रभोधयत्येतस्माज्जीव उत्तिष्ठत्येष प्रमातै ष परमः’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 08 ॥

न च केषाञ्चित् स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति ।
इति कर्मण्यवधारणात् ॥

‘प्रदर्शकस्तु सर्वेषां स्वप्नादेरेक एव तु ।
परमः पुरुषो विष्णुस्ततोऽन्यो नास्ति कश्चन’ इत्यनुसारिस्मृतेश्च ॥

‘एष स्वप्नान् दर्शयत्येष प्रबोधयथ्यैष एव परम आनन्दः’ इति च श्रुतिः ॥

आत्मानमेव लोकमुपासीत’ इति च विधिः ॥ 09 ॥

मोहावस्थायां परमेश्वरेऽर्धप्राप्तिर्जीवस्य ।

‘हृदयस्थात् पराज्जीवो दूरस्थो जाग्रदेष्यति । समीपस्थस्तथा स्वप्नं स्वपित्यस्मिन् लयं व्रजन् ॥

यत एवं त्रयोऽवस्था मोहस्तु परिशेषतः ।
इति वाराहे ॥

सोऽपि तत एवेति सिद्धम् ।

‘मूर्च्छा प्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते ।
इति हि कौर्मे ॥ 10 ॥

स्थानापेक्षयाऽपि परमात्मनो न भिन्नं रूपम् ।

‘सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’ इति श्रुतिः ।

‘एकरूपः परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः ।
इति मात्स्ये ॥

‘प्रतिदृशमिव नैकधाऽर्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः’
इति च भागवते ॥ 11 ॥

‘कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतेजसौ ।

प्राज्ञः कारणबद्धस्तुद्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः’ ॥

इति भेदवचनान्नेति चेन्न ।

‘एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’ ।

‘अयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्’ ।

‘अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च । तदेतद्ब्रह्मापूपर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयामात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम्’ इति प्रत्येकमभेदवचनात् ॥ 12 ॥

एवमभेदेनैव । चशब्दादनन्तरूपत्वं चैके शाखिनः पठन्ति ।

‘अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः’ इति ।

अभेदेऽपि भेदव्यपदेशः स्थानभेदादैश्वर्ययोगाच्च युज्यते ।

ब्रह्मतर्के च-

‘बद्धो बन्धादिसाक्षित्वाद्भिन्नो भिन्नेषु संस्थितेः ।
निर्दोषाद्वयरूपोऽपि कथ्यते परमेश्वरः’ इति ॥ 13 ॥

प्रकृत्यादिप्रवर्तकत्वेन तदुत्तमत्वान्नैव रूपवद्ब्रह्म । हि शब्दाद्’अस्थूलमनणु’ इत्यादिश्रुतेश्च ।

‘भौतिकानि हि रूपाणि भूतेभ्योऽसौ परो यतः ।
इति च मात्स्ये॥ 14 ॥

‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
‘श्यामाच्चबलं प्रपद्ये’‘सुवर्णज्योतिः’ इत्यादिश्रुतीनां च न वैयर्थ्यम् । विलक्षणरूपवत्वात् । यथा चक्षुरादिप्रकाशे विद्यमानेऽपि वैलक्षण्यादप्रकाशादिव्यवहारः ॥ 15 ॥

वैलक्षण्यं चोच्यते रूपस्य विज्ञानानन्दमात्रत्वं’ऐकात्म्यप्रत्ययसारम्’ इति ।

आनन्दमात्रमजरं पुराणमेकं सन्तं बहुधा दृष्यमानम् ।
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 16 ॥

दर्शयति चानन्दस्य रूपत्वं

‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ इति ॥

‘शुद्धस्फटिकसङ्काशं वासुदेवं निरञ्जनम् ।
इति च मात्स्ये॥ 17 ॥

यस्मादेवं परमेश्वरस्वरूपाणां मिथो न कश्चिद्वेदः अतः सादृश्याज्जीवस्यापि तथा स्यादिति तस्य प्रतिबिम्बत्वमुक्त्वा च शब्देन भेदं दर्शयति ।

‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’।

‘बहवः सूर्यका यद्वत् सूर्यस्य सदृशा जले ।
एवमेवात्मका लोके परात्मसदृशा मताः’ इत्यादि ॥

अथ एव भिन्नत्वतदधीनत्वतत्सादृश्यैरेव सूर्यकाद्युपमा, नोपाध्यधीनत्वादिना ॥ 18 ॥

अम्बुवद् स्नेहेन । ग्रहणं ज्ञानम्। भक्तिं विना न तत्सादृश्यं सम्यगभिव्यज्यते ।

‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’ इति हि श्रुतिः।

‘महित्वबुद्धिर्भक्तिस्तु स्नेहपूर्वाऽभिधीयते ।
इति पाद्मे ॥ 19 ॥

तस्य च भक्तिज्ञानदेर्वृद्धिह्रासभाक्त्वं विद्यते । ब्रह्मादीनामुत्तमानां सर्वेषां भक्तत्वेऽन्तर्भावात् । एवं भक्त्यादिविशेषाङ्गीकारादेवेश्वरस्य ब्रह्मादीनन्यान् प्रति च सामञ्जस्यं भवति।

‘साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं चोत्तममाप्नुयुः ।
इति च ब्राह्मे ॥ 20 ॥

‘अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति’ इत्यारभ्य ब्रह्मपर्यन्तेषु सुखे विशेषदर्शनात् । चशब्दात् स्मृतिः

यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृष्यते पुरुषोत्तमे ।
तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने’ इति ॥ 21 ॥

उक्तं सृष्टिसंहारकर्तृत्वमात्रं प्रतिषिध्य ततोऽधिकं ब्रवीति ।

‘नैतावदेना परो अन्यदस्त्युक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति’ इति ।

च शब्दात् स्मृतिश्च ।

‘सृष्टिं च पालनं चैव संहारं नियमं तथा ।
इति ब्रह्माण्डे ॥ 22 ॥

अव्यक्तमेव तद्ब्रह्म स्वतः ।

‘अरूपमक्षरं ब्रह्म सदाऽव्यक्तं च निष्फलम्।
इति कौण्ठरव्यश्रुतिः ॥ 23 ॥

आराधनेऽप्यव्यक्तमेव । ज्ञानिप्रत्यक्षेणेतरेषामतिसूक्ष्मत्वलिङ्गादनुमानेन।

‘न तमाराधयित्वाऽपि कश्चिद्वक्तीकरिष्यति ।
इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 24 ॥

अग्न्यादिवत् स्थूलसूक्ष्मत्वविशेषाभावात्।

‘नासौ सूक्ष्मो न स्थूलः पर एव स भवति तस्मादाहुः परम इति’ इति माण्डव्यश्रुतेः ।

‘स्थूलसूक्ष्मविशेषोऽत्र न क्वचित् परमेश्वरे ।
इति च गारुडे ॥

‘अव्यक्तव्यक्तभावौ च न क्वचित् परमेश्वरे ।
इति च कौर्मे ॥ 25 ॥

विषयभूते तस्मिन्नेव श्रवाणाध्यभ्यासात् प्रकाशश्च भवति ।
इति श्रुतेः ॥ 26 ॥

उभयत्र प्रमाणभावात् तत्प्रसादादेव प्रकाशो भवति ।

‘तस्याभिध्यानाद्योजनात् तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः’
इति लिङ्गात् ।

युज्यते च तस्यानन्तशक्तित्वात् ।

नित्याव्यक्तोऽपि भगवानीक्ष्यते निजशक्तितः।
इति नारायणाध्यात्मे॥27॥

‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’ ।’अथैष एव परम आनन्दः’ इत्युभयव्यपदेशादहिकुण्डलवदेव युज्यते । यथाऽहिः कुण्डली कुण्डलं च । तुशब्दात् केवलश्रुतिगम्यत्वं दर्शयति ॥ 28 ॥

यथाऽऽदित्यस्य प्रकाशत्वं प्रकाशित्वं च, एवं वा दृष्टान्तः। तेजोरूपत्वाद्ब्रह्मणः ॥ 29 ॥

यथैक एव कालः पूर्व इत्यवच्छेदकोऽवच्छेद्यश्च भवति। अतिसूक्ष्मत्वापेक्षयैष दृष्टान्तः। स्थूलमतीनां च प्रदर्शनार्थमहिकुण्डलदृष्टान्तः ।

‘प्रकाशवत् कालवद्वा यथाऽङ्गे शयनादिकम् ।
इति नारायणाध्यात्मे।

‘आनन्देन त्वभिन्नेन व्यवहारः प्रकाशवत्।
इति ब्राह्मे ॥ 30 ॥

‘एकमेवाद्वितीयम्’ ।‘नेह नानाऽस्ति किञ्चन’ इति भेदस्य ॥ 31 ॥

न चानन्दादित्वाल्लोकानन्दादिवत् । ‘एष सेतुर्विधृति’ ‘य एष आनन्दः परस्य’‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’ इति सेतुत्वं ह्युच्यते.‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ इत्युन्मानत्वम् ।‘एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति’ इति सम्बन्धः।

‘अन्यज्ञानं तु जीवानामन्यज्ज्ञानं परस्य च
इति भेदः ॥

अतोऽलौकिकत्वात् परमेव ब्रह्मानन्दादिकम् ॥ 32 ॥

दर्शनादेवचान्यानन्दादीनाम् ।

‘अदृष्टमव्यवहार्यमव्यपदेश्यं सुखं ज्ञानमोजो बलमिति ब्रह्मणस्तस्माद्ब्रह्मेत्याचक्षते तस्माद्ब्रह्मेत्याचक्षते’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 33 ॥

जीवेश्वरसम्बन्धज्ञापनार्थमप्रसिद्धोऽपि पादो यथा पादशब्देन व्यपदिश्यते’पादोऽस्य विश्वा भूतानि’ इति तथा ।

‘अलौकिकोऽपि ज्ञानादिस्तच्छब्दैरेव भण्यते ।
इति च पाद्मे ॥ 34 ॥

यथाऽऽदित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिबिम्बविशेष एवमानन्दादेरपि ।

‘ब्रह्मादिगुणवैशेष्यादानन्दः परमस्य च ।
इति वाराहे ॥ 35 ॥

‘ऐश्वर्यात् परमाद्विष्णोर्भक्त्यादीनामनादितः ।
इति हि पाद्मे ॥ 36 ॥

यथा जीवानन्दादेरन्यद्ब्रह्म तथोपासाकृतादपि ।

‘यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।
इति प्रतिषेधात् ।

‘पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् ।
ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥

तदुपासनं च भवति प्रतिमोपासनं यथा ।
इति च ब्रह्मतर्के ॥ 37 ॥

सर्वदेशकालवस्तुष्वनेनैव सृष्ट्यादिकं प्रवर्तते ।

‘एष सर्व एष सर्वगत एष ईश्वर एषोऽचिन्त्य एष परमः’इति भाल्लवेयश्रुतिः

‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात् सर्वदा सर्ववस्तुषु ।
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥

आदिशब्दादन्यत्र प्रमाणाभावाच्च ॥ 38 ॥

अत एवेश्वरात् फलं भवति । न ह्यचेतनस्य स्वतः प्रवृत्तिर्युज्यते ॥ 39 ॥

‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम्’ इति ॥ 40 ॥

यतः फलं तदेव कर्मेश्वराद्भवति ।’ एष ह्येव साधु कर्म कारयति’ इति श्रुतेरिति जैमिनिः ॥ 41 ॥

परस्य कर्मणश्चोभयोः फलकारणत्वेऽपि न कर्म परप्रवर्तकम् । पर एव कर्मप्रवर्तकः ।’पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’ इति हेतुव्यपदेशात् ।’द्रव्यं कर्म च कालश्च’ इति च ॥ 42 ॥