Aitareya/C3/S2
तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ॥ तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः । विष्णुनामाऽक्षरेष्वेवमन्येष्वपि तदर्थतः ॥ प्राणनामापि भगवान् प्राणस्थश्चोष्मसु स्थितः । ऊष्मनामा समर्थत्वात् स एव भगवान् हरिः ॥ पूर्णत्वादात्मनामासौ प्रतिमात्वादमुष्य तु । सङ्घात आत्मशब्दोक्तो ह्यस्थिरश्चास्थिनामकः ॥ अस्थिस्थितो हरिः स्पर्शसंस्थितः स्पर्शनामकः । स्पर्शहेतुत्वतः स्पर्शनामा स भगवान् हरिः ॥ मज्जासुस्थो स मज्जाख्यो मदं जनयतीति ह । स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ॥ प्रमाणं सारयेद्यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।
लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ॥
तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ॥ तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।
रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ॥
अहर्नामा च भगवानहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ॥ अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्मादध्यात्मगानि तु । रूपाणि विष्णोस्तेनायमहस्संमान उच्यते ॥ पूर्णदर्शनशक्तित्वाच्चक्षुर्मय उदीरितः । तादृक् श्रवणशक्तित्वात् तथा श्रोत्रमयः स्मृतः ॥ छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः । एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥
पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥
अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ॥ विष्णुनाम्नोऽथवान्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि । तावत् सङ्ख्यानि देहेषु पृथङ्मज्जास्थिपर्वसु ॥ रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकानि पृथक् पृथक् । अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ॥ सम्पादकानि तान्येव तान्यक्षरमितानि च ।
अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥ इति च ।सन्धानात् सन्धिनामासौ स्वयं नारायणः प्रभुः ॥ सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः । सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ॥ तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः । परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ॥ अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च । व्यक्तिर्मज्जासु तस्यैव प्राणो मज्जासु संस्थितः ॥ मज्जैव रेतो भवति रेतसिस्थो विशेषतः । प्राणस्तेन हि तद्रेतोयुक्तं प्राणेन सर्वदा ॥ यदि प्राणो न तद्रेतो न गर्भत्वं व्रजेत् क्वचित्। विशेषप्राणसम्बन्धवर्जितान्यत एव हि ॥ न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि । विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ॥
स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥ बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥
इति च ॥ २ ॥
स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ॥ सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः । सर्ववर्णाभिमानी च शेषोऽसौ छान्दसः पुमान् ॥ सर्ववेदाभिमान्येव गरुडो वेदपूरुषः । संवत्सराभिमानी तु ब्रह्मैव हि महापुमान् ॥ सारः शिवस्यानिरुद्धनामा देहस्थितो हरिः । अ इत्याक्रियते यस्माद् वासुदेवो ह्यकारकः ॥ शेषस्य सारः स विभुर्ब्रह्माख्यो ज्ञानबृंहणात् । सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सारः स गरुडस्य च ॥ ब्रह्मर्त्विक्संस्थितश्चासौ तस्माद् ब्रह्मिष्ठमेव हि । कुर्याद् ब्रह्मर्त्विजं तस्मिन् विशेषेण स्थितो हरिः ॥ ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः । स एवादित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ॥
ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।
स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः । सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ॥ प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः । आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ॥ स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते । मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ॥ कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः । ज्ञानदत्वाच्च देवानां चक्षुरेनेन दर्शनात् ॥ आपूरयत्सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः । आदानात् सर्वजीवानामत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ॥
आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।
ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् । प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ॥ तदा तु संहितां सम्यङ् मन्येऽहं सन्धितामिति । आह वायुरिमं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ॥ महाव्रताख्यस्तोत्रस्य चेष्टकानां च देवताम् । एतमेवाखिलजगद्व्याप्तं पूर्णगुणात्मकम् ॥ संवसद्रतिदातृत्वाद् ब्रह्मा संवत्सराभिधः । नियामकः स जीवानां सर्वेषां प्रभुरीश्वरः ॥ अनन्तमूर्तिर्ब्रह्मासावनन्तजगदास्थितः । नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ॥ तत्संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥ य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथ चैनं महाव्रते । कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ॥ महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा । महाव्रते चितिं वापि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ॥ सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति । प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतदानन्दह्रासकृद्भवेत् ॥ प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते । आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ॥ गुणाधिकस्य तेनैव शंसनादि न दुष्यति । अयोग्यस्योपदेशे तु कृते हौत्रादिकेऽपि वा ॥ प्रायश्चित्तार्थमेतत्तु शंसीत शतवारकम् । अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ॥ योग्या अस्याश्च विद्याया देवा ऋषय एव च ।
एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥
प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ॥ न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् । नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ॥ मुख्यत्यागो हरेरेव यन्नास्तीति वदेदमुम् । तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ॥ ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा । तत्प्रसादं विना मोक्षं ब्रूयाद्वा कस्यचित् क्वचित्॥ ऐक्यं वा ब्रह्मशर्वादेर्मुक्तावैक्यमथापि वा । व्यत्यासं चावताराणां जीवाभेदममुष्य वा ॥ भेदज्ञानं तद्गुणानां तेन वाऽथ मिथोऽपि वा । तथैव तत्क्रियाणां च तद्रूपाणामथापि वा ॥ असाम्यदर्शनं वापि तद्गुणानां परस्परम् । देहदेहिविभेदं च तस्मिन्नवयवेषु वा ॥ परस्परं भेददृष्टिं तेन वा कुत्रचित् क्वचित्। दोषसंसर्गमस्यापि स्वतः परत एव वा ॥ अज्ञानतो ज्ञानतो वा निर्देहत्वममुष्य च । तद्देहस्य प्राकृतत्वमचिदानन्ददेहताम् ॥ प्रादुर्भावेष्वपि विभोर्देहत्यागोद्भवादिकम् । अज्ञानदुःखासामर्थ्यपारवश्यादिकं तथा ॥ अतद्वशत्वं कस्यापि कदाचित् क्वचिदप्युत । परिमाणं बलादेर्वा तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ भेदाभेददृशिर्वास्य जीवैर्वा स्वगुणादिभिः । तर्कैस्तस्यापलापो वा तत्र रक्तेन चेतसा ॥ त्यागानामेवमुक्तानां तर्काद्यैः साधनं तथा । अचिन्त्यविभवेऽप्यस्मिन्नसम्भवनिरूपणम् ॥ स एव मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः । रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ॥ संशयश्चोक्ततत्त्वेषु जगन्मिथ्यात्वदर्शनम् । अस्मृतिर्वासुदेवस्य तद्भक्तानां च निन्दनम् ॥ द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः । निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ॥ त्यागस्तृतीयो हि हरेश्चतुर्थोऽयोग्यपूरुषे । उपदेशः केशवस्य यथाशास्त्रोदितक्रमात् ॥ आचार्यपित्रोरन्यत्र तथैव च महाव्रते । हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि त्याग एव चतुर्विधः ॥ त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् । तृतीयान्निरयप्राप्तिश्चतुर्थान्न दिवं व्रजेत् ॥ उपदिष्टेऽपि यस्तत्त्वे संशयं कुरुते पुमान् । सोऽन्धन्तमो व्रजेदन्यो निरयायैव गच्छति ॥ स एव भगवान् विष्णुरेतैदोषैर्विना यदि । ज्ञायते मुक्तिदः साक्षान्नात्र कार्या विचारणा ॥ यदि ज्ञानं नातिपक्वं सरागं च मनो भवेत् । तदा स्वर्गादिलोकाप्तिः संशयश्चेत् क्वचित्क्वचित्॥ आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् । पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ॥ पूर्वं तु निःसुखं तत्र निर्दुःखं चापरं मतम् । निश्शेषगुणहीनं च पूर्वं निर्दोषकं परम् ॥ विमिश्रगतयस्त्वन्याः पुनरावृत्तिसंयुताः । असुरा देवता मर्त्या योग्या एतेषु च क्रमात् ॥ न च तेषां सङ्करोऽस्ति यथायोग्या हि तद्गतिः । । मानुषेषूत्तमा मुक्तिमधमा निरयं तथा ॥ आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः । नियमोऽयं नान्यथा स्यादच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ॥ दोषेऽथवा गुणे वापि तदा दैत्याः सुरा अपि । स्वां स्वां गतिं समायान्ति तावत् संसारभागिनः ॥ अच्छिद्रत्वं नैव सर्वैः कदाचित् प्राप्यते यतः । सृष्टिस्थितिलयादीनां नोच्छेदस्तेन कुत्रचित् ॥ तस्माद्दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।
जानीयात् तेन मुक्तिः स्यादपरोक्षदृशेरनु ॥
अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्॥ अन्येषामपि रूपाणामिति विद्याद् विचक्षणः । द्विरूपः स यदा विष्णुरपगच्छति देहतः ॥ तदैव दुर्निमित्तानि जायन्ते नान्यदा क्वचित्। तस्मात् तेषां दर्शने तु कर्तव्यं पारलौकिकम् ॥ सर्वमेव जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः । ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिना मतः ॥ स्तूयते सोऽङ्गनेतृत्वादग्निरित्यभिधीयते । परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्ज्ञापनाख्यप्रसूतिभिः ॥ वायुः पुनाति यल्लोकान् सविता तेन कथ्यते । पवित्रं नाम साक्षात् तत्परं ब्रह्म जनार्दनः ॥ प्रसादयित्वा तं विष्णुं तेन लोकान् पुनात्यसुः । ज्ञानाख्यप्रसवेनापि स्वयं वायुः पुनात्ययम् । प्राणाग्नेरर्चिषो देहे विततास्तेषु केशवः ॥ अचिष्मान् विततो नित्यं वायुस्तेन पुनात्ययम् । यत्र ब्रह्मेति षडि्भश्च प्रार्थनीयः स मारुतः ॥ मोचयित्वैव संसारद्विष्णोर्लोके कृधीति च । आदित्प्रत्नस्येति विष्णुः स्तुत्यो वैकुण्ठलोकगः ॥ आदित्यमण्डलस्थश्च साक्षान्नारायणः प्रभुः । उद्वयं त्वितिमन्त्रेण स्तुत्यो वायोरपीश्वरः ॥ अपमृत्युभयं तस्य यदन्तीत्यृग्जपाद् व्रजेत् । कालमृत्युर्यदि भवेत् तथा जन्मादिकं भयम् ॥ अन्याभिः कर्मतः पूतो यत्र ब्रह्मेति वैष्णवम् । लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ॥ इष्टप्रदानशीलत्वादिन्दुर्वायुः स एव च । सोमः सौम्यस्वरूपत्वात् पवमानश्च पावनात् ॥ विष्णुः पुरातनत्वात् तु प्रत्नो रेतो महारतिः । देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ॥
सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।
अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते । तृतीयवर्णोऽतिशये यतस्तेनातिरेव वा ॥ अत इत्युच्यते विष्णुः सम्यक्श्रुत्याद्यशक्यतः । पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ॥ अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः । समः स सर्वरूपेषु सर्वजीवनियामकः ॥
इति विद्यात् परं विष्णुं मुच्यते तेन संसृतेः ॥ इत्यादि च ।सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ॥
प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ॥ यदि कालिकमृत्युः स्यात् पदं सा परमं नयेत् । सहैव विष्णुना भक्तं विष्णोस्तद्वेदिनं तथा ॥ रतिदत्वात् परो विष्णुर्मुख्यतो रात्रिरुच्यते । तदाश्रयत्वाद् दुर्गाऽपि रात्रिरित्यभिधीयते ॥ स्त्रीरूपः स परो विष्णुः पायसेष्टो हि मोक्षदः । तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ॥ बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह । आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥ नीचानुच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीनुर्वपूरयत् । ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ॥ उषआख्यं शुक्लवर्णं प्रमदारूपमेव च । तमश्चापाकरोत्येव तदा सूर्यादिषु स्थितः ॥ स नः स्वामी यदुदरे यमनाद्यमनामके । अविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत्पतत्रिणः ॥ शेनाख्यास्तु सुखीनत्वादासमन्तात् सुरोत्तमाः । पद्वन्तो मानुषाश्चैव पादमात्रप्रयायिनः ॥ ग्रामाख्या बहुलत्वात्तु दैत्या एव प्रकीर्तिताः । अर्थिनस्तु कृतार्थत्वात् मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ॥ ऊरीकृतप्रमाणत्वादूर्म्यः स भगवान् हरिः । वृकास्तेनैव निर्याप्याः वृकाः क्रूरत्वतोऽसुराः ॥ तत्स्वभावाश्च वृक्याः स्युः स्तेनास्तत्र महासुराः । ब्रह्मस्तेना यतस्ते हि नित्यमैकात्म्यवेदिनः ॥ विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः । कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानमज्ञानां पेशलं हि तत् ॥ तद्यातयत्यृणमिव भगवान् पुरुषोत्तमः । स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ॥ जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः । उपाकरं तथा स्तोमं तवाहं तद्वृणीष्व च ॥ द्यौरिति ज्ञानमुद्दिष्टं तद्व्यङ्गत्वाज्जनार्दनः । दुहिता दिव इत्युक्तः एवमर्थेन पूज्यते ॥ रात्रीसूक्तेन भगवान् साक्षान्नारायणः प्रभुः । तत्सन्निधानाद् दुर्गाया एषोऽर्थ उपचारतः ॥ एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् । यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ॥ जप्या एव विशेषोऽयं होमो दुःस्वप्नदर्शने । परोक्षज्ञानिनो विष्णुरापरोक्ष्यं व्रजेत् त्वरन् ॥ अपरोक्षदृशः प्रीतः सुखाधिक्यं करोत्यतः । मुक्तस्य द्विविधैस्तस्माज्जपो योगश्च सर्वथा ॥ कर्तव्यो न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥
इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥
दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ॥ ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।
विद्यापूर्णसुखः स स्याद्भूमिपूरितकीर्तिमान् ॥
ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ॥ ओष्ठा पिधानेत्येषा ह्यृक्सारो वाचः प्रकीर्तितः । विष्णोर्हि वाचि संस्थस्यैवोष्ठावेतौ पिधानवत् ॥ कुलीति चोक्तो भगवान् प्रलीनाशेषकुत्सितः । पाति सर्वं विशिष्टश्च सर्वस्मादित्यतः पविः ॥
सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत् ॥ इति च ।
तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥
सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः
ण इत्याक्रियमाणत्वात् णकारोऽस्य बलं मतम् । विष्णुनाम्नि षकारेण रमाब्रह्मेशपूर्विणः ॥ प्रणेतृताऽखिलस्यैव विष्णोरुक्ता तथात्मता । आततत्वं सर्वगुणैर्देशतः कालतस्तथा ॥ आत्मशब्दोदितं तच्च षशब्देनाभिधीयते । ष इत्याक्रियमाणत्वं प्रणेतृत्वं च पूर्णता ॥ विष्णोः षकार इत्युक्ता वीत्युक्तस्य विशिष्टता । अन्त्यस्थित उकारस्तु ताच्छील्यादि हरेर्वदेत् ॥ एवं विशिष्टप्राणत्वमाततत्वं च सर्वतः । विशिष्टं च बलं विष्णोः सर्वस्माच्छीलमित्यपि ॥ उदितं विष्णुशब्देन तस्मादृक्संहितामनु । वर्णद्वयसमायोगे ष्णुशब्दस्यार्थमेव तु ॥ विष्णोः प्राणत्वमात्मत्वं बलं चैवात्र वेत्ति यः । स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद्भवेत् ॥
स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।
वेदानन्यान्पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः । अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ॥
इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ...
यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ॥ मौनेन विष्णुशब्दार्थं ध्यायन्तो वाचमेव वा । जुहुमो विष्णुनामाख्यां जपन्तो मन्त्रमेव वा ॥ नमस्कारसमायुक्तं जुहुमः प्राणमत्र हि । किमन्यैर्बहुभिः कार्यैरेतस्यैवाधिकत्वतः ॥ एतदर्थानुसन्धानपूर्वं वेदानथापि वा । अधीमहे यजामो वा नान्यथा तु कथञ्चन ॥ एष एव हि सर्वेषां वेदानामर्थ ईरितः । विष्णुनामोदितो योऽर्थस्तद्व्याख्याऽन्यद्वचोऽखिलम् ॥ एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।
पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥
अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्॥ व्याख्यानशक्तिहीनाय नैव ब्रूयात् कथञ्चन । वैष्णवाय सुवृत्ताय सुव्रताय सुशिक्षिणे ॥ शान्ताय सुविशुद्धाय मेधाश्रद्धायुताय च ।
गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥ इति च ।बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं
वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । ऋगाद्या इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः । मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥
इति च ।हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ आसमन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । असत्यमप्रतिष्ठं तु जगदेतदनीश्वरम् ॥ वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । येन विष्णोर्हि वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ ईशानासः सूरयश्च निगूढाभिर्गुणोक्तिभिः । त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः ।
स्वयम्भुब्रह्मसञ्ज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ इति च ।