Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S16

षोडशोऽध्यायः

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥ ९ ॥

'सृष्टिस्थित्यादिहेतुत्वाद्भूतानि हरिरुच्यते ।न तु भूतस्वरूपत्वात्स हि सर्वेश्वरेश्वरः॥ इति वस्तुतत्त्वे ॥ ९ ॥

अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।गुणानामप्यहं सौम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥ १० ॥

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११ ॥

'स्वस्वजात्युत्तमत्वं तु भवेद्यद्रूपसन्निधेः ।विभूतिरूपं तत्प्रोक्तमिन्दिरादिषु संस्थितम् ॥तथा बहिः स्थितं रूपं विभूतीत्येव शब्दितम् ।सर्वसाधारणं रूपमन्तर्यामीति चोच्यते ॥यथा कृष्णात्मना दुष्टहन्ता व्यासात्मना समः ।असमोऽप्येकरूपोऽपि सामर्थ्यात्पुरुषोत्तमः॥ इति च ॥'ब््राह्मरुद्रेन्द्रजीवेभ्यः पृथगेव व्यवस्थितम् ।विभूतिरूपं विष्णोस्तु तद्गश्रेष्ठ्यैककारणम् ॥तदेव ब््राह्मरुद्रादिनामभिर्वाच्यमञ्जसा ।तदेव देवेष्विन्द्रोऽस्मि तथा रुद्रेषु शङ्करः ॥इत्यादिनोक्तं कृष्णेन नेन्द्राद्या जीवसञ्चयाः॥ इति गीताकल्पे ॥गतिः ज्ञानम् ।'प्रधानो ज्ञानिनां ब््राह्मा ज्ञानमानी हृदि स्थितः ।स एव कालमानी तु संहर्तॄणां प्रभुः स्मृतः॥ इति विभूतौ ॥'आनन्दानुभवस्तूम उत्कृष्टानुभवात्स्मृतः ।तद्युक्तत्वं तथा सौम्यं गुणानामधिकं हि तत् ॥भक्त्यादिगुणपूगोऽपि दुःखहेतुत्वभावनात् ।निष्फलो भवति ह्यद्धा प्रीतस्य सफलो भवेत् ॥तस्मादानन्दमानं तु गुणेषूत्कृष्टमुच्यते ।तस्याभिमानी ब््राह्मैको भक्तिज्ञानादिकस्यः च ॥श्रद्धाभिमानिनी देवी तथैव तु सरस्वती ।तदन्येषां गुणानां तु तदन्ये विबुधाः स्मृताः ॥गुणानां तु प्रभुबर्््राह्मा तस्मादेकश्चतुर्मुखः ।औत्पत्तिकगुणो नाम शुभप्राप्त्यैकयोग्यता ॥तस्याभिमानी प्राणस्तु स हि सर्वगुणाधिकः॥ इति च ।गुणिनां मध्ये गुणिनि स्थितमौत्पत्तिकगुणरूपं सूत्रमित्यर्थः ।'गुणिनां गुणयोग्यत्वं यत्सर्वगुणिषु स्थितम् ।वायुस्तदभिमान्येकः सर्वगुण्यधिकस्ततः॥ इति प्रभञ्जने ।रूपान्तरत्वादेकस्यापि बहुस्थानेषु प्राधान्योक्तिर्नो विरुध्यते । गुणान्तरोक्तेश्च 'रामः शस्त्रभृतां वृष्णीनां वासुदेवइत्यादिवत् ॥ १०,११ ॥

हिरण्यगर्भो देवानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥

पदानि वाच्यानि छन्दसाम् ।'स्वयूथानामथाधिक्ये स्वजातीनामथापि वा ।यत्कारणं विभूत्याख्यं विष्णोस्तद्रूपमुच्यते॥ इति प्राधान्ये ॥'वर्णेशानि पदान्याहुः पादाश्चापि तदीश्वराः ।पादानामीश्वरार्धर्चा तदीशा ऋच एव च ॥ऋचामधीशा वर्गाश्च तेषां सूक्तमधीश्वरम् ।सूक्ताधीशास्तथाध्यायास्तदधीशास्तथाष्टकाः ॥तदधीशास्तथा शाखा वेदाश्चापि तदीश्वराः ।वेदानामीश्वरा वाच्या वाच्यानामीश्वरो हरिः ॥न हरेरीश्वरः कश्चित्कदाचित्क्वापि विद्यतेइति च ॥पद्यन्त इति पदानि वाच्यानि । 'पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्यतेइतिवत् ।'पदं तु वाचकं प्रोक्तं क्वचिद्वाच्यमपीष्यते॥ इति शब्दनिर्णये ॥'सर्ववेदाभिमानिन्यो देव्यो लक्ष्मीस्ततोऽधिका ।वेदाभिमानिनी साक्षात्सा विष्णोर्दूरतः स्थिता ॥यज्ञाख्या सैव विष्णोस्तु या तूरःस्थलमाश्रिता ।हरिणा रतियोगस्था दक्षिणाख्यापि सैव तु ॥उत्तरोत्तरतः साऽपि विशिष्टा दक्षिणा सुखे ।एवं वेदाभिमानिभ्यो देवीभ्यः सर्व एव तु ॥तदर्थरूपाः पतयस्तस्यास्तस्यास्तथोत्तमाः ।शच्या इन्द्रस्ततश्चोमा तस्या रुद्रस्ततस्तथा ॥भारती प्राण एवास्यास्ततः श्रीस्तद्वरो हरिः॥ इति वैशेष्ये ॥ १२ ॥

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३ ॥

उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥

'ऋते रुद्रादिकानिन्द्रः सर्वदेवाधिकः स्मृतः ।ऋते भीमं फाल्गुनश्च पाण्डवेभ्यो वरस्तथा ॥तथा शुक्रः कवीशस्तु बृहस्पत्यादिकानृते ।यमः संयमतामीशः शङ्करादीन्विनैव तु॥ इति गीताकल्पे ॥ १३,१८ ॥

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।आश्रमाणां तुरीयोऽहं वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥१९॥

'गार्हस्थ्यं च यतित्वं च देवेष्वेकत्वमागतम् ।प्राधान्योक्तिर्यतित्वस्य गार्हस्थ्यस्य क्वचित्क्वचित्॥ इत्याश्रमविवेके ॥ १९ ॥

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब््राह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग््राण्यां भगवानजः ॥ २२ ॥

'वसिष्ठोऽभ्यधिकस्तेषु मानुषाणां पुरोधसाम्॥ इति त्रैकाल्ये ॥

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥

जीवेशादिभेदवादी विकल्पः । ख्यातिवादिनां ज्ञानवादिनाम् ।'जीवेशादिविशेषं यो याथार्थ्येन प्रकल्पयेत् ।कलिमारभ्य चाविष्णोराधिक्यादुत्तरोत्तरम् ॥नियमेनैव केनापि न हेयः स विकल्पकः ।सर्वज्ञानिविशेषेभ्यः स ज्ञानी सर्वथाऽधिकः॥ इति विज्ञाने ॥'भेददृष्ट्याऽभिमानेन। इत्युक्तम् । 'विद्याऽऽत्मनि भिदा बोधःइति च वक्ष्यति ॥ २४ ॥

स्त्रीणां तु शतरूपाऽहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।नारायणो मुनीनां च कुमारो ब््राह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥

'शतरूपा वरा स्त्रीणां पुंसामभ्यधिको मनुः ।तयोरप्यधिकौ नित्यमिन्द्राणीन्द्रौ शुभैर्गुणैः॥ इति वैशेष्ये ॥२५॥

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।किम्पुरुषाणां च हनुमान् विद्याध््र•णां सुदर्शनः ॥ २९ ॥

'ऐश्वर्यादिगुणैः षड्भिः सामग्य््र•त्सर्वदेवताः ।भगवच्छब्दवाच्याश्च साक्षात्तु भगवान्हरिः ॥निरपेक्षं तु सामग्य््रां तस्य सर्वाधिकं यतः॥ इति च ।अतो भगवतां देवानाम् ।'सर्वभागवताधीश उद्धवो भगवत्प््रिायः ।तस्मादभ्यधिको जिष्णुः प््रिायत्वे भक्तितो हरेः ॥तस्मादभ्यधिको रामः कृष्णा त्वभ्यधिका ततः ।तस्या अभ्यधिको भीमो न तु तत्सदृशः क्वचित्॥ इति च ।'यत्किञ्चाऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव ।सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि सम्भावयाम्यहम् ॥धर्मो ज्ञानं तथा मोक्षो यशः कीर्तिस्तथैव च ।त्वय्यायत्तमिदं सर्वं लोकस्यापि न संशयः॥ इति भारते ॥ २९ ॥

ओजः सहोबलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं पुरा ॥ ३२ ॥

'विष्णोः श्रियो ब््राह्मणश्च वायोः सङ्कर्षणस्य च ।सुपर्णस्य च सम्प्रोक्ताः प्रत्येकं नवमूर्तयः ॥पूज्याः सात्वततन्त्रेषु तत्राद्या मूर्तयो हरेः ।प्रधानास्ता हि सर्वासां मूर्तीनां हरिमूर्तयः ॥अभेदादेव मूर्तीनामेकमूर्तिश्च सा स्मृता॥ इति सहस्रावरणे ।श्रियादिनवमूर्तीनां मध्ये स्वकीयनवमूर्तिरहमित्यर्थः ।'स्वरूपतश्च गुणतो न विशेषः कथञ्चन ।विष्णोस्तु नवमूर्तीनां पूजा च नवधेष्यते॥ इति च ।अतो न स्वनवमूर्तीनाम् । अन्येभ्योऽन्यनवमूर्तीनामपि प्राधान्यकारणं सन्निधानमात्मनस्तास्वप्यस्तीति पुरेतिविशेषणम् । प्रथमपूज्यास्ता इत्यर्थः।'नारायणः परं ब््राह्म वासुदेवादिकास्तथा ।नरसिंहवराहौ च परञ्ज्योतिर्हरेर्नव ॥इन्दिरा च रमा लक्ष्मीर्हिरण्या गगना तथा ।रक्ता रक्ततरा भूतिर्विभूतिश्च श्रियो नव ॥ब््राह्मा चतुर्मुखो धाता विधाता विधिरेव च ।कर्ता विरिञ्चो भूतेशः शतानन्दश्च ता नव ॥धनञ्जयमृते चैव वायोस्तु नवमूर्तयः ।शेषोऽनन्तो नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥सङ्कर्षणो नीलवासा जगद्रक्षो जलेशयः ।सुपर्णो गरुडश्चैव वैनतेयो महाशनः ॥नववर्णः पञ्चवर्णः पन्नगाशोऽमृताकरः ।तथैव सर्ववेदात्मा सुपर्णो नवधा स्मृतः॥ इति च ॥ ३२ ॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३ ॥

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ३४ ॥

'यस्य यस्य स्वभावो यस्तत्तन्नामा हरिः परः ।नियामकः स्वभावस्य तत्तच्छब्दादिनामवान् ॥वैशेष्याख्या विभूतिश्च विभूतिश्च स्वभावजा ।द्विधा विभूतिर्विज्ञेया विष्णोस्तु परमात्मनः॥ इति च ॥३३,३४॥

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्वं तमः परः । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्वविनिश्चयः ॥ ३७ ॥

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥

'सत्वादिनाम विष्णोस्तु सत्वादिस्थस्य केवलम् ।जीवस्थस्य च तन्नाम जीवादेरुपचारतः॥ इति च ॥ ३७,३८ ॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९ ॥

कालेन सर्वगुणात्मकेन मया । असङ्ख्यत्वात्तथा न क्रियते । नाविज्ञानात् ।'अनन्तमिति वेत्तीशस्त्वनन्तं त्वन्तवत्तथा ।अनन्तस्य हि सङ्ख्याने न तु सर्वज्ञता भवेत् ॥अनन्तमपि वेत्तीशः प्रत्येकं च विशेषतः ।सर्वज्ञत्वान्न सङ्ख्यानमसङ्ख्यस्य कुतो हि सा॥ इति च ॥ ३९ ॥

एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः संक्षेपेण विभूतयः ।मनोविकारा एवैते तथा वाचाऽभिधीयते ॥ ४१ ॥

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणं यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्प्यसेऽध्वने ॥ ४२ ॥

यथा वाचाऽभिधीयते अन्यैः । नामादिकं जीवादीनां ते सर्वे शब्दा मनोविकाराः ॥ स्वतो मय्येव सर्वशब्दास्तस्मान्मय्येव वाचं यच्छ । आत्मानं परमात्मानं मय्येव लक्ष्यत्वेन यच्छ ॥ ४१,४२ ॥

यो वै वाङ्मनसी सम्यङ् न संयच्छेद् धिया यतिः ।तस्य व््रातं तपो ज्ञानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥

तस्माद् वचोमनःप्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः ।मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥

यो मयि न संयच्छति । तस्य ज्ञानं स्रवति ॥वाङ्मनः प्राणबुध्द्यादीन्नियच्छेत्केशवे परे ।21सर्वशब्दाभिधेयत्वं तस्य ज्ञात्वा विशेषतः ॥मुख्यवृत्त्याऽभिधेयत्वमन्येषां मनसो भ््रामात् ।तस्मात्तथा चिन्तयतः स्रवेज्ज्ञानं यथातथम् ॥तस्मान्मनोवचःप्राणान्माधवैकपरायणान् ।कुर्यात्तद्धि तपो ह्यग््रयं महाधर्मोत्तमश्च सः॥ इति धर्मविवेके ॥'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि॥ इति च ॥४३,४४॥