Mahabharatatatparyanirnaya/C30/S1
सर्वशास्त्रतात्पर्यनिर्णयः
ओं ॥ अथ कृष्णमनुस्मृत्य भीष्मे स्वां वसुतां गते ।कृत्वा कार्याणि सर्वाणि गङ्गामाश्वास्य दुःखिताम् ॥ १॥
आश्वासितश्च कृष्णाभ्यां धर्मजो दुःखितः पुनः ।पराशरसुतेनोक्तः कृष्णेनानन्तराधसा ॥ २॥
अपापे पापशङ्कित्वादश्वमेधैर्यजाच्युतम् ।कुरु राज्यं च धर्मेण पालयापालकाः प्रजाः ॥ ३॥
इत्युक्तः स तथा चक्रे त्यक्त्वा भोगांश्च कृत्स्नशः ।गोव्रतादिव्रतैर्युक्तः पालयामास मेदिनीम् ॥ ४॥
ददौ देयानि मुख्यानि यथाकाममखण्डितम् ।नैवार्थी विमुखः कश्चिदभूद् योग्यः कदाचन(कथञ्चन) ॥ ५॥
प्रष्टा च दाताऽखिलराजनम्यो यष्टा च धर्मात्मज एव तत्र ।बभूव पाण्डोर्गृहमावसंश्च राजाधिराजो वनितानिवृत्तः ॥ ६॥
भीमस्तु दौर्योधनमेव सद्म प्रपेदिवानूर्जितवीर्यलब्धम् ।कृष्णासहायः सुरराजयोग्यान् अभुङ्क्त भोगान् युवराज एव ॥ ७॥
कृष्णा च पार्थांश्चतुरो विहाय सुव्यक्तसारस्वतशुद्धभावा ।रराज राजावरजेन नित्यमनन्ययोगेन शिखेव वह्नेः ॥ ८॥
प्रीत्यैव विज्ञानयुजाऽन्यपार्थैः संवादतः परिहृता गतभाविकाले ।अपि स्वकीयं पतिमेव भीममवाप्य सा पर्यचरन्मुदैव ॥ ९॥
रराज राजावरजस्तया स द्विरूपया सोमककाशिजातया ।श्रिया भुवा चैव यथाऽब्जनाभो निहत्य सर्वान् दितिजान् पयोब्धौ ॥ १०॥
सर्वोत्तुङ्गो नामतः प्राणवायोरंशो निशायां गुरुपुत्रसूदितः ।माताऽस्य देवीति च रौहिणेयी भीमप्रियाऽऽसीद् या पुराऽस्यैव राका ॥ ११॥
अन्याश्चाऽसुर्वासुदेव्यो दिशो या आपश्च पूर्वं विंशतिरग्र्यरूपाः ।ताभिर्युतो(युक्तो) दैवतैरप्यलभ्यानभुङ्क्त भोगान् विबुधानुगार्चितः ॥ १२॥
ररक्ष धर्मानखिलान् हरेः स निधाय विप्राननुशास्य युक्तान् ।सद्वैष्णवान् विदुषः पञ्चपञ्च सवेतनान् ग्राममनु स्वकीयान् ॥ १३॥
दधार दण्डं तदवर्तिषु स्वयं जग्राह चान्वेव मुदाऽथ तद्गतान् ।तद्वृत्तमन्यैरपि विप्रवर्यैः संशोधयन् सर्वमसौ यथा व्यधात् ॥ १४॥
नावैष्णवः कश्चिदभूत् कुतश्चिन्नैवान्यनिष्ठो नच धर्महन्ता ।न विध्यवर्ती नच दुःखितोऽभून्नापूर्णवित्तश्च तदीयराष्ट्रे ॥ १५॥
वासिष्ठवृष्णिप्रवरौ प्रपश्यतां ताभ्यां च भीमेन मुनीश्वरैश्च ।संशिक्षितानां प्रथमाद् युगाच्च गुणाधिकः कलिरासीत् प्रजानाम् ॥ १६॥
शुभं महत् स्वल्पफलं कृते हि विपर्ययेणाशुभमेषु दोषः ।तद्धीनमप्युच्चशुभं कृताद् युगाच्चक्रे कलिं मारुतिरच्युताश्रयात् ॥ १७॥
धनञ्जयः प्रोद्यतदण्ड आसीत् सदाऽन्यचक्रेषु निजाग्रजेरितः ।विभीषयित्वा नृपतीन् सरत्नान् पदोर्नृपस्याग्रभुवो न्यपातयत् ॥ १८॥
सदैव कृष्णस्य मुखारविन्दाद् विनिस्सृतं तत्त्वविनिर्णयामृतम् ।पिबन् सुताद्याधिमसौ क्रमेण त्यजंश्च रेमेऽविरतातिभोगः ॥ १९॥
दुःशासनस्याऽवसथं(अवसथे) सुभद्राचित्राङ्गदासहितोऽध्यावसंश्च ।(स)सचन्द्रिकाकान्तिरनूनबिम्बो नभस्थितश्चन्द्र इवात्यरोचत ॥ २०॥
समस्तभृत्याश्रितवेतनानां माद्रेय आसीत् प्रथमः प्रदाता ।स दुर्मुखस्याऽवसथेऽवसच्च स मद्रराजात्मजयाऽग्र्यवर्ती ॥ २१॥
सन्धानभेदानुगतप्रवृत्तिस्तिष्ठंश्च दुर्मर्षणशुभ्रसद्मनि ।नृपाङ्गरक्षः प्रगृहीतखड्गस्तस्यानुजो मागधकन्ययाऽऽसीत् ॥ २२॥
सेनापतिः कृप आसीद् युयुत्सुः ससञ्जयो विदुरश्चाऽम्बिकेयम् ।पार्थेरिताः पर्यचरन् स्वयं च सर्वे यथा दैवतमादरेण ॥ २३॥
द्विरूपकृष्णप्रहितेषु पाण्डुषु क्षितिं प्रशासत्सु न कश्चनाऽतुरः ।नचाक्रमान्मृत्युरभून्न नार्यो विभर्तृका नो विधुरा नराश्च ॥ २४॥
शब्दादयश्चाऽसुरतीव हृद्या निकामवर्षी च सुरेश्वरोऽभूत् ।प्रजा अनास्पृष्टसमस्ततापा अनन्यभक्त्याऽच्युतमर्चयन्ति ॥ २५॥
पृथ्वी च गावः ससरस्वतीका निकामदोहा अभवन् सदैव ।अब्दाब्धिनद्यो गिरिवृक्षजङ्गमाः सर्वेऽपि रत्नप्रभवा(रत्नप्रसवा) बभूवुः ॥ २६॥
कृष्णाश्रयात् सर्वमिदं वशे ते विधाय सम्यक् परिपालयन्तः ।दिवीव देवा मुमुदुः सदैव मुनीन्द्रगन्धर्वनृपादिभिर्वृताः ॥ २७॥
समुज्ज्वला पाण्डवकीर्तिनारी पदं (विधाय)विधायासुरपक्षमूर्धसु(मूर्धनि) ।वराभये चैव सतां कराभ्यां कृष्णप्रसूता जगदण्डमावृणोत् ॥ २८॥
पातालपादां पृथिवीनितम्बामाकाशमध्यां करसन्तताशाम् ।ग्रहर्क्षताराभरनद्युवक्षसं विरिञ्चलोकस्थलसन्मुखाम्बुजाम् ॥ २९॥
विकुण्ठनाथाभयहस्तमादरान् मूर्ध्ना वहन्तीं(मूर्ध्नाऽऽवहन्तीं) वरभारताख्याम् ।निशम्य तामीक्ष्य समस्तलोकाः पवित्रिता वेदिभवामिवान्याम् ॥ ३०॥
प्रपालयत्स्वेव धरां सकृष्णेष्वद्धैव पार्थेषु कलिर्बलिश्च ।सुपापदैत्यौ क्वच राष्ट्रविप्लवं सञ्चक्रतुस्तच्छ्रुतमाशु पार्थैः ॥ ३१॥
नृपेण कृष्णेन च साधु चोदितो भीमस्तदा तौ सगणौ विजित्य ।बलिं प्रविद्राव्य कलिं निबद्ध्य समानयत् कृष्णनृपेन्द्रयोः(कृष्णनरेन्द्रयोः) पुरः ॥ ३२॥
पप्रच्छ तं कृष्णपुरो युधिष्ठिर उदारधीः ।कले किमिति मे राष्ट्रं विप्लावयसि दुर्मते ॥ ३३॥
इत्युक्त आह कालोऽयं दुर्योधननिपातनम् ।आरभ्य मम तत्र त्वं बलादाक्रम्य तिष्ठसि ।ततो मया कृतो राष्ट्रविप्लवस्ते नराधिप ॥ ३४॥
तमाह राजा राज्ञां हि बलाद् राज्यं प्रवर्तते ।अपि कालभवं राष्ट्रं त्वदीयं मादृशैर्नृपैः ।ह्रियते बलवद्भिर्हि राज्याशा ते कुतस्तदा ॥ ३५॥
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।इति ते संशयो मा भूद् राजा कालस्य कारणम् ॥ ३६॥ (महा.१२.७०.६)
तमुवाच कलिः काले मदीये त्वादृशः कुतः ।राजानं पूर्वमाविश्य विप्रांश्च स्यामहं नृप ॥ ३७॥
वासुदेवसहायेषु तेजो युष्मासु मे नहि ।क्व राजाऽसावृते युष्मान् यो मया नाभिभूयते ॥ ३८॥
मदीयकाले भूपाल विप्रदेव(वेद)विरोधिनि ।मद्दृष्टिपाते(याते) क्व गुणाः क्व वेदाः क्व सुयुक्तयः(क्व च सूक्तयः) ॥ ३९॥
जगाद नृपतिः सत्यं कले वक्ष्यनृतोऽपि सन् ।मोचये त्वार्तवचनाद् यदाऽस्मत्सन्ततेः परम् ।विलुम्पस्यखिलान् धर्मान् करं तत्रापि नोऽर्पय ॥ ४०॥
सीमाधिर्बहुवाक्यं च तुलामाने च मे करः ।नैवातिक्रममेतेषां कुरु सर्वात्मना क्वचित् ॥ ४१॥
तमाह भगवान् कृष्णो यावत् पाण्डवसन्ततिः ।तावन्न ते भवेच्छक्तिः प्रवृत्तस्यापि भूतले ॥ ४२॥
पाण्डवेभ्यः परं यावत् क्षेमकः क्रमवर्द्धिता ।क्षेमकात् परतः पूर्तिं शक्तिस्ते यास्यति ध्रुवम् ॥ ४३॥
न द्रष्टव्यं भूतलं ते कुत एव स्पृशेर्भुवम् ।यावत् पार्था अहं चात्र ततो भुवि पदं कुरु ॥ ४४॥
इत्युक्तो वासुदेवेन मोचितो धर्मजेन च ।तान् प्रणम्य ययौ पारे समुद्रस्याऽश्रयद् गुहाम् ।पार्थाश्च कृष्णसहिता रक्षन्तः क्ष्मां मुदं ययुः ॥ ४५॥
एवं पार्थान् प्रतिष्ठाप्य शक्रप्रस्थे तु सार्जुनः ।क्रीडन् दिव्याः कथाः प्राह पुत्रशोकापनुत्तये ।गीतोक्तं विस्मृतं चास्मै पुनर्विस्तरतोऽवदत् ॥ ४६॥
वाणी प्राणो वासुदेव इत्येतैरखिलं ततम् ।सर्वोत्तमत्वमेतेषां सर्वमेतद्वशे जगत् ।उत्तरोत्तरमेतेऽपि गुणोच्चास्तद्वशेऽपरे ॥ ४७॥
इत्थं हरेर्वशे सर्वं गुणपूर्णश्च(सर्वगुणपूर्णश्च) स प्रभुः ।एक एव नचान्योऽस्ति प्राणोच्चा तदधो रमा ॥ ४८॥
स हुताश इति प्रोक्तो(हुताशन इति प्रोक्तो) हुतमत्त्यखिलं यतः ।वाक्प्राणमध्यगो नित्यं धारयत्यखिलं जगत् ।स ईशो ब्रह्मरुद्राद्या जीवा एव प्रकीर्तिताः ॥ ४९॥
एतस्यानादिसद्भक्ता मुक्तियोग्या हि ते स्मृताः ।अनादिद्वेषिणो येऽस्मिन्स्तमोयोग्याः सुपापिनः ॥ ५०॥
मिश्रा मध्या इति ज्ञेयाः संसारपरिवर्तिनः ।एवं जीवास्त्रिधा प्रोक्ता भवन्त्येते नचान्यथा ॥ ५१॥
तारतम्यं च विज्ञेयं लिङ्गैर्दैहिकमानसैः ।विष्णोर्लिङ्गानुसारित्वत् तारतम्यात् तदीक्षणम् ॥ ५२॥
विष्णोस्तदनुगानां च प्रीतिकृद् धर्म ईरितः ।अधर्मोऽन्य इयं निष्ठा प्रलापः किं करिष्यति ।एवमाद्यनुशास्याजः पार्थं पार्थैः सुसत्कृतः॥ ५३॥
कथञ्चित् तानवस्थाप्य सुदूरानुगतान् प्रभुः ।सुभद्रासहितः प्रायाद् यानेन द्वारकां पुरीम् ॥ ५४॥
समाधिविरतोदङ्कपरिपृष्टः पथि प्रभुः ।हतं दुर्योधनं प्राह सभ्रातृसुतसैनिकम् ॥ ५५॥
तं शिष्यवधकोपेन शप्तुमात्मानमुद्यतम् ।केशवोऽशमयद् वाक्यैर्विश्वरूपं प्रदर्श्य च ॥ ५६॥
मद्भक्तो नितरामेष मदाराधनतत्परः ।मामवज्ञाय निरयं माऽनुत्थानं व्रजेदिति ॥ ५७॥
कृपया वासुदेवेन बोधितः शान्तमानसः ।पश्चात्तापाभितप्तात्मा तमेव शरणं ययौ ॥ ५८॥
तस्मै देवोऽभयं दत्त्वा प्रेषयिष्येऽमृतं तव ।दातुं शक्रमिति प्रोक्त्वा ययौ द्वारवतीं प्रभुः ॥ ५९॥
अथाऽदिदेश देवेशं वासुदेवोऽमृतं मुनेः ।देहीति वञ्चयिष्यामीत्याह सोऽपि क्षमापयन् ॥ ६०॥
ओमित्युक्तो भगवता तत्स्नेहात् स शचीपतिः ।सुजुगुप्सितमातङ्गवेषो भूत्वा मुनिं ययौ ॥ ६१॥
मूत्रस्रोतसि सौधञ्च निधाय कलशं वशी ।मूत्रयन्निव तं प्राह वासुदेवः सुधामिमाम् ।महर्षे प्रेषयामास तवार्थे तत् पिबेति च ॥ ६२॥
स मूत्रमिति मत्वा तं याहीत्येवाऽह भत्सयन् ।वञ्चयित्वैव तं शक्रो ययौ प्रीतः स्वमालयम् ॥ ६३॥
असाधारणमन्नं हि देवानाममृतं सदा ।अन्यपीतिस्ततस्तस्य देवानां परमाप्रिया ॥ ६४॥
आत्मदत्तप्रसादाच्च स्वापराधात् प्रचालिते ।उदङ्के वासुदेवस्तु युक्तिमित्येव मन्यते ॥ ६५॥
स्वपुरीं प्राप्य यदुभिः पूजितः शूरसूनवे ।वृत्तान्तं कथयामास केशवो यदुसंसदि ॥ ६६॥
वधमन्तरितं सूनोः सात्वतेशेन सात्वती ।प्रणम्य कथयेत्यूचे तत आह जनार्दनः ॥ ६७॥
ततः सुदुःखिताः शूरपुत्राद्या अभिमन्यवे ।श्राद्धदानानि बहुशश्चक्रुः केशवसंयुताः ॥ ६८॥
निवसत्यत्र विश्वेशे धर्मपुत्रः क्रतूत्तमम् ।अश्वमेधमनुष्ठातुं नाविन्दद् वित्तमञ्जसा ॥ ६९॥
हतशेषात् क्षत्रसङ्घात् करं नैच्छद् दयापरः ।नच मध्यमकल्पेन यष्टुं तस्य मनो गतम् ॥ ७०॥
विज्ञाय नित्यविज्ञातनिखिलो बादरायणः ।आविर्भूतो हिमवतः शृङ्गं यत्राभिसङ्गतम् ॥ ७१॥
मेरुशृङ्गेण यत्रैव विष्णुः स्वात्मानमव्ययम् ।लोकस्य सङ्ग्रहायेजे कर्मबन्धोज्झितोऽपि सन् ॥ ७२॥
शङ्कराद्याः सुरा यत्र मरुत्तश्चेजिरे हरिम् ।दानवो वृषपर्वा च तत्रास्ति धनमक्षयम् ॥ ७३॥
तच्छङ्करशरीरस्थं जामदग्न्यं हरिं परम् ।इष्ट्वैवानुज्ञया तस्य स्वीकृत्य यज तेन च ।इत्याह व्यासवाक्यानु भीमोऽप्याह नृपोत्तमम् ॥ ७४॥
धनस्य देवता विष्णुर्जामदग्न्योऽखिलेश्वरः ।स शङ्करशरीरस्थो यज्ञोच्छिष्टधनाधिपः ॥ ७५॥
तेनैव विष्णुना दत्तमर्जुनायास्त्रमुत्तमम् ।कार्याण्यन्यानि चास्माकं कृतान्येतेन विष्णुना ॥ ७६॥
स ब्रह्मरुद्रशक्रादिपददाताऽखिलप्रदः ।स्वतन्त्रः परतन्त्रांस्तानावर्तयति चेच्छया ॥ ७७॥
प्रियोऽस्माकं प्रियास्तस्य सर्वदैव वयं नृप ।अतस्तदभ्यनुज्ञातधनेनैव यजामहे ॥ ७८॥
सोऽयं पितामहोऽस्माकं व्यासस्तन्नः प्रदास्यति ।इत्युक्त्वा तं पुरस्कृत्य कृष्णद्वैपायनं ययुः ॥ ७९॥
धनं कृष्णः समादाय(स आदाय) समन्ताच्छतयोजनम् ।ददौ तेषां तेऽपि चोहुर्हस्त्यश्वोष्ट्रनरादिभिः ॥ ८०॥
युधिष्ठिरमृते सर्वे भीमसेनपुरोगमाः ।यज्ञार्थमूहिरे भूरि स्वर्णमुद्यद्रविप्रभम् ॥ ८१॥
तदैव वासुदेवोऽपि सभार्यः स सुभद्रया ।आगच्छन् हस्तिनपुरं पथ्युदङ्केन पूजितः ॥ ८२॥
तत्कामवर्षिणो मेघांस्तस्य दत्वोदकार्थिनः ।सफलं स्ववरं कृत्वा जगाम गजसाह्वयम् ॥ ८३॥
आसन्नेष्वेव पार्थेषु व्यासे च पुरुषोत्तमे ।प्रविवेश पुरं कृष्णस्तदाऽसूतोत्तरा मृतम् ॥ ८४॥
द्रौण्यस्त्रसूदितं बालं दृष्ट्वा कुन्त्यादिकाः स्त्रियः ।शरण्यं शरणं जग्मुर्वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ८५॥
प्रत्यक्षमात्मना गर्भे रक्षितं प्रसवे हतम् ।पुनरुज्जीवयामास केशवः पार्थतन्तवे ॥ ८६॥
तदैव विविशुः पार्था सकृष्णाः सधनोच्चयाः(सधनोच्छ्रयाः) ।सर्वे मुमुदिरे दृष्ट्वा पौत्रं केशवरक्षितम् ॥ ८७॥
ददौ दानानि बहुशो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।पौत्रजन्मनि हृष्टात्मा वासुदेवं ननाम च ॥ ८८॥
कुन्तीकृष्णासुभद्राभिर्वैराट्याऽन्याभिरेव च ।पाण्डवैः पुरुषैश्चान्यैः संस्तुतः प्रणतो हरिः ॥ ८९॥
ततः कृष्णाभ्यनुज्ञाता पाराशर्यसदस्यकाः ।आरेभिरेऽश्वमेधं ते मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥ ९०॥
सर्वयज्ञात्मकं तेषामश्वमेधं जगत्पतिः ।कारयामास भगवान् कृष्णद्वैपायनः स्वयम् ॥ ९१॥
साधनानि तु सर्वाणि शालां चैव हिरण्मयीम् ।पवमानसुतश्चक्रे कृष्णद्वैपायनेरितः ॥ ९२॥
अथानुमन्त्रितोत्सृष्टं पुरोहितपुरस्कृतम् ।तुरङ्गं (तुरगं) कृष्णसारङ्गमनुवव्राज वासविः ॥ ९३॥
स जित्वा रुन्धतः सर्वान् नृपतीञ्छस्त्रतेजसा ।चारयामास सर्वेषु राष्ट्रेष्वविजितोऽरिभिः ॥ ९४॥
युधिष्ठिराज्ञया तेन न कश्चिन्निहतस्तदा ।आहूताश्च नृपास्तेन यज्ञार्थं प्रीयताऽखिलाः ॥ ९५॥
मळलूरं (मणलूरं) क्रमात् प्राप्तस्तत्रैनं बभ्रुवाहनः ।अभ्ययादर्घ्यपाद्याद्यैस्तमाह विजयः सुतम् ॥ ९६॥
योद्धुकामोऽर्घ्यमादाय त्वयाऽद्याभिगतो ह्यहम् ।न प्रीये पौरुषं धिक् ते यन्मेध्याश्वो न वारितः ॥ ९७॥
तदाऽपि(तथाऽपि) पितृभक्त्यैनमयुद्ध्यन्तमुलूपिका ।प्राह युद्ध्यस्व यत् प्रीत्यै(तत् प्रीत्यै) गुरोः कार्यमसंशयम् ।प्रीणनायैव युद्ध्यस्व पित्रे सन्धर्शयन् बलम् ॥ ९८॥
इत्युक्तो युयुधे पित्रा बलं सर्वं प्रदर्शयन् ।अर्जुनस्तु सुतस्नेहान्मन्दं योधयति स्मयन् ॥ ९९॥
स तु सर्वायुधक्षेपेऽप्यविकारं धनञ्जयम् ।दृष्ट्वा बाल्यात् परीक्षायै मन्त्रपूतं महाशरम् ।चिक्षेप पित्रे दैवेन तेनैनं मोह आविशत् ॥ १००॥
मूर्च्छितं तं गुरुं दृष्ट्वा तद्भक्त्या भृशदुःखितः ।प्रायोपविष्टस्तन्माता विललापातिदुःखिता ॥ १०१॥
विजगर्ह तदोलूपीं धिग् जगत्त्रयपूजितम् ।अजीघनो मे भर्तारं पुत्रेणैवाविजानता ॥ १०२॥
लोकवीरं पतिं हित्वा(हत्वा) न मे कार्यं सुतेन च ।पतिलोकमहं यास्ये तृप्ता भव कलिप्रिये ॥ १०३॥
इत्युक्त्वा मरणायैव तां विनिश्चितमानसाम् ।धरायां विलुठन्तीं च दृष्ट्वा भुजगनन्दिनी ॥ १०४॥
नागलोकात् समादाय विशल्यकरणीं क्षणात् ।उत्थापयामास पतिं त्रिलोकातिरथं तया ॥ १०५॥
प्रहस्योवाच च तदा श्रुतं वाक्यं पुरा मया ।सुरलोके सुरैः प्रोक्तं भीष्माद्या नातिधर्मतः ॥ १०६॥
यद्धतास्तेन दोषेण पार्थस्तेनातिवेदनाम् ।रणे व्रजेदिति न तत् परतः स्यादिति ह्यहम् ।वचनादेव देवानां युद्ध्येत्यात्मजमब्रवम् ॥ १०७॥
देवानामेव सङ्कल्पान्मूर्च्छितश्चार्जुनोऽभवत् ।भुक्तदोषफलश्चायं पुनर्भोक्ष्यति नान्यतः ॥ १०८॥
अन्येन पातितस्त्यास्य यशो नश्येत् त्रिलोकगम् ।नार्जुनस्य यशो नश्येदिति दैवैरिदं कृतम् ॥ १०९॥
इत्युक्तः प्रीतिमापेदे पुत्रभार्यायुतोऽर्जुनः ।यज्ञार्थं तावथाऽहूय पूजितः प्रययौ ततः ॥ ११०॥
द्वारकायाः समीपस्थं प्रद्युम्नाद्याः सुता हरेः ।प्रसह्याश्वमपाजह्रुराह्वयन्तोऽर्जुनं युधे ॥ १११॥
सुभद्राहरणं मार्ष्टुं नीतेऽश्वे तैर्धनञ्जयः ।गौरवाद् वासुदेवस्य मातुलस्य च केवलम् ॥ ११२॥
मातुलायाब्रवीदश्वं हृतं पौत्रैरबन्धुवत् ।स निर्भत्स्य कुमारांस्तान् मेध्यमश्वममोचयत् ॥ ११३॥
मातुलं स प्रणम्याथ यज्ञार्थं तान् निमन्त्र्य च ।गच्छन् गजाह्वयं दूतमग्रतोऽयापयन्नृपे(यातयन्नृपे) ॥ ११४॥
सकृष्णः सहसोदर्यः श्रुत्वाऽसौ प्राप्तमर्जुनम् ।प्रीतो बाष्पाभिपूर्णाक्षो(बाष्पातिपूर्णाक्षो) भ्रातृस्नेहादभाषत ॥ ११५॥
वासुदेव न पश्यामि दुर्लक्षणमथार्जुने ।केन दुर्लक्षणेनायं बहुदुःखी प्रवासगः ॥ ११६॥
पृष्टस्तं केशवः प्राह भ्राता ते दीर्घपिण्डकः(पिण्डिकः) ।तेनायं दुःखबहुल इत्युक्त्वा पुनरेव च ।वदन्तमेव पाञ्चाली कटाक्षेण न्यवारयत् ॥ ११७॥
समस्तलक्षणाभिज्ञाः कृष्णः सत्या वृकोदरः ।कृष्णा च पञ्चमो नास्ति विद्या शुद्धेयमञ्जसा ॥ ११८॥
प्रसङ्गात् प्राप्तुमिच्छेत् तां विद्याशीलो युधिष्ठिरः ।इति लोभात् तु पाञ्चाली वासुदेवं न्यवारयत् ॥ ११९॥
तद्गौरवाद् वासुदेवो नोत्तरं प्रत्यभाषत ।विस्मारयामास च तं पब्रुवाणः कथान्तरम् ॥ १२०॥
उदरस्य किञ्चिदाधिक्यं वृषणाधिक्यमेव च ।सव्यबाहोस्तथाऽऽधिक्यं दुर्लक्षणमथार्जुने(अतोऽर्जुने,अथोऽर्जुने) ॥ १२१॥
नैवोक्तं वासुदेवेन दृश्यमानमपि स्फुटम् ।ज्ञानानन्दह्रासकरा ह्येते दोषाः सनातनाः (सदातनाः) ॥ १२२॥
समस्तजीवराशौ यद् दुर्लक्षणविवर्जितौ ।पूर्णचित्सुखशक्त्यादेर्योग्यौ कृष्णा च मारुतिः ॥ १२३॥
अनादिदुःखहीनत्वे सुखाधिक्ये च लक्षणम् ।रुग्मिणीसत्यभामादिरूपायाः श्रिय एव तु ॥ १२४॥
मुख्यं ततोऽपि(ततोऽति) मुख्यं तु स्वान्तन्त्र्यादेरशेषतः ।गुणराशेः परं लिङ्गं नित्यं व्यासादिरूपिणः ।विष्णोरेव नचान्यस्य स ह्येकः पूर्णसद्गुणः ॥ १२५॥
साश्वेऽर्जुने यज्ञवाटं प्रविष्टेऽस्य सहोदराः ।पूजिताः पूजयामासुर्मुदिताः सहकेशवाः ॥ १२६॥
ततः स यज्ञो यदुवीररक्षितो व्यासोपदिष्टो मुनिभिः प्रवर्तितः ।अशोभतालं सकलैर्नृपैश्च समागतैर्विप्रवरैश्च जुष्टः ॥ १२७॥
स कृष्णयुग्मेन च भार्गवेण त्रिधा विभक्तेन परेण पुंसा ।अधिष्ठितोऽशोभत विश्वमेतद् विश्वादिरूपेण यथैव तेन ॥ १२८॥
यथा विरिञ्चस्य पुराऽऽस यज्ञो यथैव शक्रस्य शतक्रतुत्वे ।तथैव सोऽभूद् विधिशर्वशक्रपूर्वैः सुरैराविरलङ्कृतोऽधिकम् ॥ १२९॥
न देवगन्धर्वमुनिस्वधर्ममर्त्यादिकेष्वास स योऽत्र नाऽस(सम्भ्रमः) ।स्वलङ्कृतैर्नाकिजनैः सकान्तैररूरुचन्नाकवदेतदोकः(दोघः) ॥ १३०॥
तत्रैव तत्त्वानि ससंशयानि निस्संशयान्यासुरलं विवादे ।परस्परोत्थे हरिणा त्रिरूपिणा संस्थापितान्यग्र्यवचोभिरुच्चैः ॥ १३१॥
प्रगीतगन्धर्ववरः प्रनृत्तसदप्सराः सन्ततवादिविप्रः ।विवेचयद्देवनृपौघ एको रराज राजाऽखिलसत्क्रतूनाम् ॥ १३२॥
समस्तदेव्यः सहवासुदेव्यः स्वलङ्कृताः फुल्लमुखारविन्दाः ।विचेरुरत्रैव(विरेजुरत्रैव) सहाप्सरोभिर्निषेदुरप्यच्युतसत्कथारमाः ॥ १३३॥
न वै मुमुक्षुर्न बभूषुरत्र न वै विवित्सुश्च कुतो बुभुक्षुः ।असत्यकामा अभवन् कुतश्चित् प्रदातरि प्राज्ञवरेऽनिलात्मजे ॥ १३४॥
दिनेदिने तत्र महान्नपर्वताः सभक्षसारा रसवन्त ऊर्जिताः ।नद्यः पयः सर्पिरजस्रपूर्णाः समाक्षिकाद्या अपि पायसह्रदाः ॥ १३५॥
ह्रदा महान्तस्त्रिदशादियोग्याः सुयोगयुक्ता हरिचन्दनादेः ।तथाऽञ्जनालक्तकमुख्यमण्डनद्रव्याग्र्यवाप्यो मणिकाञ्चनोद्भवाः ॥ १३६॥
यथेष्टपानाशनभोगशिष्टाः सहस्रशो मारुतिना तु कारिताः ।गन्धा रसाद्याश्च समस्तभोगा दिवीव तत्राऽसुरतीव हृद्याः ॥ १३७॥
नैतादृशः कश्चन भूतपूर्वो मखो विना रामविरिञ्चवज्रिणाम् ।मखानिति प्रोचुरशेषलोका दृष्ट्वा मखं तं पुरुषोत्तमेरितम् ॥ १३८॥
स एवमद्धा हरिदैवतः क्रतुः पञ्चाश्वमेधात्मक उच्चकल्पः ।दिनेदिने स्वृद्धगुणो बभूव मुदावहो वत्सरपञ्चकत्रयम् ॥ १३९॥
यज्ञावसाने निखिलाश्च पाण्डवाः कृष्णा च पृथ्वीमखिलां सवित्ताम् ।माङ्गल्यमात्रं दयिताशरीरे निधाय सर्वाभरणानि चैव ।समर्पयामासुरजे वरेण्ये व्यासे विभागाय यथोक्तमृत्विजाम् ॥ १४०॥
प्रियो विभागो यदमुष्य विष्णोरतो विभागार्थमिवाऽर्पयंस्ते ।हृदा समस्तं हरयेऽर्पितं तैः स हि द्विजस्थोऽपि समस्तकर्ता ॥ १४१॥
देहेन्द्रियप्राणमनांसि चेतनैः सहैव तस्मा अतिसृज्य नेमुः ।त्वदीयमेतन्निखिलं वयं च नास्त्यस्मदीयं(न त्वस्मदीयं) क्वच किञ्चनेश ।स्वन्त्र एकोऽसि न कश्चिदन्यः सर्वत्र पूर्णोऽसि सदेति हृष्टाः ॥ १४२॥
ततो विभक्ते मुनयोऽवदंस्ते प्रत्यर्पयामो वयमेषु राज्यम् ।पूर्णा हिरण्येन वयं धरायाः प्रपालने योग्यतमा इमे हि ॥ १४३॥
पार्थाः सभार्या द्विजवाक्यमेतन्निशम्य कृष्णाय पुनः प्रणम्य ।ऊचुस्तपो नोऽस्तु वनेऽर्पयित्वा राज्यं मखान्ते त्वयि धर्मलब्धम् ॥ १४४॥
इतीरितः प्राह स बादरायणो मुनीश्वरैरप्यभियाचितः प्रभुः ।हिरण्यमेव स्वमिदं मुनीनां मदाज्ञया भूङ्ग्ध्वमशेषराज्यम् ॥ १४५॥
समर्पितं मे फलवच्च तत् स्यात् पुनर्ग्रहो नैव च दोषकारी ।पितामहोऽहं भवतां विशेषतो गुरुः पतिश्चैव ततो मदर्हथ ॥ १४६॥
इतीरितास्ते प्रतिपद्य राज्यं ददुर्हिरण्यं निखिलं च तस्मै ।विभज्य विप्रान् स निजं तु भागमदात् पृथायै निखिलम् प्रसन्नः ॥ १४७॥
सभार्यकाणां वररत्नभूषणान्यशेषतः पुत्रभुवां प्रदाय ।पृथक्पृथग् योग्यवरांस्तथैभ्यः प्रादात् प्रभुस्ते मुदिताः प्रणेमुः ॥ १४८॥
तद् यज्ञपञ्चकमजस्त्रिगुणां स एभ्यः सद्दक्षिणां क्रतुपतिर्निखिलामवाप्य ।चक्रेऽश्वमेधत्रयमेकमेकं तेषां हरिर्बहुसुवर्णकनामधेयम् ॥ १४९॥
सकृष्णेष्वथ पार्थेषु सुस्नातावभृथेष्वलम् ।पञ्चेन्द्रवद् विराजत्सु स्तूयमानेष्वृषीश्वरैः ॥ १५०॥
स्तूयमाने च तद्यज्ञे क्रोधो नकुलतां गतः ।कृत्वोग्रगर्जनं यज्ञं तांश्च यज्ञकृतोऽखिलान् ॥ १५१॥
गर्हयन्नूचिवानित्थं भार्यापुत्रस्नुषायुतः ।सक्तुप्रस्थमदाद् विप्र उञ्छवृत्तिः सुभक्तितः ॥ १५२॥
धर्मायातिथये तस्य कलां नार्हति षोडशीम् ।यज्ञोऽयमिति हेतुं च विप्रैः पृष्टोऽभ्यभाषत ॥ १५३॥
अतिथेस्तस्य पादोदक्लिन्नः पार्श्वो हिरण्मयः ।एको ममाभूदपरः सर्वतीर्थादिकेष्वपि ॥ १५४॥
मज्जतोऽवभृथेष्वद्धा यज्ञानामत्र चाऽदरात् ।नाभूदित्यथ तत्तत्त्ववेदिभिर्मुनिपुङ्गवैः ॥ १५५॥
कृष्णेन च तमोऽन्धं तं प्रापयद्भिः स्मिते कृते ।अदर्शनं जगामाऽशु तमः प्राप च कालतः ।तदर्थमेव हैरण्यः पार्श्वस्तस्याभवत् पुरा ॥ १५६॥
कृष्णस्य पाण्डवानां च मखादेश्च गुणान् बहून् ।वदन्तो भर्त्सयाञ्चक्रुस्तन्मतज्ञा(तं मतज्ञाः) मधुद्विषः ॥ १५७॥
श्राद्धार्थं हि पयः पूर्वं (जामदग्नेः)जमदग्नेरदूषयत् ।नाकुलेनैव रूपेण क्रोधस्तं पितरोऽशपन् ॥ १५८॥
भव त्वं नकुलस्तावद् यावद् धर्मादिकान् सुरान् ।क्षेप्स्यसीति तमो घोरं भूयः पापेन यात्वयम् ।इत्यभिप्रेत्यः तैः शप्तस्तथा कृत्वा तमोऽभ्ययात् ॥ १५९॥
यद्यप्यल्पधनत्यक्तं वित्तं बहुफलं भवेत् ।तथाऽप्यनन्तफलदाः कर्तुरेव महागुणाः ॥ १६०॥
सतां प्रीतिश्च तत्रापि सद्वरो हरिरेव हि ।पार्थेभ्योऽभ्यधिकः कर्ता समो वा को गुणैर्भवेत् ॥ १६१॥
सतां च प्रवरो विष्णुः सद्भिर्मुनिवरैर्युतः ।प्रत्यक्षतः कारयति पार्थैः प्रियतमैश्च तैः ।यं मखप्रवरं तस्य समं किं शुभसाधनम्(शुभसाधनैः) ॥ १६२॥
पठन्ति पैङ्गिनश्चैतान् मन्त्रानन्वर्थकानिह ।अवैष्णवकृतं कर्म सर्वमन्तवदुच्यते ।अनन्तं वैष्णवकृतं तत्र वर्णक्रमात् परम् ॥ १६३॥
वैष्णवेष्वपि मर्त्यैर्यत् कृतं शतगुणं ततः ।गान्धर्वं कर्म तस्माच्च मुनिभिः पितृभिस्ततः ॥ १६४॥
देवशक्रशिवब्रह्मकृतं तस्मात् क्रमेण च ।शतोत्तरमिति ज्ञेयं नान्यद् ब्रह्मकृतोपमम् ॥ १६५॥
वैष्णवत्वं क्रमात् वृद्धं (क्रमोद्वृद्धं) ब्रह्मान्तं जीवराशिषु ।फलाधिक्यं कर्मणां हि विष्णोः प्रीत्यैव नान्यथा ॥ १६६॥
इति तेन न पार्थानां कर्मणाऽन्यत् समं क्वचित् ।गुणैर्ज्ञानादिभिर्वाऽपि तस्मात् क्रोधः स तामसः ।विनिन्द्य तान् सुसत्त्वस्थांस्तमोऽन्धमुपजग्मिवान् ॥ १६७॥
अथ पृष्टो वासुदेवः सुरविप्रादिसंसदि ।युधिष्ठिरेण संहृष्टो जगादाशेषतः प्रभुः ॥ १६८॥
ते च श्रुत्वाऽखिलान् धर्मान् भक्त्या परमया युताः ।पूजयन्तो जगन्नाथमापुश्च परमां मुदम् ॥ १६९॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये यागसमाप्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः