Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S8
अष्टमोऽध्यायः
अन्यत्र निरयं याति दुःखवान्स्याद्विपर्ययेइति धर्मसंहितायाम् ॥ 'मोहकारणभूतां तु मायेत्याहुर्मनीषिणः । अविद्यमानं मेत्युक्तं तज्ज्ञापयति यत्स्वयम् ॥ कुत्रचिज्ज्ञानरूपं सल्लाभरूपं च भण्यते । मयं प्राचुर्यमुद्दिष्टं माया स्यात्प्रचुरेत्यपि॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ 'स्वतन्त्रं परमार्थाख्यं स्वतन्त्रैका हरेर्मतिः । सैव माया समुद्दिष्टा मुख्यतस्तत्स्वरूपिका ॥ मतिमन्मतिभेदोऽपि न विष्णोः क्वचिदिष्यते । पारमार्थ्येन नास्त्येव तदन्यत्तद्वशं यतः ॥ अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । अतो मायामयं प्राहुः सर्वं तद्वशगं यतः॥ इति मायावैभवे ॥ 'स्वाधीनं सदिति प्रोक्तं पराधीनमसत्स्मृतम् । अविद्यमानमेतस्माज्जगदाहुर्विपश्चितः ॥ अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । अस्वातन्त्र्यात्तु नास्त्येवेत्येवं वाच्यं जगत्सदा ॥ सदा वृत्तेर्विद्यमानमिति ब््राूयाद्यदि क्वचित् । तथापि नाशवद्धीदं प्रवाहाद्ध्यस्य नित्यता ॥ अतो निवर्त्यमित्याहुः प्रपञ्चो ह्यस्ति यद्यपि । विष्णोरिच्छावशत्वाच्च मायामात्रमिति स्फुटम् ॥ परमार्थं त्वेकमेव स्वातन्त्र्याद्विष्णुमव्ययम् । यदि कल्पयतीदं स स एव विनिवर्तयेत् ॥ विष्णुस्तस्मात्तद्वशत्वान्नास्तीति द्वैतमुच्यते । स्वातन्त्र्येण हरौ ज्ञाते पराधीनत्वनिश्चयात् ॥ इत्याहुरुपदेष्टार आचार्यास्तत्त्ववेदिनः । यथैव राजन्विज्ञाते नान्योऽस्तीति स्फुटं वचः ॥ स्वातन्त्र्यात्पारतन्त्र्याच्च तद्भृत्यादिषु सत्स्वपि । यथैकच्छत्रवांश्चैव एकवीर इतीव च ॥ तथैव सर्वप्राधान्यादद्वितीयो हरिः स्मृतः । एवं मुक्ता विजानन्ति सायुज्यं प्रापिता विभोः ॥ अनन्तकालं पश्यन्तो जगदेतच्चराचरम् । तस्यैतस्य ह्यविज्ञानात्केवलभ््र•न्तिरूपकम् ॥ जगदुक्त्वा तमो यान्ति ईशितव्येशशापतः॥ इति च ॥ 'पुत्रा मे यदि विद्यन्ते मरिष्यन्त्येव ते ध््राुवम् । यदि राज्यं करोत्येष नश्यत्येतदसंशयम्॥ इति धृतराष्ट्रवचनवत् । 'प्रपञ्चो यदि विद्येत। इत्यादि । 'यदिशब्दस्त्ववस्तुत्वे चास्वातन्त्र्ये च संशये ।
अवस्तुशब्दश्चाशक्ते ह्यल्पशक्तौ च कीर्त्यते॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ७,८ ॥
रमाऽऽवेशात्कदाचित्स्युस्तास्वेका पिङ्गलाऽभवत् ।
तदन्यासां महान्दोषो भगवद्भर्तृतास्मृतौ॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३४ ॥