Bhagavadgitatatparya/C6
षष्ठोऽध्यायः
ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥
श्री भगवानुवाच
'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति ।
इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥
योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥
सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः ॥ इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः । इति भागवते ॥३ ॥
यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥
कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।
'मयि सर्वणि कर्माणि इत्युक्तत्वात् ।
'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते । इति च ॥४ ॥उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥
'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।
विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः । तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव । वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत् ॥ इति च ।
'परमात्मा समाहितः इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥
'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।
तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते ॥ इति च ॥ ७,८ ॥
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥
'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा ॥ इति महाविष्णुपुराणे ।'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते ॥ इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥
नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥
आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥
संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥
ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥
युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥
सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥
सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥
अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥
योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥
अर्जुन उवाच
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥
श्रीभगवानुवाच
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥
अर्जुन उवाच
अयतिः अप्रयत्नः । प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥
श्रीभगवानुवाच
प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥
तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥
'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः ॥ इति परमयोगे ॥४४ ॥
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥
तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥
'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः ॥ इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥