Jump to content

Bhagavadgitabhashya/C11: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
Line 1: Line 1:
== एकादशोऽध्यायः ==
#REDIRECT [[Bhagavadgitabhashya#BGB_C11]]
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 11
| title        = एकादशोऽध्यायः
}}
यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V01
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
| verse_line2  = यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V02
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
| verse_line2  = त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V03
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
| verse_line2  = द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V04
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।
| verse_line2  = योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V04
| id      = BGB_C11_V04_B01
| text    =
प्रभुः समर्थः । ‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१) इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V05
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।
| verse_line2  = नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V06
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
| verse_line2  = बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V07
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
| verse_line2  = मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V08
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
| verse_line2  = दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V09
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।
| verse_line2  = दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V09
| id      = BGB_C11_V09_B01
| text    =
हरिः सर्वयज्ञभागहारित्वात्-‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V10
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।
| verse_line2  = अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V11
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
| verse_line2  = सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V11
| id      = BGB_C11_V11_B01
| text    =
सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V12
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
| verse_line2  = यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V12
| id      = BGB_C11_V12_B01
| text    =
सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’ इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V13
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
| verse_line2  = अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V14
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
| verse_line2  = प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V15
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
| verse_line2  = ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V16
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
| verse_line2  = नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V16
| id      = BGB_C11_V16_B01
| text    =
‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च ।‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’इति ऋग्वेदे ।
  ‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’ इति यजुर्वेदे च ।
    विश्वशब्दश्चानन्तवाची-‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’  इत्यभिधानात् ।‘अनन्तबाहुमनन्तपादम्  अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’ इति च बाभ्रव्यशाखायाम् ।
    महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V16
| id      = BGB_C11_V16_B02
| text    =
एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि ‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१) इति यजुर्वेदे
    अव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति ।‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’इत्यादित्यपुराणे ।
    तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) ।‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।
    ‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३) इति च ।
    ‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)इति च भागवते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V16
| id      = BGB_C11_V16_B02
| text    =
न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीश्वरस्य । ‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्’ ।इति श्रीविष्णुपुराणे ।
    ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’(कठ.१.२.९)इति च श्रुतिः ।अतिप्रसङ्गस्तु महातात्पर्यवशाद् वाक्यबलाच्चापनेयः । न हि घटवत् कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः सन् निराक्रियते । केषुचित् पदार्थेषु वाक्यव्यवस्थाऽचिन्त्यशक्तित्वाभावाद् अङ्गीक्रियते ।‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ॥ एवं परे, अन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद् व्यवस्था ॥’ इति जाबालखिलश्रुतेश्च ।  उपचारत्वपरिहाराय ‘न मध्यम्’ इति । अन्यथा आद्यन्ताभावेनैव तत्सिद्धेः । विश्वरूपः पूर्णरूपः-  ‘स विश्वरूपोऽनूनरूपोऽतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्य’ इति शाण्डिल्यशाखायाम् ॥ १६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V17
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
| verse_line2  = पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V17
| id      = BGB_C11_V17_B01
| text    =
‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - अप्रमेयमिति ॥ १७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V18
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
| verse_line2  = त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V19
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
| verse_line2  = पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V19
| id      = BGB_C11_V19_B01
| text    =
‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् । ‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।  इत्यृग्वेदखिलेषु । ‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६) इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V20
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
| verse_line2  = दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V20
| id      = BGB_C11_V20_B01
| text    =
‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- ‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७) इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् ।‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’ । इति हि वरुणशाखायाम् ।न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- ‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥ इति ।॥२० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V21
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
| verse_line2  = स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V22
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
| verse_line2  = गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V23
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
| verse_line2  = बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V24
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
| verse_line2  = दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V25
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
| verse_line2  = दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V26
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
| verse_line2  = भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V27
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
| verse_line2  = केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V28
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
| verse_line2  = तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V29
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
| verse_line2  = तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V30
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।
| verse_line2  = तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V31
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
| verse_line2  = विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V31
| id      = BGB_C11_V31_B01
| text    =
धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V32
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
| verse_line2  = ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V32
| id      = BGB_C11_V32_B01
| text    =
कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति ।‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।बद्‍ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।
          ‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५) इति हि भागवते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V32
| id      = BGB_C11_V32_B02
| text    =
प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१) इति हि श्रुतिः । ‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’ इति च । ‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३) इति च । न तु वर्धनम् ।‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९) इति हि भागवते । ‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’ इति मोक्षधर्मे । ‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३) इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V33
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
| verse_line2  = मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V34
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।
| verse_line2  = मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V35
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
| verse_line2  = नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V35
| id      = BGB_C11_V34_B01
| text    =
‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V36
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
| verse_line2  = रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V36
| id      = BGB_C11_V36_B01
| text    =
यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् स्थाने युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च ‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६) इत्यादौ सिद्धम् । ‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३) इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः । ‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः ।बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् ।बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् ।अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति ॥ ३६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V37
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V37
| id      = BGB_C11_V37_B01
| text    =
कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - कस्मादित्यादिना ॥ पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’ इति ।तत्परं सदसतः परम् ।‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३) इति च भागवते ।॥३७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V38
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
| verse_line2  = वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V39
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
| verse_line2  = नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V40
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
| verse_line2  = अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V41
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
| verse_line2  = अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V42
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
| verse_line2  = एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V42
| id      = BGB_C11_V42_B01
| text    =
एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V43
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
| verse_line2  = न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V44
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
| verse_line2  = पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V45
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
| verse_line2  = तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V46
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
| verse_line2  = तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V47
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
| verse_line2  = तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V48
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
| verse_line2  = एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V49
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।
| verse_line2  = व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V50
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
| verse_line2  = आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V51
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
| verse_line2  = इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V52
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
| verse_line2  = देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V53
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
| verse_line2  = शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V54
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
| verse_line2  = ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C11_V55
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
| verse_line2  = निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V55
| id      = BGB_C11_V55_author-note
| text    =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11_V55
| id      = BGB_C11_V50_B01
| text    =
स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C11
| id      = BGB_C11_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये एकादशोऽध्यायः ॥
}}
 
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Latest revision as of 06:41, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavadgitabhashya/C11&oldid=4108"