Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S16

षोडशोऽध्यायः

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥ ९ ॥

'सृष्टिस्थित्यादिहेतुत्वाद्भूतानि हरिरुच्यते । न तु भूतस्वरूपत्वात्स हि सर्वेश्वरेश्वरः॥ इति वस्तुतत्त्वे ॥ ९ ॥

अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।गुणानामप्यहं सौम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥ १० ॥

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११ ॥

'स्वस्वजात्युत्तमत्वं तु भवेद्यद्रूपसन्निधेः ।

विभूतिरूपं तत्प्रोक्तमिन्दिरादिषु संस्थितम् ॥ तथा बहिः स्थितं रूपं विभूतीत्येव शब्दितम् । सर्वसाधारणं रूपमन्तर्यामीति चोच्यते ॥ यथा कृष्णात्मना दुष्टहन्ता व्यासात्मना समः । असमोऽप्येकरूपोऽपि सामर्थ्यात्पुरुषोत्तमः॥ इति च ॥ 'ब््राह्मरुद्रेन्द्रजीवेभ्यः पृथगेव व्यवस्थितम् । विभूतिरूपं विष्णोस्तु तद्गश्रेष्ठ्यैककारणम् ॥ तदेव ब््राह्मरुद्रादिनामभिर्वाच्यमञ्जसा । तदेव देवेष्विन्द्रोऽस्मि तथा रुद्रेषु शङ्करः ॥ इत्यादिनोक्तं कृष्णेन नेन्द्राद्या जीवसञ्चयाः॥ इति गीताकल्पे ॥ गतिः ज्ञानम् । 'प्रधानो ज्ञानिनां ब््राह्मा ज्ञानमानी हृदि स्थितः । स एव कालमानी तु संहर्तॄणां प्रभुः स्मृतः॥ इति विभूतौ ॥ 'आनन्दानुभवस्तूम उत्कृष्टानुभवात्स्मृतः । तद्युक्तत्वं तथा सौम्यं गुणानामधिकं हि तत् ॥ भक्त्यादिगुणपूगोऽपि दुःखहेतुत्वभावनात् । निष्फलो भवति ह्यद्धा प्रीतस्य सफलो भवेत् ॥ तस्मादानन्दमानं तु गुणेषूत्कृष्टमुच्यते । तस्याभिमानी ब््राह्मैको भक्तिज्ञानादिकस्यः च ॥ श्रद्धाभिमानिनी देवी तथैव तु सरस्वती । तदन्येषां गुणानां तु तदन्ये विबुधाः स्मृताः ॥ गुणानां तु प्रभुबर्््राह्मा तस्मादेकश्चतुर्मुखः । औत्पत्तिकगुणो नाम शुभप्राप्त्यैकयोग्यता ॥ तस्याभिमानी प्राणस्तु स हि सर्वगुणाधिकः॥ इति च । गुणिनां मध्ये गुणिनि स्थितमौत्पत्तिकगुणरूपं सूत्रमित्यर्थः । 'गुणिनां गुणयोग्यत्वं यत्सर्वगुणिषु स्थितम् । वायुस्तदभिमान्येकः सर्वगुण्यधिकस्ततः॥ इति प्रभञ्जने ।

रूपान्तरत्वादेकस्यापि बहुस्थानेषु प्राधान्योक्तिर्नो विरुध्यते । गुणान्तरोक्तेश्च 'रामः शस्त्रभृतां वृष्णीनां वासुदेवइत्यादिवत् ॥ १०,११ ॥

हिरण्यगर्भो देवानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥

पदानि वाच्यानि छन्दसाम् ।

'स्वयूथानामथाधिक्ये स्वजातीनामथापि वा । यत्कारणं विभूत्याख्यं विष्णोस्तद्रूपमुच्यते॥ इति प्राधान्ये ॥ 'वर्णेशानि पदान्याहुः पादाश्चापि तदीश्वराः । पादानामीश्वरार्धर्चा तदीशा ऋच एव च ॥ ऋचामधीशा वर्गाश्च तेषां सूक्तमधीश्वरम् । सूक्ताधीशास्तथाध्यायास्तदधीशास्तथाष्टकाः ॥ तदधीशास्तथा शाखा वेदाश्चापि तदीश्वराः । वेदानामीश्वरा वाच्या वाच्यानामीश्वरो हरिः ॥ न हरेरीश्वरः कश्चित्कदाचित्क्वापि विद्यतेइति च ॥ पद्यन्त इति पदानि वाच्यानि । 'पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्यतेइतिवत् । 'पदं तु वाचकं प्रोक्तं क्वचिद्वाच्यमपीष्यते॥ इति शब्दनिर्णये ॥ 'सर्ववेदाभिमानिन्यो देव्यो लक्ष्मीस्ततोऽधिका । वेदाभिमानिनी साक्षात्सा विष्णोर्दूरतः स्थिता ॥ यज्ञाख्या सैव विष्णोस्तु या तूरःस्थलमाश्रिता । हरिणा रतियोगस्था दक्षिणाख्यापि सैव तु ॥ उत्तरोत्तरतः साऽपि विशिष्टा दक्षिणा सुखे । एवं वेदाभिमानिभ्यो देवीभ्यः सर्व एव तु ॥ तदर्थरूपाः पतयस्तस्यास्तस्यास्तथोत्तमाः । शच्या इन्द्रस्ततश्चोमा तस्या रुद्रस्ततस्तथा ॥

भारती प्राण एवास्यास्ततः श्रीस्तद्वरो हरिः॥ इति वैशेष्ये ॥ १२ ॥

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३ ॥

उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥

'ऋते रुद्रादिकानिन्द्रः सर्वदेवाधिकः स्मृतः ।

ऋते भीमं फाल्गुनश्च पाण्डवेभ्यो वरस्तथा ॥ तथा शुक्रः कवीशस्तु बृहस्पत्यादिकानृते ।

यमः संयमतामीशः शङ्करादीन्विनैव तु॥ इति गीताकल्पे ॥ १३,१८ ॥

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।आश्रमाणां तुरीयोऽहं वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥१९॥

'गार्हस्थ्यं च यतित्वं च देवेष्वेकत्वमागतम् । प्राधान्योक्तिर्यतित्वस्य गार्हस्थ्यस्य क्वचित्क्वचित्॥ इत्याश्रमविवेके ॥ १९ ॥

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब््राह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग््राण्यां भगवानजः ॥ २२ ॥

'वसिष्ठोऽभ्यधिकस्तेषु मानुषाणां पुरोधसाम्॥ इति त्रैकाल्ये ॥

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥

जीवेशादिभेदवादी विकल्पः । ख्यातिवादिनां ज्ञानवादिनाम् ।

'जीवेशादिविशेषं यो याथार्थ्येन प्रकल्पयेत् । कलिमारभ्य चाविष्णोराधिक्यादुत्तरोत्तरम् ॥ नियमेनैव केनापि न हेयः स विकल्पकः । सर्वज्ञानिविशेषेभ्यः स ज्ञानी सर्वथाऽधिकः॥ इति विज्ञाने ॥

'भेददृष्ट्याऽभिमानेन। इत्युक्तम् । 'विद्याऽऽत्मनि भिदा बोधःइति च वक्ष्यति ॥ २४ ॥

स्त्रीणां तु शतरूपाऽहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।नारायणो मुनीनां च कुमारो ब््राह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥

'शतरूपा वरा स्त्रीणां पुंसामभ्यधिको मनुः । तयोरप्यधिकौ नित्यमिन्द्राणीन्द्रौ शुभैर्गुणैः॥ इति वैशेष्ये ॥२५॥

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।किम्पुरुषाणां च हनुमान् विद्याध््र•णां सुदर्शनः ॥ २९ ॥

'ऐश्वर्यादिगुणैः षड्भिः सामग्य््र•त्सर्वदेवताः ।

भगवच्छब्दवाच्याश्च साक्षात्तु भगवान्हरिः ॥ निरपेक्षं तु सामग्य््रां तस्य सर्वाधिकं यतः॥ इति च । अतो भगवतां देवानाम् । 'सर्वभागवताधीश उद्धवो भगवत्प््रिायः । तस्मादभ्यधिको जिष्णुः प््रिायत्वे भक्तितो हरेः ॥ तस्मादभ्यधिको रामः कृष्णा त्वभ्यधिका ततः । तस्या अभ्यधिको भीमो न तु तत्सदृशः क्वचित्॥ इति च । 'यत्किञ्चाऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि सम्भावयाम्यहम् ॥ धर्मो ज्ञानं तथा मोक्षो यशः कीर्तिस्तथैव च ।

त्वय्यायत्तमिदं सर्वं लोकस्यापि न संशयः॥ इति भारते ॥ २९ ॥

ओजः सहोबलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं पुरा ॥ ३२ ॥

'विष्णोः श्रियो ब््राह्मणश्च वायोः सङ्कर्षणस्य च ।

सुपर्णस्य च सम्प्रोक्ताः प्रत्येकं नवमूर्तयः ॥ पूज्याः सात्वततन्त्रेषु तत्राद्या मूर्तयो हरेः । प्रधानास्ता हि सर्वासां मूर्तीनां हरिमूर्तयः ॥ अभेदादेव मूर्तीनामेकमूर्तिश्च सा स्मृता॥ इति सहस्रावरणे । श्रियादिनवमूर्तीनां मध्ये स्वकीयनवमूर्तिरहमित्यर्थः । 'स्वरूपतश्च गुणतो न विशेषः कथञ्चन । विष्णोस्तु नवमूर्तीनां पूजा च नवधेष्यते॥ इति च । अतो न स्वनवमूर्तीनाम् । अन्येभ्योऽन्यनवमूर्तीनामपि प्राधान्यकारणं सन्निधानमात्मनस्तास्वप्यस्तीति पुरेतिविशेषणम् । प्रथमपूज्यास्ता इत्यर्थः। 'नारायणः परं ब््राह्म वासुदेवादिकास्तथा । नरसिंहवराहौ च परञ्ज्योतिर्हरेर्नव ॥ इन्दिरा च रमा लक्ष्मीर्हिरण्या गगना तथा । रक्ता रक्ततरा भूतिर्विभूतिश्च श्रियो नव ॥ ब््राह्मा चतुर्मुखो धाता विधाता विधिरेव च । कर्ता विरिञ्चो भूतेशः शतानन्दश्च ता नव ॥ धनञ्जयमृते चैव वायोस्तु नवमूर्तयः । शेषोऽनन्तो नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥ सङ्कर्षणो नीलवासा जगद्रक्षो जलेशयः । सुपर्णो गरुडश्चैव वैनतेयो महाशनः ॥ नववर्णः पञ्चवर्णः पन्नगाशोऽमृताकरः ।

तथैव सर्ववेदात्मा सुपर्णो नवधा स्मृतः॥ इति च ॥ ३२ ॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३ ॥

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ३४ ॥

'यस्य यस्य स्वभावो यस्तत्तन्नामा हरिः परः ।

नियामकः स्वभावस्य तत्तच्छब्दादिनामवान् ॥ वैशेष्याख्या विभूतिश्च विभूतिश्च स्वभावजा ।

द्विधा विभूतिर्विज्ञेया विष्णोस्तु परमात्मनः॥ इति च ॥३३,३४॥

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्वं तमः परः । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्वविनिश्चयः ॥ ३७ ॥

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥

'सत्वादिनाम विष्णोस्तु सत्वादिस्थस्य केवलम् । जीवस्थस्य च तन्नाम जीवादेरुपचारतः॥ इति च ॥ ३७,३८ ॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९ ॥

कालेन सर्वगुणात्मकेन मया । असङ्ख्यत्वात्तथा न क्रियते । नाविज्ञानात् ।

'अनन्तमिति वेत्तीशस्त्वनन्तं त्वन्तवत्तथा । अनन्तस्य हि सङ्ख्याने न तु सर्वज्ञता भवेत् ॥ अनन्तमपि वेत्तीशः प्रत्येकं च विशेषतः ।

सर्वज्ञत्वान्न सङ्ख्यानमसङ्ख्यस्य कुतो हि सा॥ इति च ॥ ३९ ॥

एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः संक्षेपेण विभूतयः ।मनोविकारा एवैते तथा वाचाऽभिधीयते ॥ ४१ ॥

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणं यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्प्यसेऽध्वने ॥ ४२ ॥

यथा वाचाऽभिधीयते अन्यैः । नामादिकं जीवादीनां ते सर्वे शब्दा मनोविकाराः ॥ स्वतो मय्येव सर्वशब्दास्तस्मान्मय्येव वाचं यच्छ । आत्मानं परमात्मानं मय्येव लक्ष्यत्वेन यच्छ ॥ ४१,४२ ॥

यो वै वाङ्मनसी सम्यङ् न संयच्छेद् धिया यतिः ।तस्य व््रातं तपो ज्ञानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥

तस्माद् वचोमनःप्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः ।मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥

यो मयि न संयच्छति । तस्य ज्ञानं स्रवति ॥

वाङ्मनः प्राणबुध्द्यादीन्नियच्छेत्केशवे परे ।21 सर्वशब्दाभिधेयत्वं तस्य ज्ञात्वा विशेषतः ॥ मुख्यवृत्त्याऽभिधेयत्वमन्येषां मनसो भ््रामात् । तस्मात्तथा चिन्तयतः स्रवेज्ज्ञानं यथातथम् ॥ तस्मान्मनोवचःप्राणान्माधवैकपरायणान् । कुर्यात्तद्धि तपो ह्यग््रयं महाधर्मोत्तमश्च सः॥ इति धर्मविवेके ॥ 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि॥ इति च ॥४३,४४॥