Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S12

द्वादशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्ते न दक्षिणाः ॥ १ ॥

व््रातानि यज्ञाश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।यथाऽवरुन्धेन्मत्सङ्गः सर्वदुःखापहो हि माम् ॥ २ ॥

'सङ्गस्तु गुणसम्प्रीतिर्गुणवत्त्वेऽतिनिश्चयात् ।

स चेद्धरौ भवेत्तेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ अपरोक्षदृशेर्हेतुर्भवेत्स स्याद्यदि क्षमः ।

अन्यथा सुखभागेन यद्दृशिर्मोक्षकारणम्॥ इति दर्शने ॥ १-२ ॥

मत्सङ्गेन तु दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ॥ ३ ॥

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः ।रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगेऽनघ ॥ ४ ॥

'ज्ञात्वाऽपि हरिविद्वेषी तमो याति न संशयः ।

विशेषरूपस्याज्ञोऽपि गुणवत्त्वेऽतिनिश्चितः ॥ गुणसम्प्रीतिमान्नित्यं तं दृष्ट्वा मुक्तिमेष्यति । अथवा सुखभागेव स्याद्यावद्दर्शनोपगः॥ इति व्यक्ते ॥ 'हरिसङ्गविहीनस्तु हरेर्दर्शनवानपि । न मुच्यतेऽखिलज्ञोऽपि तमो याति च निश्चयात् ॥ गुणैरन्यैर्विहीनोऽपि तद्भक्तेष्वपि च क्रमात् । सङ्गवान्सुखभागेव स्याद्गुणैर्मुक्तिमेति वा ॥ स्वभक्तसङ्गहीनस्य व्युत्क्रमात्सङ्गिनोऽपि वा ।

स्वसङ्गविघ्नकृद्विष्णुस्तत्सज्जेतैषु तत्र च॥ इति सत्सङ्गे ॥ ३-४ ॥

ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।अव्रतातप्ततपसो मत्सङ्गान्मामुपागताः ॥ ७॥

केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः ।येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥

यं न योगेन सांख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥

मत्कामा रमणं जारं मत्स्वरूपाविदोऽबलाः ।ब््राह्म मां परमं प्रापुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३ ॥

'गोपिकाद्या दिवं गत्वा हरिं ज्ञात्वा यथातथम् । परं पदं ययुः पूर्वसङ्गादेव शुभोचिताः॥ इति च ॥ ७-९,१३ ॥

तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदितां प्रतिचोदनाम् ।प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥

मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् ।याहि सर्वात्मभावेन यस्मिन्नस्त्यकुतोभयम् ॥ १५ ॥

'श्रोतव्यं च श्रुतं चैव वक्तव्यं कार्यमेव च ।

निवर्त्यं च हरेः पूजेत्येवं कुर्यान्न चाक्रमात् ॥ एवं कर्ता तु संन्यासी सर्वोत्सर्गाद्धरौ स्मृतः । अन्यथा नैव संन्यासी निष्क्रियोऽपि शिला यथा॥ इति कर्मविवेके ॥ 'नाहं कर्ता तु सर्वस्य कर्तैको विष्णुरव्ययः । इति वित्त्वा तु सन्यासी नान्यथा तु कथञ्चन॥ इति निवृत्ते ॥ 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।

निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥ इति च ॥१४-१५॥

उद्धव उवाच– संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ््र•म्यति मे मनः ॥ १६ ॥

वायौ मुख्यधियेत्युक्तवा विशेषतो गोपिकाप्रशंसनात्संशयः शृृण्वत इति चोदयति ॥ १६ ॥

श्रीभगवानुवाच– य एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः । मनोमयं सूक्ष्ममुपैति रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठम् ॥ १७ ॥

गोपिका अपि मामापुः किमु वाय्वाद्या इति दर्शयितुं गोपिकाप्रशंसनम् । सर्वैर्गुणैः सर्वोत्तमस्तु वायुरेव । स एव च हिरण्यगर्भ इति दर्शयितुमाह । य एष जीवो विवरप्रसूतिरित्यादि । विशेषेण वराणामहङ्कारादीनामपि प्रसूतिकर्ता । प्राणेन विष्णुना घोषेण वेदात्मिकया प्रकृत्या मनोमात्रा-दयश्च हिरण्यगर्भस्य देव्याः परमात्मनश्च व्यक्तिस्थानानीत्युक्तम् । 'प्राणेन घोषेण च सह विवरप्रसूतिर्मनोमयं रूपमुपैति॥ इत्यादिना ॥ १७ ॥

यथाऽनलः स्वेऽनिलबन्धुरूष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः । अणुः प्रजातो हविषा समिद्ध्यते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥

एवं गतिः कर्म रतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजः सत्वतमोविकारः ॥ १९ ॥

तत्रापि विशेषतो भगवत एव व्यक्तिस्थानमित्याह । यथाऽनल इत्यादिना ॥ १८,१९ ॥

अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको जगतां यथाऽऽद्यः । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधैव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥

यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटे यथा तन्तुवितानसंस्था । य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥

विशेषेण श्लिष्टशक्तिः । अनपगतसामर्थ्यः । यथैकं कलमादिबीजं भूमावुप्तं बह्वङ्कुरं भवति एवं परमात्मानुगृहीतो ब््राह्माऽहङ्कारादिषु बहुधा व्यक्तीभवति ॥

'सुपर्णशेषरुद्रादिप्रसूतिश्च चतुर्मुखः । सर्वजीवोत्तमो जीवो गुणैर्ज्ञानसुखादिभिः ॥ विष्णुभक्त्यादिभिः सर्वैर्नियमात्सार्वकालिकम् । मुक्तावपि न सन्देहः स हि देवेन विष्णुना ॥ प्राणप्राणेन जगतामीशेन रमया तथा । वेदात्मिक्या च सहितः सूक्ष्मः सन्मनसि स्थितः ॥ वीन्द्रादीनां तु सर्वेषां मात्रावर्णस्वरेषु च । स्थूलरूपी सदा तिष्ठन्नेवं श्रोत्रादिखेषु च ॥ सर्वेषां प््रोरको ह्येको ज्ञानानन्दबलैस्त्रिवृत् । नित्यशक्तिः सर्वगः सन्बहुधैव प्रतीयते ॥ तस्मिन्नोतमिदं सर्वं पटे लक्षणतन्तुवत् । स एव वायुरुद्दिष्टो वायुर्हि ब््राह्मतामगात् ॥ विशेषतो हरेर्व्यक्तिस्थानान्येतानि सर्वशः । मन आदीन्यहङ्कारो ब््राह्मा वेदात्मिका रमा ॥ त्रिगुणात्मिका च सैव श्रीः सैवोक्ता संविदात्मिका । तस्या अपि नियन्तैको विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ यथा दारुषु सूक्ष्मः सन्मथितोऽग्निः समिध्यते । तथा वेदादिषु हरिर्मथितः सम्प्रदृश्यते ॥ व्यक्तिस्थानान्यथैतानि वेदादीनि हरेर्विदुः॥ इति तन्त्रभागवते ॥ 'मनसि व्यक्ततां यामि तस्माद्व्यक्तिर्हि मे मनः॥ इति भारते ॥ 'यथैव वस्त्रे दीर्घं च तिर्यक्चापि सुसंस्थिता । तन्तुभिः क्रियमाणैव पद्माद्याकारसंस्थितिः ॥ यथा जीर्णानि वस्त्राणि तन्त्वाधाराणि वा पुनः । कन्थावयवभूतानि तद्वदेतच्चतुर्मुखे ॥

सोऽपि तद्वद्धरौ नित्यं संस्थितः श्रीरपि स्फुटम्॥ इति प्रातिस्विके ॥ २०,२१ ॥

द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलः खं प्रविष्टः ॥ २२ ॥

अदन्ति चैकं फलमस्य गृध््र• ग््र•मेचरा एकमरण्यवासाः । हंसा य एवं बहुरूपमिष्टं मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥

एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीरः । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥

'जगद्वृक्षस्य बीजे द्वे ब््राह्मा चैव सरस्वती ।

मूलभूतानि कर्माणि मनो बुद्धिरहङ्कृतिः ॥ नालत्वेन समुद्दिष्टाः खमाद्याः स्कन्धसंज्ञिताः । एकादशेन्द्रियाण्येव शाखास्तु त्रिगुणास्त्वचः ॥ प्रवृत्तं च निवृत्तं च फले अस्य प्रकीर्तिते । पुष्पमैहिकमुद्दिष्टं रसाः शब्दादयस्तयोः ॥ प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणस्तत्र संस्थिताः । वृक्षस्य पृथिवीवच्छ्रीर्विष्णुराकाशवायुवत् ॥ तस्या अपि सदाधार एवं ज्ञात्वा विमुच्यते॥ इति निवृत्ते ॥ 'प्राकृतान्तःकरणजं ज्ञानमस्त्रं सृतिच्छिदम् । तदेव तेन संछेद्यं चित्तं प्रकृतिसम्भवम् ॥ तेनैव सह संत्याज्यं नैव पूर्वं कथञ्चन । ज्ञानं प्रकृतिजं चापि मूलनाशे विनश्यति ॥ ततः परं स्वरूपेण ज्ञानेनैव जनार्दनम् । वेत्ति मुक्तस्तस्थाऽऽत्मानं जीवानन्यांश्च सर्वशः॥ इति माहात्म्ये ॥ 'बीजभूतावपि ह्यस्य ब््राह्मा चैव सरस्वती । न रिष्यतो जगत्सृष्टौ वटवृक्षादिबीजवत् ॥ स्वकार्यतो महान्तौ च गुणतो रूपतस्तथा । पृथिव्युदकवत्तस्माद्बीजत्वं न तु बीजवत् ॥ व्यञ्जकत्वान्न चाल्पत्वान्महाक्ष्मावद्रमा स्मृता । अण्डो महाक्ष्मा सम्प्रोक्तस्ततः पृथ्व्युदकं तथा ॥ जायते नित्यशस्तस्माद्भुक्तं भुक्तं न हीयते । तत्राप्युदकवद्ब्रह्मा मृद्वच्चापि सरस्वती ॥ जलाधारा यतो मृच्च सर्वत्रापि व्यवस्थिता । अन्यथा तु रजोभूता नीयते वायुनाऽखिला ॥ अथवा सर्वनाशः स्याज्जलाधारा ततः स्मृता । वटादिबीजवत्तस्य पुण्यापुण्यमुदीरितम् ॥ बाह्योदवच्चाग्निवच्च विष्णुरेव प्रकीर्तितः॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ श्रियादेरप्याप्यायकत्वाद्बाह्योदवत् । ब््राह्मादेरपि लयकर्तृत्वादग्निवत् । आधारत्वात्सुखदत्वाच्च वायुवत् । अवकाशप्रदत्वाद्व्योमवद्विष्णुः । 'व््राीह्यादिवत्तु मूलत्वं कर्मणां जगतः स्मृतम् । उदवत्पृथिवीवच्च ब््राह्मणो वाच एव च ॥ मूलभूवच्छ्रियश्चैव मूलभूरण्डमुच्यते । बाह्योदाग्नीरखंवत्तु विष्णोर्बीजत्वमिष्यते॥ इति विश्वसंहितायाम् ॥ देहेन्द्रियमनोवाक्षु स्थितो भक्त्यादिसाधकः । सुपर्णशेषरुद्रादेरपि ब््राह्मा चतुर्मुखः ॥ अतो भक्त्यादिकाः सर्वे गुणास्तस्यैव सर्वगाः । अतिरिक्ताश्च सम्पूर्णाः सुपर्णादेः शताधिकाः ॥ सुपर्णादिभिरज्ञातास्तदभीमानवर्जिताः । ब््राह्मणस्तु पुनः सन्ति तेषां कर्ता जनार्दनः ॥ तस्मात्सर्वाधिको ब््राह्मा गुणैः सर्वैर्न संशयः । वर्णस्थो वर्णनामाऽसौ स्वरस्थः स्वरनामकः ॥ मनःस्थश्च मनोनामा तन्नामा चक्षुरादिगः । तस्य सर्वाणि नामानि मुख्यतः कवयो विदुः ॥ तत्स्थानत्वादिन्द्रियादेर्वर्णादेश्चोपचारतः । एवमस्योपचारेण विष्णोः साक्षात्तु मुख्यतः॥ इति शब्दनिर्णये ॥ 'कृष्णप््रिायाभ्यो गोपीभ्यो भक्तितो द्विगुणाधिकाः । महिष्योऽष्टौ विना यास्ताः कथिताः कृष्णवल्लभाः ॥ ताभ्यः सहस्रसमिता यशोदा नन्दगेहिनी । ततोऽप्यभ्यधिका देवी देवकी भक्तितस्ततः ॥ वसुदेवस्ततो जिष्णुस्ततो रामो महाबलः । न ततोऽभ्यधिकः कश्चिद्भक्त्यादौ पुरुषोत्तमे ॥ विना ब््राह्माणमीशेशं स हि सर्वाधिकः स्मृतः इत्यन्तर्यामिसंहितायाम् ॥ 'पापद्वेषादिका दोषा अवराणां न संशयः । भक्त्यादिगुणपूगस्तु पराणामा विरिञ्चतः ॥ स्वातन्त्र्यात्सर्वदेहेषु स्थितानामपि सर्वशः । स्पृश्यन्ते नैव दोषैस्ते गुणादानैकतत्पराःइति विवेके ॥

'यदु किञ्चेमाः प्रजाः । शोचन्त्यमैवासां तद्भवति । पुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान्पापं गच्छतिइति च ॥ २२-२४ ॥