Bhagavatatatparyanirnaya/C3/S33

श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः · अनुक्रमणिका

तच्छ्रद्धयाक्राऽऽन्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति ॥ ३ ॥

'ईषद्भक्तो भगवति सुकर्मा स्वर्गमेष्यति । अभक्तो निरयं याति सुकर्माऽपि न संशयः॥ इति वामने ॥ ३ ॥

आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ॥ ११ ॥

भेददृष्ट्याऽभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १२ ॥

स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।जातेऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १३ ॥

अभिमानेन पूर्णज्ञानेन । सङ्गत्य लये परमेश्वरं प्रविश्य ।

'यथापूर्वं प्रजायतेउच्चनीचादिभावेन जायते । 'अगुणव्यतिकरेबहिः श्वेतद्वीपे निर्गच्छति । 'गुणव्यतिकराभावेऽप्युच्चनीचादिपूर्ववत् ।

विष्णोश्चैव विमुक्तानां न कदाचन गच्छति॥ इति गारुडे ॥ ११-१३ ॥

ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं यत् तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरेऽसति ॥ १४ ॥

गुणव्यतिकरे असति । प्रलये प्राप्ते पुनः परमेश्वरमायान्ति ।

'ब्रह्मा देवैः परिवृतः प्रलये परमेश्वरम् । प्रविश्य सर्गे तु पुनः श्वेतद्वीपे प्रमोदते ॥ ज्ञानधर्मफलांस्तत्र भोगान्भुक्त्वा लये पुनः । नारायणं समाविश्य ज्ञानव्यक्तं निजं सुखम् ॥ भुञ्जते त्वेवमेवैषां काले संसर्गनिर्गमौ । नित्यौ नित्यसुखं चैव सृष्टौ भोगास्तथोत्तमाः ॥ यथापूर्वं हरेः सर्वगुणैर्नीचोच्चता तथा ।

ब्रह्मणश्च तथान्येषामन्येषां च यथापदम्॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥

ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥

रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।पितॄन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः ॥ १७ ॥

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः ॥ १८ ॥

नूनं दैवेन विहता ये त्वच्युतकथासुधाम् ।हित्वा शृृण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः ॥ १९ ॥

दक्षिणेन पथाऽर्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।प्रजायां तु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः ॥ २० ॥

ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः ॥ २१ ॥

'अत्यल्पभक्ता विष्णौ च सदा श्राद्धादिकारिणः ।

पितृलोकं समाविश्य स्वसन्ताने पुनःपुनः ॥ क्षिप्रमेव प्रजायन्ते ये तु भक्तिविवर्जिताः । अन्यसामान्यवेत्तारस्तदन्योत्तमवेदिनः ॥ तद्भक्तनिन्दकाश्चैव यान्त्येव निरयं ध्रुवम् । अपि धर्मैकनियमा नात्र कार्या विचारणा॥ इति च ॥ 'मुक्तियोग्यास्तु देवाद्या मानुषा यज्ञभागिनः ।

मनुष्यभेदाः श्राद्धादिकृतो विद्वेषिणोऽसुराःइति च ॥ १६-२१ ॥

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणाम् ॥ २८ ॥

'मत्स्यकूर्मादिरूपं च विष्णोर्ज्ञानैकमात्रकम् । तन्मन्यन्ते भौतिकं तु ये गच्छन्त्यधरं तमः॥ इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥

यथा महानहङ्कारस्त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद् यतः ॥ २९ ॥

'एकादशेन्द्रियात्मा च पञ्चभूतात्मकस्तथा ।

सर्वाभिमानी भगवान्स्वराडिन्द्रः पुरन्दरः ॥ इदमण्डं जगत्सर्वं शक्रदेहं विदुर्बुधाः । तत्पतिस्त्रिगुणो रुद्रस्तस्य ब्रह्मा ततो हरिः॥ इति वामने ॥

यथैतान्पश्यन्ति तद्वदेव ज्ञानात्मकं मत्स्यादिरूपं पश्यन्त्यज्ञाः॥ २९ ॥

ज्ञानं योगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः ॥ ३२ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥

'ज्ञानभक्ती विना नैव मुक्तिः कस्यापि विद्यते ।

तयोरेकतरेणापि विष्णुगेनोभयं विना ॥ एवमप्येतयोरेकभावेऽन्यनियतेर्ध्रुवम् ।

एकेनापि भवेन्मुक्तिस्तदर्थं त्वन्यसाधनम्॥ इति हरिवंशेषु ॥३२॥