Jump to content

Brahmasutra/C2/S1: Difference between revisions

From Grantha
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
Line 10: Line 12:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ॥ 01-136 ॥
| verse_line1  = (136)ओं स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ओं॥ 02-01-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}


उक्तेऽर्थेऽविरोधं दर्शयत्यनेनाध्यायेन । प्रथमपादे युक्त्यविरोधम् । प्रथमतः स्मृत्यविरोधं दर्शयति-
उक्तेऽर्थेऽविरोधं दर्शयति अनेनाध्यायेन । प्रथमपादे युक्त्यविरोधम् । प्रथमतः स्मृत्यविरोधं दर्शयति-


{{Bhashyam
{{Bhashyam
Line 20: Line 22:
| id      = BS_C02_S01_V01_B1
| id      = BS_C02_S01_V01_B1
| text    =
| text    =
सर्वज्ञा हि रुद्रादयः । अतस्तेषां वचनविरोधेऽप्रामाण्यमेव स्यादिति चेन्न। अन्यस्मृतीनां विष्ण्वादिभिर्नितरां सर्वर्ज्ञैरेव कृतत्वाच्छृतेराधिक्यं सिद्ध्यति॥ 01 ॥
सर्वज्ञा हि रुद्रादयः । अतस्तेषां वचनविरोधेऽप्रामाण्यमेव स्यात् ? इति चेत्, न। अन्यस्मृतीनां विष्ण्वादिभिर्नितरां सर्वर्ज्ञैरेव कृतत्वात्; श्रुतेराधिक्यं च सिद्ध्यति॥ 01 ॥
}}
}}


Line 28: Line 30:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरेषां चानुपलब्धेः ॐ ॥ 02-137 ॥
| verse_line1  = (137)ओम् इतरेषां चानुपलब्धेः ओम् ॥ 02-01-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 36: Line 38:
| id      = BS_C02_S01_V02_B1
| id      = BS_C02_S01_V02_B1
| text    =
| text    =
इतरेषां तासु स्मृतिषूक्तानां फलादीनां प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेरप्रमाण्यं तासां युक्तम् । चशब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ 02 ॥
इतरेषां च तासु स्मृतिषूक्तानां फलानां, प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेः अप्रमाण्यं तासां युक्तम् । ‘च’शब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 44: Line 46:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॐ ॥ 03-138 ॥
| verse_line1  = (138)ओम् एतेन योगः प्रत्युक्तः ओम् ॥ 02-01-03 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V03
| id      = BS_C02_S01_V03_author-note
| text    =
॥ इति स्मृत्यधिकरणम् ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 59: Line 54:
| id      = BS_C02_S01_V03_B1
| id      = BS_C02_S01_V03_B1
| text    =
| text    =
योगफलं प्रत्यक्षोपलभ्यमिति न मन्तव्यम् । उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलादृष्टेः ॥ 03 ॥
योगफलं प्रत्यक्षोपलभ्यम् इति न मन्तव्यम् । उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलादृष्टेः ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 69: Line 64:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ 04-139 ॥
| verse_line1  = (139)ओं न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ओम् ॥ 02-01-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 77: Line 72:
| id      = BS_C02_S01_V04_B1
| id      = BS_C02_S01_V04_B1
| text    =
| text    =
नैवं श्रुतेस्तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्देरप्रामाण्यम् । विलक्षणत्वात् नित्यत्वात् तदनुसारित्वाच्च । न हि नित्ये दोषाः कल्प्याः । स्वतश्च प्रमाण्यम् । अन्यथाऽनवस्थितेः ।
नैवं श्रुतेः तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्धेः अप्रामाण्यम् । विलक्षणत्वात्, नित्यत्वात्, तदनुसारित्वाच्च ।
}}
}}


Line 84: Line 79:
| id      = BS_C02_S01_V04_B2
| id      = BS_C02_S01_V04_B2
| text    =
| text    =
‘न चक्क्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वेधा ह्येवैनं वेदयन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतेश्च ।
न हि नित्ये दोषाः कल्प्याः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V04
| id      = BS_C02_S01_V04_B3
| text    =
स्वतश्च प्रमाण्यम् । अन्यथाऽनवस्थितेः ।
}}
}}


Line 91: Line 93:
| id      = BS_C02_S01_V04_B4
| id      = BS_C02_S01_V04_B4
| text    =
| text    =
नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते ‘वाचा विरूप नित्यया’ इत्यादेः ।‘अनादिनिधना नित्या’ इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥
‘न चक्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतेश्च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V04
| id      = BS_C02_S01_V04_B4
| text    =
नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते ‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.६४.६) इत्यादेः ।‘अनादिनिधना नित्या’(म.भा.१२.२३८.९३) इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 99: Line 108:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दृश्यते तु ॐ ॥ 05-140 ॥
| verse_line1  = (140)ओं दृश्यते तु ओम् ॥ 02-01-05 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_author-note
| text    =
॥ इति नविलक्षणत्वाधिकरणं ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 114: Line 116:
| id      = BS_C02_S01_V05_B1
| id      = BS_C02_S01_V05_B1
| text    =
| text    =
अधिकारिणां फलम् । भविष्यत्पुराणे च
अधिकारिणां फलम् ।
}}
}}


Line 121: Line 123:
| id      = BS_C02_S01_V05_B2
| id      = BS_C02_S01_V05_B2
| text    =
| text    =
‘ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या मूलरामायणं तथा।
‘ऋग्यजुः सामाथर्वाश्च मूलरामायणं तथा।भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः ।स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद् विचार्यते ॥यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् ।नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन ।अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’ इति ॥ 05 ॥
भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B4
| text    =
पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः ।
स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद्विचार्यते ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B6
| text    =
यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् ।
नाप्रामाण्यं भवेत् तेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B8
| text    =
इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन ।
अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’ इति ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 156: Line 133:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ 06-141 ॥
| verse_line1  = (141)ओम् अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ओम् ॥ 02-01-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 164: Line 141:
| id      = BS_C02_S01_V06_summary
| id      = BS_C02_S01_V06_summary
| text    =
| text    =
‘मृदब्रवीत्’’आपोऽब्रुवन्’ इत्यादिवचनाद्युक्तिविरुद्धो वेद इत्यतोऽब्रवीत् य-
‘मृदब्रवीत्’(श.ब्रा.६.१.३),‘आपोऽब्रुवन्’(श.ब्रा.६.१.३), इत्यादिवचनाद् युक्तिविरुद्धो वेद इति । अतोऽब्रवीत्-
}}
}}


Line 179: Line 156:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दृश्यते च ॐ ॥ 07-142 ॥
| verse_line1  = (142)ओं दृश्यते च ओम् ॥ 02-01-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V07
| id      = BS_C02_S01_V07_author-note
| text    =
॥ इति अभिमान्यधिकरणम् ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 194: Line 164:
| id      = BS_C02_S01_V07_B1
| id      = BS_C02_S01_V07_B1
| text    =
| text    =
तासां सामर्थ्यं महद्भिः । भविष्यत्पुराणे च –
तासां सामर्थ्यं महद्भिः ।
}}
}}


Line 201: Line 171:
| id      = BS_C02_S01_V07_B2
| id      = BS_C02_S01_V07_B2
| text    =
| text    =
‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः।
‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः।अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः ।ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’ इति ॥ 07 ॥
अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः ।
ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’ इति ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 213: Line 181:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ 08-143 ॥
| verse_line1  = (143)ओम् असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ओम् ॥ 02-01-08 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 221: Line 189:
| id      = BS_C02_S01_V08_summary
| id      = BS_C02_S01_V08_summary
| text    =
| text    =
‘असदेवेदमग्र आसीत्’’असतः सदजायत’ इत्यादिनाऽसतः कारणत्वोक्तेर्विरोध इत्यतो वक्ति-
‘असदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)‘असतः सदजायत’(ऋ.सं.१०.७२.३) इत्यादिनाऽसतः कारणत्वोक्तेर्विरोध इत्यतो वक्ति-
}}
}}


Line 228: Line 196:
| id      = BS_C02_S01_V08_B1
| id      = BS_C02_S01_V08_B1
| text    =
| text    =
प्रतिषेधमात्रत्वान्नासतः कारणत्वं युक्तम् । असतः कारणत्वाद्युक्तिविरुद्धं वेदवाक्यमित्येतदत्र निषिद्यते । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयेऽपि’तदधीनत्वादर्थवत्’ इत्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि वाच्यत्वेनाङ्गिकारादसतः प्राप्तिः।तथा श्रुतिप्राप्तमेवासन्मतमत्र निषिध्यते ।समयस्योपरि निषेधात् । अर्थाद्युक्तिविरोधोऽपि निराक्रियते ॥ 08 ॥
प्रतिषेधमात्रत्वान्नासतः कारणत्वं युक्तम् । असतः कारणत्वाद्युक्तिविरुद्धं वेदवाक्यमित्येतदत्र निषिद्यते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V08
| id      = BS_C02_S01_V08_B2
| text    =
सर्वशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयेऽपि ‘तदधीनत्वाद् अर्थवत्’(ब्र.सू.१.४.३) इत्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि वाच्यत्वेन अङ्गीकाराद् असतः प्राप्तिः।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V08
| id      = BS_C02_S01_V08_B3
| text    =
तथा श्रुतिप्राप्तमेवासन्मतमत्र निषिध्यते । समयस्योपरि निषेधात् । अर्थाद् युक्तिविरोधोऽपि निराक्रियते ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 236: Line 218:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॐ ॥ 09-144 ॥
| verse_line1  = (144)ओम् अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ओम् ॥ 02-01-09 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 252: Line 234:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न तु दृष्टान्तभावात् ॐ ॥ 10-145 ॥
| verse_line1  = (145)ओं न तु दृष्टान्तभावात् ओम् ॥ 02-01-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 260: Line 242:
| id      = BS_C02_S01_V10_B1
| id      = BS_C02_S01_V10_B1
| text    =
| text    =
प्रलये सर्वासत्त्वं भावे दृष्टान्तभावादेव न युज्यते। सत उत्पत्तिः, सशेषविनाशश्च हि लोके दृष्टः॥10 ॥
प्रलये सर्वासत्त्वं भावे दृष्टान्तभावादेव न युज्यते।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V10
| id      = BS_C02_S01_V10_B2
| text    =
सत उत्पत्तिः सशेषविनाशश्च हि लोके दृष्टः॥10 ॥
}}
}}


Line 268: Line 257:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 11-146 ॥
| verse_line1  = (146)ओं स्वपक्षदोषाच्च ओम् ॥ 02-01-11 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 284: Line 273:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॐ॥ 12-147 ॥
| verse_line1  = (147)ओं तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ओं॥ 02-01-12 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 292: Line 281:
| id      = BS_C02_S01_V12_B1
| id      = BS_C02_S01_V12_B1
| text    =
| text    =
एतावानेव तर्क इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावादुक्तादन्यथाऽप्यनुमेयमिति चेन्न, एवं सति प्रमाणसिद्धेऽपि मोक्षेऽन्यथाऽनुमेयत्वादनिर्मोक्ष प्रसङ्गः । अतो यावत्प्रमाणसिद्धं तावदेवाङ्गीकर्तव्यम् । नातोऽन्यच्छङ्क्यम् ।
एतावानेव तर्क इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावाद् उक्तादन्यथाऽप्यनुमेयमिति चेत्,
}}
}}


Line 298: Line 287:
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| id      = BS_C02_S01_V12_B2
| id      = BS_C02_S01_V12_B2
| text    =
न । एवं सति प्रमाणसिद्धेऽपि मोक्षेऽन्यथाऽनुमेयत्वादनिर्मोक्षप्रसङ्गः ।
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| id      = BS_C02_S01_V12_B3
| text    =
अतो यावत्प्रमाणसिद्धं तावदेवाङ्गीकर्तव्यम् । नातोऽन्यच्छङ्क्यम् ।
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| id      = BS_C02_S01_V12_B4
| text    =
| text    =
‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’ इति वामने ॥ 12 ॥
‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’ इति वामने ॥ 12 ॥
Line 307: Line 310:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॐ ॥ 13-148 ॥
| verse_line1  = (148)ओम् एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः ओम् ॥ 02-01-13 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_author-note
| text    =
॥ इति असदधिकरणम् ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 329: Line 325:
| id      = BS_C02_S01_V13_B2
| id      = BS_C02_S01_V13_B2
| text    =
| text    =
‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’
‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’,‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति ।प्रधाने लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्’॥‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः ।जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारणं परम्’ ॥इत्यादिश्रुतिप्राप्ता निराकृताः ।
}}
}}


Line 336: Line 332:
| id      = BS_C02_S01_V13_B3
| id      = BS_C02_S01_V13_B3
| text    =
| text    =
‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति ।
यथा दुःखादिषु जीवस्यास्वातन्त्र्यमेवमन्येष्वपीति दृष्टान्तः । श्रुतिगतिस्तु ब्रह्मवाचकत्वेन प्रदर्शिता । यत्रान्यवाचकत्वेऽप्यविरोधस्तत्रान्यदप्यमुख्यतयोच्यते, यत्र विरोधस्तत्र ब्रह्मैवोच्यत इति नियमः ॥ 13 ॥
प्रधाने लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्’॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== भोक्त्रधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_B5
| text    =
‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः ।
जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारणं परम्’
इत्यादिश्रुतिप्राप्ता निराकृताः । यथा दुःखादिषु जीवस्यास्वातन्त्र्यमेवमन्येष्वपीति दृष्टान्तः । श्रुतिगतिस्तु ब्रह्मवाचकत्वेन प्रदर्शिता । यत्रान्यवाचकत्वेऽप्यविरोधस्तत्रान्यदप्यमुख्यतयोच्यते, यत्र विरोधस्तत्र ब्रह्मैवोच्यत इति नियमः ॥ 13 ॥
}}
 
=== भोक्त्राधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 356: Line 342:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॐ ॥ 14-149 ॥
| verse_line1  = (149)ओं भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ओम् ॥ 02-01-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_author-note
| text    =
॥ इति भोक्त्राधिकरणम् ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 371: Line 350:
| id      = BS_C02_S01_V14_B1
| id      = BS_C02_S01_V14_B1
| text    =
| text    =
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव । न हन्यस्यान्यत्वं युज्यत इति चेन्न । स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, एवं स्यादत्रापि । तथा च श्रुतिः
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुं.उ.३.२.७) इति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव न हन्यस्यान्यत्वं युज्यत इति चेत्, न । स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, एवं स्यादत्रापि । तथा च श्रुतिः-
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B3
| id      = BS_C02_S01_V14_B2
| text    =
| text    =
‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’ इति  ।
‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(क.उ.४.१५) इति  ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B4
| id      = BS_C02_S01_V14_B2
| text    =
| text    =
स्कान्दे च –
स्कान्दे च –
Line 390: Line 369:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B5
| id      = BS_C02_S01_V14_B3
| text    =
| text    =
‘उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् ।
‘उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् ।न चैतदेव भवति यतो वृद्धिः प्रदृश्यते ॥एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना ।प्राप्तोऽपि नासौ भवति स्वातन्त्र्यादिविशेषणात्’ इति ।‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं नैव शक्यते ।तद् यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलोहरे’ इति च ।
न चैतदेव भवति यतो वृद्धिः प्रदृश्यते ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B7
| text    =
एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना ।
प्राप्तोऽपि नासौ भवति स्वातन्त्र्यादिविशेषणात्’ इति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B9
| text    =
‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं नैव शक्यते ।
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलोहरे’ इति च ।
}}
}}


Line 416: Line 378:
| id      = BS_C02_S01_V14_B11
| id      = BS_C02_S01_V14_B11
| text    =
| text    =
‘न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति’’न ते विष्णो जायमानो न जातः’
‘न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति’(ऋ.सं.७.९९.१),‘न ते विष्णो जायमानो न जातः’(ऋ.७.११.२)इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावादत्रोक्तम् ॥ 14 ॥
इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावादत्रोक्तम् ॥ 14 ॥
}}
}}


Line 427: Line 388:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ 15-150 ॥
| verse_line1  = (150)ओं तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ओम् ॥ 02-01-15 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 435: Line 396:
| id      = BS_C02_S01_V15_B1
| id      = BS_C02_S01_V15_B1
| text    =
| text    =
स्वतन्त्र बहुसाधना सृष्टिर्लोके दृष्टा । नैवं ब्रह्मणः । स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः ।
स्वतन्त्रबहुसाधना सृष्टिर्लोके दृष्टा । नैवं ब्रह्मणः । स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः ।
}}
}}


Line 442: Line 403:
| id      = BS_C02_S01_V15_B2
| id      = BS_C02_S01_V15_B2
| text    =
| text    =
‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथाऽऽसीत्’ इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।
‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत् स्वित् कथाऽऽसीत्’(ऋ.सं.१०.८१.२) इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।
}}
}}


Line 449: Line 410:
| id      = BS_C02_S01_V15_B4
| id      = BS_C02_S01_V15_B4
| text    =
| text    =
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’() इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’ इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 458: Line 418:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावे चोपलब्देः ॐ ॥ 16-151 ॥
| verse_line1  = (151)ओं भावे चोपलब्धेः ओम् ॥ 02-01-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 466: Line 426:
| id      = BS_C02_S01_V16_B1
| id      = BS_C02_S01_V16_B1
| text    =
| text    =
स्वतन्त्रसाधनभावे प्रमाण्यैरुपलभ्येत ।
स्वतन्त्रसाधनभावे प्रमाणैरुपलभ्येत ।
}}
}}


Line 473: Line 433:
| id      = BS_C02_S01_V16_B2
| id      = BS_C02_S01_V16_B2
| text    =
| text    =
‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्तिकुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’ इति स्कान्दे ॥ 16 ॥
‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्ति कुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’ इति स्कान्दे ॥ 16 ॥
}}
}}


Line 481: Line 441:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सत्वाच्चावरस्य ॐ ॥ 17-152 ॥
| verse_line1  = (152)ओं सत्वाच्चावरस्य ओम् ॥ 02-01-17 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 489: Line 449:
| id      = BS_C02_S01_V17_summary
| id      = BS_C02_S01_V17_summary
| text    =
| text    =
‘अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च’ इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह ।
‘अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च’(तै.आ.३.१६) इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह-
}}
}}


Line 503: Line 463:
| id      = BS_C02_S01_V17_B2
| id      = BS_C02_S01_V17_B2
| text    =
| text    =
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद्यदासीत् तदावृतमासीत् ततधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद्यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’ इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद् यदासीत् तदावृतमासीत् तदधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद् यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’() इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 511: Line 471:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॐ ॥ 18-153॥
| verse_line1  = (153)ओम् असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ओम् ॥ 02-01-18॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 519: Line 479:
| id      = BS_C02_S01_V18_B1
| id      = BS_C02_S01_V18_B1
| text    =
| text    =
‘नासदासीन्नो सदासीत्’ इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।’तम आसीत्’ इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।
‘नासदासीन्नो सदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.१) इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेत्, न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।‘तम आसीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.३) इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।
}}
}}


Line 526: Line 486:
| id      = BS_C02_S01_V18_B2
| id      = BS_C02_S01_V18_B2
| text    =
| text    =
‘अजे ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’।
‘अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’(महा.ना.उ.१०.५)।
‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।
‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’(),‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’(भ.गी.१६.८),‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B4
| text    =
न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B5
| text    =
‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B6
| text    =
‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’
}}
}}


Line 555: Line 494:
| id      = BS_C02_S01_V18_B7
| id      = BS_C02_S01_V18_B7
| text    =
| text    =
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’।
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’(),‘अथ हैनमाहुः सत्यकर्मेति सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’()।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B8
| text    =
‘अथैनमाहुः सत्यकर्मेति, सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’।
}}
}}


Line 569: Line 501:
| id      = BS_C02_S01_V18_B10
| id      = BS_C02_S01_V18_B10
| text    =
| text    =
‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।
‘यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघम्’(ऋ.सं.१०.५५.६) इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।
}}
}}


Line 576: Line 508:
| id      = BS_C02_S01_V18_B11
| id      = BS_C02_S01_V18_B11
| text    =
| text    =
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’()॥इति बृहत्संहितायाम् ।
तथैवार्थ परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’
इति बृहत्संहितायाम् ।
}}
}}


Line 585: Line 515:
| id      = BS_C02_S01_V18_B13
| id      = BS_C02_S01_V18_B13
| text    =
| text    =
‘विरुद्धवत् प्रीतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।
‘विरुद्धवत् प्रीतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते’ ॥ इति च ।
तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते’ इति च ।
}}
}}


Line 593: Line 522:
| id      = BS_C02_S01_V18_B15
| id      = BS_C02_S01_V18_B15
| text    =
| text    =
‘ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।
‘ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।इत्यादिवद् विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।प्रमाणैर्बहुभिर्ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना ।अन्येषां तु विरुद्धानां विप्रलम्भोऽथवा भ्रमः’॥ इति भागवततन्त्रे ।
इत्यादिवद्विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B17
| text    =
प्रमाणैर्बहुभिर्ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B18
| text    =
वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना ।
अन्येषां तु विरुद्धानां विप्रलम्भोऽथवा भ्रमः’
इति भागवततन्त्रे ।
}}
}}


Line 617: Line 529:
| id      = BS_C02_S01_V18_B20
| id      = BS_C02_S01_V18_B20
| text    =
| text    =
‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् ।
‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् ।मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु ।अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥
मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B22
| text    =
प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु ।अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥
}}
}}


Line 633: Line 537:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ 19-154 ॥
| verse_line1  = (154)ओं युक्तेः शब्दान्तराच्च ओम् ॥ 02-01-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 641: Line 545:
| id      = BS_C02_S01_V19_B1
| id      = BS_C02_S01_V19_B1
| text    =
| text    =
‘साधनानां साधनत्वं यदात्माधीनमिष्यते ।
‘साधनानां साधनत्वं यदाऽऽत्माधीनमिष्यते ।तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’(),इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’
इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
}}
}}


Line 650: Line 552:
| id      = BS_C02_S01_V19_B4
| id      = BS_C02_S01_V19_B4
| text    =
| text    =
‘अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ’ इत्यादिशब्दान्तराच्च ॥ 19 ॥
‘अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ’(महा.ना.उ.१.१२) इत्यादिशब्दान्तराच्च ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 658: Line 560:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पटवच्च ॐ ॥ 20-155 ॥
| verse_line1  = (155)ओं पटवच्च ओम् ॥ 02-01-20॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 674: Line 576:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ यथा प्राणादिः ॐ ॥ 21-156 ॥
| verse_line1  = (156)ओं यथा प्राणादिः ओम् ॥ 02-01-21॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V21
| id      = BS_C02_S01_V21_author-note
| text    =
॥ इति आरम्भणाधिकरणम् ॥
}}
}}


Line 689: Line 584:
| id      = BS_C02_S01_V21_B1
| id      = BS_C02_S01_V21_B1
| text    =
| text    =
तच्च साधनजातां तेनानुप्रविष्टमेव यथा शरीरेन्द्रियादिः।
तच्च साधनजातां तेनानुप्रविष्टमेव । यथा शरीरेन्द्रियादिः।
}}
}}


Line 706: Line 601:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ 22-157 ॥
| verse_line1  = (157)ओम् इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ओम् ॥ 02-01-22॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 714: Line 609:
| id      = BS_C02_S01_V22_summary
| id      = BS_C02_S01_V22_summary
| text    =
| text    =
जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियते ।
जीवकर्तृपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियते-
}}
}}


Line 729: Line 624:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॐ ॥ 23-158 ॥
| verse_line1  = (158)ओम् अधिकं तु भेदनिर्देशात् ओम् ॥ 02-01-23 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 737: Line 632:
| id      = BS_C02_S01_V23_B1
| id      = BS_C02_S01_V23_B1
| text    =
| text    =
न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिधोषप्राप्तिः ।अधिकशक्तित्वात् ।
न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिदोषप्राप्तिः ।अधिकशक्तित्वात् ।
}}
}}


Line 744: Line 639:
| id      = BS_C02_S01_V23_B2
| id      = BS_C02_S01_V23_B2
| text    =
| text    =
‘श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः’
‘श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाऽघोष्टा विज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः’(ऐ.आ.३.२.४),‘एष त आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.५.५.२),‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति’(बृ.उ.५.५.१), इत्यादिविशेषनिर्देशात् ॥ 23 ॥
‘एष त आत्मा सर्वान्तरः’
‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति’
इत्यादिविशेषनिर्देशात् ॥ 23 ॥
}}
}}


Line 755: Line 647:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ ॥ 24-159 ॥
| verse_line1  = (159)ओम् अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ओम् ॥ 02-01-24 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 778: Line 670:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॐ ॥ 25-160 ॥
| verse_line1  = (160)ओम् उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ओम् ॥ 02-01-25 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 786: Line 678:
| id      = BS_C02_S01_V25_B1
| id      = BS_C02_S01_V25_B1
| text    =
| text    =
जीवेन कार्योपसंहारदर्शनात् तस्य कर्तृत्वमिति चेन्न । यथा गोषु क्षीरं दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते ,
जीवेन कार्योपसंहारदर्शनात् तस्य कर्तृत्वमिति चेत्, न । यथा क्षीरं गोषु दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते-
}}
}}


Line 793: Line 685:
| id      = BS_C02_S01_V25_B2
| id      = BS_C02_S01_V25_B2
| text    =
| text    =
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’ इति वचनात् ।
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’() इति वचनात्, एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V25
| id      = BS_C02_S01_V25_B3
| text    =
एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
}}
}}


Line 807: Line 692:
| id      = BS_C02_S01_V25_B4
| id      = BS_C02_S01_V25_B4
| text    =
| text    =
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ । ‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्तायस्तु सदा प्रभुः’ इत्यादेः ॥ 25 ॥
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’(),‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’() इत्यादेः ॥ 25 ॥
}}
}}


Line 815: Line 700:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ देवादिवदपि लोके ॐ ॥ 26-161 ॥
| verse_line1  = (161)ओं देवादिवदपि लोके ओम् ॥ 02-01-26 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 823: Line 708:
| id      = BS_C02_S01_V26_B1
| id      = BS_C02_S01_V26_B1
| text    =
| text    =
न च कर्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः । देवादिवददृश्यत्वशक्तियोगात् । लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किम्वीश्वरस्य ।
न च कर्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः । देवादिवद् अदृश्यत्वशक्तियोगात् । लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किम्वीश्वरस्य ।
}}
}}


Line 830: Line 715:
| id      = BS_C02_S01_V26_B2
| id      = BS_C02_S01_V26_B2
| text    =
| text    =
‘न युक्तियोगाद्वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् ।विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥
‘न युक्तियोगाद् वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् ।विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥
}}
}}


Line 838: Line 723:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॐ ॥ 27-162 ॥
| verse_line1  = (162)ओं कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ओम् ॥ 02-01-27 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V27
| id      = BS_C02_S01_V27_author-note
| text    =
॥इति इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 853: Line 731:
| id      = BS_C02_S01_V27_B1
| id      = BS_C02_S01_V27_B1
| text    =
| text    =
अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकेनाङ्गुलिमात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यात् । न च तद्युच्यते, सामर्थैकदेशदर्शनात् । न चैकदेशेन, निरवयवत्वात् ।
अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकेनाङ्गुलिमात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यात् । न च तद्युज्यते । सामर्थ्यैकदेशदर्शनात् । न चैकदेशेन निरवयवत्वात् ।
}}
}}


Line 860: Line 738:
| id      = BS_C02_S01_V27_B2
| id      = BS_C02_S01_V27_B2
| text    =
| text    =
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
}}


Line 867: Line 745:
| id      = BS_C02_S01_V27_B4
| id      = BS_C02_S01_V27_B4
| text    =
| text    =
न चोपाधिकृतोंऽशः स एवांश उपहित इति, द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुध्येत तदीशकृतमेव हि’ इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥
न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुद्ध्येत तदीशकृतमेव हि’()। इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 877: Line 755:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात् ॐ ॥ 28-163 ॥
| verse_line1  = (163)ओं श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ओम् ॥ 02-01-28 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 885: Line 763:
| id      = BS_C02_S01_V28_B1
| id      = BS_C02_S01_V28_B1
| text    =
| text    =
न चेश्वरपक्षेयं विरोधः ।
न चेश्वरपक्षेऽयं विरोधः-
}}
}}


Line 892: Line 770:
| id      = BS_C02_S01_V28_B2
| id      = BS_C02_S01_V28_B2
| text    =
| text    =
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग्वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’ इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग् वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’() इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
}}
}}


Line 899: Line 777:
| id      = BS_C02_S01_V28_B4
| id      = BS_C02_S01_V28_B4
| text    =
| text    =
शब्दमूलत्वाच्च न युक्तिविरोधः ।
शब्दमूलत्वाच्च न युक्तिविरोधः-
}}
}}


Line 906: Line 784:
| id      = BS_C02_S01_V28_B5
| id      = BS_C02_S01_V28_B5
| text    =
| text    =
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिर्विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिः विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’()॥इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 915: Line 792:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॐ ॥ 29-164 ॥
| verse_line1  = (164)ओम् आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ओम् ॥ 02-01-29 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 923: Line 800:
| id      = BS_C02_S01_V29_B1
| id      = BS_C02_S01_V29_B1
| text    =
| text    =
परमात्मनो विचित्राश्च शक्तयः सन्ति, नान्येषाम् ।
परमात्मनो विचित्राश्च शक्तयः सन्ति । नान्येषाम् ।
}}
}}


Line 930: Line 807:
| id      = BS_C02_S01_V29_B2
| id      = BS_C02_S01_V29_B2
| text    =
| text    =
‘ शक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः ।एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥
‘विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः ।एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥
}}
}}


Line 938: Line 815:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 30-165 ॥
| verse_line1  = (165)ओं स्वपक्षदोषाच्च ओम् ॥ 02-01-30 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 946: Line 823:
| id      = BS_C02_S01_V30_B1
| id      = BS_C02_S01_V30_B1
| text    =
| text    =
ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।
‘ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तराः’()इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
न दोषः परमे कश्चिद्गुणा एव निरन्तराः’ ।
इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
}}
}}


Line 963: Line 838:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॐ ॥ 31-166 ॥
| verse_line1  = (166)ओं सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ओम् ॥ 02-01-31 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 971: Line 846:
| id      = BS_C02_S01_V31_B1
| id      = BS_C02_S01_V31_B1
| text    =
| text    =
‘सर्वैर्युक्ताशक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् ।नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
‘सर्वैर्युक्ता शक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् ।नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
}}
}}


Line 978: Line 853:
| id      = BS_C02_S01_V31_B4
| id      = BS_C02_S01_V31_B4
| text    =
| text    =
अतो न केवलं विचित्रशक्तिः, किन्तु सर्वशक्तिरेव ॥ 31 ॥
अतो न केवलं विचित्रशक्तिः । किन्तु सर्वशक्तिरेव ॥ 31 ॥
}}
}}


Line 986: Line 861:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 32-167 ॥
| verse_line1  = (167)ओं विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ओम् ॥ 02-01-32 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V32
| id      = BS_C02_S01_V32_author-note
| text    =
॥ इति शब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 1,008: Line 876:
| id      = BS_C02_S01_V32_B2
| id      = BS_C02_S01_V32_B2
| text    =
| text    =
‘आपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रुणोत्यकर्णः।
‘अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रुणोत्यकर्णः।स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्’(श्वे.उ.३.१९)।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्तातमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्’।
}}
}}


Line 1,016: Line 883:
| id      = BS_C02_S01_V32_B4
| id      = BS_C02_S01_V32_B4
| text    =
| text    =
‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।
‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वे.उ.६.८)इत्यादि श्रतिभ्यः
पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’
इत्यादि श्रतिभ्यः
}}
}}


Line 1,025: Line 890:
| id      = BS_C02_S01_V32_B7
| id      = BS_C02_S01_V32_B7
| text    =
| text    =
‘सर्वोपेता च’ इति सामान्यपरिहारेऽपि विशेषयुक्त्यर्थं पुनराशङ्का ॥ 32 ॥
‘सर्वोपेता च’(ब्र.सू.२.१.३१) इति सामान्यपरिहारेऽपि विशेषयुक्त्यर्थं पुनराशङ्का ॥ 32 ॥
}}
}}


=== नप्रयोजनाधिकरणम् ===
=== नप्रयोजनत्वाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 1,035: Line 900:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ 33-168 ॥
| verse_line1  = (168)ओं न प्रयोजनवत्त्वात् ओम् ॥ 02-01-33 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,043: Line 908:
| id      = BS_C02_S01_V33_summary
| id      = BS_C02_S01_V33_summary
| text    =
| text    =
यत्प्रयोजनार्थं सृष्ट्यादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्यत आह –
यत् प्रयोजनार्थं सृष्ट्यादिस्तदूनत्वान्नपूर्णतेत्यत आह –
}}
}}


Line 1,050: Line 915:
| id      = BS_C02_S01_V33_B1
| id      = BS_C02_S01_V33_B1
| text    =
| text    =
‘अथैष एव परम आनन्दः’ इत्यादिना कृतकृत्यत्वान्न प्रयोजनाय सृष्टिः किन्तु ॥
‘अथैष एव परम आनन्दः’(बृ.उ.६.३.३३) इत्यादिना कृतकृत्यत्वान्न प्रयोजनाय सृष्टिः किन्तु ?
}}
}}


Line 1,058: Line 923:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ लोकवत्तुलीलाकैवल्यम् ॐ ॥ 34-169 ॥
| verse_line1  = (169)ओं लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ओम् ॥ 02-01-34 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_author-note
| text    =
॥ इति नप्रयोजनाधिकरणम् ॥ 09 ॥
}}
}}


Line 1,073: Line 931:
| id      = BS_C02_S01_V34_B1
| id      = BS_C02_S01_V34_B1
| text    =
| text    =
यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य । नारायणसंहितायां च-
यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला, न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य ।
}}
}}


Line 1,080: Line 938:
| id      = BS_C02_S01_V34_B2
| id      = BS_C02_S01_V34_B2
| text    =
| text    =
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनपेक्ष्य तु ।
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनमपेक्ष्य तु ।कुरुते केवलानन्दाद् यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’() इति ॥
कुरुते केवलानन्दाद्यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_B4
| text    =
पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।
मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’ इति ॥
}}
}}


Line 1,096: Line 945:
| id      = BS_C02_S01_V34_B6
| id      = BS_C02_S01_V34_B6
| text    =
| text    =
‘देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा’ इति च श्रुतिः ॥ 34 ॥
‘देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा’(मां.उ.२.१) इति च श्रुतिः ॥ 34 ॥
}}
}}


Line 1,106: Line 955:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 35-170॥
| verse_line1  = (170)ओं वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ओम् ॥ 02-01-35॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,121: Line 970:
| id      = BS_C02_S01_V35_B1
| id      = BS_C02_S01_V35_B1
| text    =
| text    =
कर्मापेक्षया फलदातृत्वान्न तस्य वैषम्यनैर्घृण्ये । ‘पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’ इति श्रुतिः ॥ 35 ॥
कर्मापेक्षया फलदातृत्वान्न तस्य वैषम्यनैर्घृण्ये । ‘पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’(प्र.३.७) इति हि श्रुतिः ॥ 35 ॥
}}
}}


Line 1,129: Line 978:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॐ ॥ 36-171 ॥
| verse_line1  = (171)ओं न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ओम् ॥ 02-01-36 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,144: Line 993:
| id      = BS_C02_S01_V36_B2
| id      = BS_C02_S01_V36_B2
| text    =
| text    =
‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’ इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न । तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।
‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’(कौ.३.८) इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न, तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।
भविष्यत्पुराणे च –
}}
}}


Line 1,152: Line 1,000:
| id      = BS_C02_S01_V36_B4
| id      = BS_C02_S01_V36_B4
| text    =
| text    =
‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।
भविष्यत्पुराणे च –
अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’ इति ॥ 36 ॥
‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’() इति ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 1,161: Line 1,009:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॐ॥ 37-172 ॥
| verse_line1  = (172)ओम् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ओं॥ 02-01-37 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_author-note
| text    =
॥ इति वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ॥ 10 ॥
}}
}}


Line 1,183: Line 1,024:
| id      = BS_C02_S01_V37_B2
| id      = BS_C02_S01_V37_B2
| text    =
| text    =
‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याद्यापेतेन दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात्-
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_B4
| text    =
इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याध्यापेते न दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात् ।
}}
}}


Line 1,198: Line 1,031:
| id      = BS_C02_S01_V37_B5
| id      = BS_C02_S01_V37_B5
| text    =
| text    =
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’() ॥इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥
ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥
}}
}}


=== सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ===
=== सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 1,210: Line 1,041:
| chapter_id    = BS_C02
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-173 ॥
| verse_line1  = (173)ओं सर्वधर्मोपपत्तेश्च ओम् ॥ 02-01-38 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,219: Line 1,050:
| text    =
| text    =
अवशिष्टैरुपसंहरति-
अवशिष्टैरुपसंहरति-
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V38
| id      = BS_C02_S01_V38_author-note
| text    =
॥ इति सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ॥ 11 ॥
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V38
| id      = BS_C02_S01_V38_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 02-02 ॥
}}
}}


Line 1,239: Line 1,056:
| id      = BS_C02_S01_V38_B1
| id      = BS_C02_S01_V38_B1
| text    =
| text    =
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’()इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S01_V38
| verse_id = BS_C02_S01
| id      = BS_C02_S01_V38_B3
| id      = BS_C02_S01_author-note
| text    =
| text    =
इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 02-01 ॥
}}
}}




[[Category:Brahmasutra]]
[[Category:Brahmasutra]]

Revision as of 09:38, 10 April 2026

ब्रह्मसूत्रभाष्यम् · अनुक्रमणिका

स्मृत्यधिकरणम्

(136)ओं स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ओं॥ 02-01-01 ॥


उक्तेऽर्थेऽविरोधं दर्शयति अनेनाध्यायेन । प्रथमपादे युक्त्यविरोधम् । प्रथमतः स्मृत्यविरोधं दर्शयति-

सर्वज्ञा हि रुद्रादयः । अतस्तेषां वचनविरोधेऽप्रामाण्यमेव स्यात् ? इति चेत्, न। अन्यस्मृतीनां विष्ण्वादिभिर्नितरां सर्वर्ज्ञैरेव कृतत्वात्; श्रुतेराधिक्यं च सिद्ध्यति॥ 01 ॥
(137)ओम् इतरेषां चानुपलब्धेः ओम् ॥ 02-01-02 ॥


इतरेषां च तासु स्मृतिषूक्तानां फलानां, प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेः अप्रमाण्यं तासां युक्तम् । ‘च’शब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ 02 ॥
(138)ओम् एतेन योगः प्रत्युक्तः ओम् ॥ 02-01-03 ॥


योगफलं प्रत्यक्षोपलभ्यम् इति न मन्तव्यम् । उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलादृष्टेः ॥ 03 ॥

नविलक्षणत्वाधिकरणं

(139)ओं न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ओम् ॥ 02-01-04 ॥


नैवं श्रुतेः तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्धेः अप्रामाण्यम् । विलक्षणत्वात्, नित्यत्वात्, तदनुसारित्वाच्च ।
न हि नित्ये दोषाः कल्प्याः ।
स्वतश्च प्रमाण्यम् । अन्यथाऽनवस्थितेः ।
‘न चक्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतेश्च ।
नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते ‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.६४.६) इत्यादेः ।‘अनादिनिधना नित्या’(म.भा.१२.२३८.९३) इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥
(140)ओं दृश्यते तु ओम् ॥ 02-01-05 ॥


अधिकारिणां फलम् ।
‘ऋग्यजुः सामाथर्वाश्च मूलरामायणं तथा।भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः ।स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद् विचार्यते ॥यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् ।नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन ।अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’ इति ॥ 05 ॥

अभिमान्यधिकरणम्

(141)ओम् अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ओम् ॥ 02-01-06 ॥


‘मृदब्रवीत्’(श.ब्रा.६.१.३),‘आपोऽब्रुवन्’(श.ब्रा.६.१.३), इत्यादिवचनाद् युक्तिविरुद्धो वेद इति । अतोऽब्रवीत्-
मृदाद्यभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते । तासां चेतरेभ्यो विशिष्टं सामर्थ्यमनुगतिश्च सर्वत्र । अतस्तासां सर्वमुक्तं युज्यते ॥ 06 ॥
(142)ओं दृश्यते च ओम् ॥ 02-01-07 ॥


तासां सामर्थ्यं महद्भिः ।
‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः।अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः ।ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’ इति ॥ 07 ॥

असदधिकरणम्

(143)ओम् असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ओम् ॥ 02-01-08 ॥


‘असदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)‘असतः सदजायत’(ऋ.सं.१०.७२.३) इत्यादिनाऽसतः कारणत्वोक्तेर्विरोध इत्यतो वक्ति-
प्रतिषेधमात्रत्वान्नासतः कारणत्वं युक्तम् । असतः कारणत्वाद्युक्तिविरुद्धं वेदवाक्यमित्येतदत्र निषिद्यते ।
सर्वशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयेऽपि ‘तदधीनत्वाद् अर्थवत्’(ब्र.सू.१.४.३) इत्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि वाच्यत्वेन अङ्गीकाराद् असतः प्राप्तिः।
तथा श्रुतिप्राप्तमेवासन्मतमत्र निषिध्यते । समयस्योपरि निषेधात् । अर्थाद् युक्तिविरोधोऽपि निराक्रियते ॥ 08 ॥
(144)ओम् अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ओम् ॥ 02-01-09 ॥


असत उत्पत्तौ प्रलयेऽपि सर्वासत्त्वमेव स्यात् ॥ 09 ॥
(145)ओं न तु दृष्टान्तभावात् ओम् ॥ 02-01-10 ॥


प्रलये सर्वासत्त्वं भावे दृष्टान्तभावादेव न युज्यते।
सत उत्पत्तिः सशेषविनाशश्च हि लोके दृष्टः॥10 ॥
(146)ओं स्वपक्षदोषाच्च ओम् ॥ 02-01-11 ॥


दृष्टान्ताभावादेव ॥ 11 ॥
(147)ओं तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ओं॥ 02-01-12 ॥


एतावानेव तर्क इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावाद् उक्तादन्यथाऽप्यनुमेयमिति चेत्,
न । एवं सति प्रमाणसिद्धेऽपि मोक्षेऽन्यथाऽनुमेयत्वादनिर्मोक्षप्रसङ्गः ।
अतो यावत्प्रमाणसिद्धं तावदेवाङ्गीकर्तव्यम् । नातोऽन्यच्छङ्क्यम् ।
‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’ इति वामने ॥ 12 ॥
(148)ओम् एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः ओम् ॥ 02-01-13 ॥


एतेन दृष्टान्तभावेनाभावेन चावशिष्टा अप्यपरिग्रहा विरुद्धसिद्धान्ता अकर्तृकत्वाचेतनकर्तृकत्वजीवकर्तृकत्वादयोऽपि ।
‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’,‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति ।प्रधाने लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्’॥‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः ।जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारणं परम्’ ॥इत्यादिश्रुतिप्राप्ता निराकृताः ।
यथा दुःखादिषु जीवस्यास्वातन्त्र्यमेवमन्येष्वपीति दृष्टान्तः । श्रुतिगतिस्तु ब्रह्मवाचकत्वेन प्रदर्शिता । यत्रान्यवाचकत्वेऽप्यविरोधस्तत्रान्यदप्यमुख्यतयोच्यते, यत्र विरोधस्तत्र ब्रह्मैवोच्यत इति नियमः ॥ 13 ॥

भोक्त्रधिकरणम्

(149)ओं भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ओम् ॥ 02-01-14 ॥


‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुं.उ.३.२.७) इति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव न हन्यस्यान्यत्वं युज्यत इति चेत्, न । स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, एवं स्यादत्रापि । तथा च श्रुतिः-
‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(क.उ.४.१५) इति ।
स्कान्दे च –
‘उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् ।न चैतदेव भवति यतो वृद्धिः प्रदृश्यते ॥एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना ।प्राप्तोऽपि नासौ भवति स्वातन्त्र्यादिविशेषणात्’ इति ।‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं नैव शक्यते ।तद् यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलोहरे’ इति च ।
‘न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति’(ऋ.सं.७.९९.१),‘न ते विष्णो जायमानो न जातः’(ऋ.७.११.२)इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावादत्रोक्तम् ॥ 14 ॥

आरम्भणाधिकरणम्

(150)ओं तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ओम् ॥ 02-01-15 ॥


स्वतन्त्रबहुसाधना सृष्टिर्लोके दृष्टा । नैवं ब्रह्मणः । स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः ।
‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत् स्वित् कथाऽऽसीत्’(ऋ.सं.१०.८१.२) इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’() इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
(151)ओं भावे चोपलब्धेः ओम् ॥ 02-01-16 ॥


स्वतन्त्रसाधनभावे प्रमाणैरुपलभ्येत ।
‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्ति कुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’ इति स्कान्दे ॥ 16 ॥
(152)ओं सत्वाच्चावरस्य ओम् ॥ 02-01-17 ॥


‘अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च’(तै.आ.३.१६) इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह-
अवरस्य तदधीनस्य साधनस्य सत्त्वात् ।
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद् यदासीत् तदावृतमासीत् तदधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद् यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’() इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
(153)ओम् असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ओम् ॥ 02-01-18॥


‘नासदासीन्नो सदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.१) इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेत्, न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।‘तम आसीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.३) इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।
‘अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’(महा.ना.उ.१०.५)। ‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’(),‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’(भ.गी.१६.८),‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’।
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’(),‘अथ हैनमाहुः सत्यकर्मेति सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’()।
‘यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघम्’(ऋ.सं.१०.५५.६) इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’()॥इति बृहत्संहितायाम् ।
‘विरुद्धवत् प्रीतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते’ ॥ इति च ।
‘ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।इत्यादिवद् विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।प्रमाणैर्बहुभिर्ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना ।अन्येषां तु विरुद्धानां विप्रलम्भोऽथवा भ्रमः’॥ इति भागवततन्त्रे ।
‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् ।मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु ।अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥
(154)ओं युक्तेः शब्दान्तराच्च ओम् ॥ 02-01-19 ॥


‘साधनानां साधनत्वं यदाऽऽत्माधीनमिष्यते ।तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’(),इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
‘अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ’(महा.ना.उ.१.१२) इत्यादिशब्दान्तराच्च ॥ 19 ॥
(155)ओं पटवच्च ओम् ॥ 02-01-20॥


साधनान्तरेण हि पटादिसृष्टिर्दृष्टा ॥ 20 ॥
(156)ओं यथा प्राणादिः ओम् ॥ 02-01-21॥


तच्च साधनजातां तेनानुप्रविष्टमेव । यथा शरीरेन्द्रियादिः।
‘प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः ।क्षोभयामास भगवान् सृष्ट्यर्थं जगतो विभुः’ इति कौर्मे ॥ 21 ॥

इतरव्यपदेशाधिकरणम्

(157)ओम् इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ओम् ॥ 02-01-22॥


जीवकर्तृपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियते-
जीवकर्तृत्वपक्षे हिताकरणमहितकरणं च न स्यात् ॥ 22 ॥
(158)ओम् अधिकं तु भेदनिर्देशात् ओम् ॥ 02-01-23 ॥


न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिदोषप्राप्तिः ।अधिकशक्तित्वात् ।
‘श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाऽघोष्टा विज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः’(ऐ.आ.३.२.४),‘एष त आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.५.५.२),‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति’(बृ.उ.५.५.१), इत्यादिविशेषनिर्देशात् ॥ 23 ॥
(159)ओम् अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ओम् ॥ 02-01-24 ॥


चेतनत्वेऽप्यश्मादिवदस्वतन्त्रत्वात् स्वतः कर्तृत्वानुपपत्तिर्जीवस्य।
‘यथा धारुमयीं योषां नरः स्थिरसमाहितः।इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः’ इति भारते ॥ 24 ॥
(160)ओम् उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ओम् ॥ 02-01-25 ॥


जीवेन कार्योपसंहारदर्शनात् तस्य कर्तृत्वमिति चेत्, न । यथा क्षीरं गोषु दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते-
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’() इति वचनात्, एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’(),‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’() इत्यादेः ॥ 25 ॥
(161)ओं देवादिवदपि लोके ओम् ॥ 02-01-26 ॥


न च कर्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः । देवादिवद् अदृश्यत्वशक्तियोगात् । लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किम्वीश्वरस्य ।
‘न युक्तियोगाद् वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् ।विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥
(162)ओं कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ओम् ॥ 02-01-27 ॥


अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकेनाङ्गुलिमात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यात् । न च तद्युज्यते । सामर्थ्यैकदेशदर्शनात् । न चैकदेशेन निरवयवत्वात् ।
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुद्ध्येत तदीशकृतमेव हि’()। इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥

शब्दमूलत्वाधिकरणं

(163)ओं श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ओम् ॥ 02-01-28 ॥


न चेश्वरपक्षेऽयं विरोधः-
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग् वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’() इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
शब्दमूलत्वाच्च न युक्तिविरोधः-
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिः विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’()॥इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
(164)ओम् आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ओम् ॥ 02-01-29 ॥


परमात्मनो विचित्राश्च शक्तयः सन्ति । नान्येषाम् ।
‘विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः ।एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥
(165)ओं स्वपक्षदोषाच्च ओम् ॥ 02-01-30 ॥


‘ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तराः’()इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
‘अथ यः सदोषः साञ्जनः सजनिः स जीवोऽथ यः स निर्दोषो निष्कलः सगुणः परः परमात्मा’इति काषायणश्रुतिः ॥ 30 ॥
(166)ओं सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ओम् ॥ 02-01-31 ॥


‘सर्वैर्युक्ता शक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् ।नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
अतो न केवलं विचित्रशक्तिः । किन्तु सर्वशक्तिरेव ॥ 31 ॥
(167)ओं विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ओम् ॥ 02-01-32 ॥


न च करणाभावादनुपपत्तिरिति युक्तम् ।
‘अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रुणोत्यकर्णः।स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्’(श्वे.उ.३.१९)।
‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वे.उ.६.८)इत्यादि श्रतिभ्यः
‘सर्वोपेता च’(ब्र.सू.२.१.३१) इति सामान्यपरिहारेऽपि विशेषयुक्त्यर्थं पुनराशङ्का ॥ 32 ॥

नप्रयोजनत्वाधिकरणम्

(168)ओं न प्रयोजनवत्त्वात् ओम् ॥ 02-01-33 ॥


यत् प्रयोजनार्थं सृष्ट्यादिस्तदूनत्वान्नपूर्णतेत्यत आह –
‘अथैष एव परम आनन्दः’(बृ.उ.६.३.३३) इत्यादिना कृतकृत्यत्वान्न प्रयोजनाय सृष्टिः किन्तु ?
(169)ओं लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ओम् ॥ 02-01-34 ॥


यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला, न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य ।
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनमपेक्ष्य तु ।कुरुते केवलानन्दाद् यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’() इति ॥
‘देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा’(मां.उ.२.१) इति च श्रुतिः ॥ 34 ॥

वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्

(170)ओं वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ओम् ॥ 02-01-35॥


सर्वकर्तृत्वे वैषम्यनैर्घृण्ये तस्येत्यतो वक्ति-
कर्मापेक्षया फलदातृत्वान्न तस्य वैषम्यनैर्घृण्ये । ‘पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’(प्र.३.७) इति हि श्रुतिः ॥ 35 ॥
(171)ओं न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ओम् ॥ 02-01-36 ॥


यदपेक्षयाऽसौ फलं ददाति न तत् कर्म ।
‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’(कौ.३.८) इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न, तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।
भविष्यत्पुराणे च – ‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’() इति ॥ 36 ॥
(172)ओम् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ओं॥ 02-01-37 ॥


न च कर्मापेक्षत्वेनेश्वरस्यास्वातन्त्र्यम् ।
‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याद्यापेतेन दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात्-
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’() ॥इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥

सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्

(173)ओं सर्वधर्मोपपत्तेश्च ओम् ॥ 02-01-38 ॥


अवशिष्टैरुपसंहरति-
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’()इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 02-01 ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C2/S1&oldid=3061"