Jump to content

Brahmasutra/C1/S4: Difference between revisions

From Grantha
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_num  = 1
| chapter_num  = 1
| title        = चतुर्थः पादः
| title        = चतुर्थः पादः
}}=== अनुमानिकाधिकरणम् ===
}}=== आनुमानिकाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 10: Line 12:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दशर्यति च ॐ ॥ 01-107 ॥
| verse_line1  = (107)ओम् आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ओम् ॥ 01-04-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 18: Line 20:
| id      = BS_C01_S04_V01_summary
| id      = BS_C01_S04_V01_summary
| text    =
| text    =
॥ ॐ श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धनामापि शब्दानां सामस्त्येन विशेषहेतुभिर्विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे ।
॥ श्रुतिलिङ्गादिभिः अन्यत्रैव प्रसिद्धनामापि शब्दानां सामस्त्येन विशेषहेतुभिः विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे ।
}}
}}


Line 25: Line 27:
| id      = BS_C01_S04_V01_B1
| id      = BS_C01_S04_V01_B1
| text    =
| text    =
‘तत्तु समन्वयात्’ इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतो ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’ इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनामुच्यत इति चेन्न, तस्यैव पारतन्त्र्याच्छिररीररूपके ऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । कप्रत्ययः कुत्सने । परमात्मना एवाव्यक्तॆशब्दः । । तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वादितरस्याप्यव्यक्तशब्दः ।
‘तत्तु समन्वयात्’(ब्र.सू.१.१.४) इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतो ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’(क.उ.१.३.११) इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमपि एकेषां शाखिनामुच्यते, इति चेत्
}}
}}


Line 32: Line 34:
| id      = BS_C01_S04_V01_B2
| id      = BS_C01_S04_V01_B2
| text    =
| text    =
‘तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्’ इति दर्शयति च ।
न, तस्यैव पारतन्त्र्यात् शरीररूपेऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । ‘क’ प्रत्ययः कुत्सने । परमात्मन एवाव्यक्तशब्दः । तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वाद् इतरस्यापि अव्यक्तशब्दः ।
}}
}}


Line 39: Line 41:
| id      = BS_C01_S04_V01_B3
| id      = BS_C01_S04_V01_B3
| text    =
| text    =
‘अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते’ ।इति पिप्पलादशाखायाम्।
‘तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.३) इति दर्शयति च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S04_V01
| id      = BS_C01_S04_V01_B4
| text    =
‘अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते’॥इति पिप्पलादशाखायाम्।
}}
}}


Line 46: Line 55:
| id      = BS_C01_S04_V01_B6
| id      = BS_C01_S04_V01_B6
| text    =
| text    =
‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इत्युक्त्वा‘अव्यक्तो ऽक्षर इत्युक्तः’इति वचनाच्च ॥ 01 ॥
‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इत्युक्त्वा ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’(‘उच्यते’)(भ.गी.८.२१) इति वचनाच्च ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 54: Line 63:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॐ ॥ 02-108 ॥
| verse_line1  = (108)ओं सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ओम् ॥ 01-04-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 62: Line 71:
| id      = BS_C01_S04_V02_B1
| id      = BS_C01_S04_V02_B1
| text    =
| text    =
सूक्ष्ममेवाव्यक्तश्यब्देनोच्यते । तद्द्यव्यक्ततामर्हति । सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव ।
सूक्ष्ममेव चाव्यक्तशब्देनोच्यते । तद् हि अव्यक्तताम् अर्हति । सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव ।
}}
}}


Line 69: Line 78:
| id      = BS_C01_S04_V02_B2
| id      = BS_C01_S04_V02_B2
| text    =
| text    =
‘यत्तत्सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति ।यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’॥इति च पिप्पलादशाखायाम् ।
‘यत्तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति ।यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’॥इति च पिप्पलादशाखायाम् ।
}}
}}


Line 84: Line 93:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदधीनत्वादर्थवत् ॐ ॥ 03-109 ॥
| verse_line1  = (109)ओं तदधीनत्वादर्थवत् ओम् ॥ 01-04-03 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 92: Line 101:
| id      = BS_C01_S04_V03_B1
| id      = BS_C01_S04_V03_B1
| text    =
| text    =
तददीनत्वाच्चाव्यक्तादीनां तस्यैवाव्यक्तत्वपरावरत्वादिकमर्थवत् ।
तददीनत्वाच्च अव्यक्तादीनां तस्यैव अव्यक्तत्वपरावरत्वादिकम् अर्थवत् ।
}}
}}


Line 107: Line 116:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॐ ॥ 04-110 ॥
| verse_line1  = (110)ओं ज्ञेयत्वावचनाच्च ओम् ॥ 01-04-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 123: Line 132:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वदतीती चेन्न प्राज्ञो हि ॐ ॥ 05-111 ॥
| verse_line1  = (111)ओं वदतीती चेन्न प्राज्ञो हि ओम् ॥ 01-04-05 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 131: Line 140:
| id      = BS_C01_S04_V05_B1
| id      = BS_C01_S04_V05_B1
| text    =
| text    =
‘महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’ इति ज्ञेयत्वं वदतीती चेन्न । प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते ।
‘महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’(क.उ.१.३.१५) इति ज्ञेयत्वं वदतीती चेत्, न । प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते ।
}}
}}


Line 138: Line 147:
| id      = BS_C01_S04_V05_B3
| id      = BS_C01_S04_V05_B3
| text    =
| text    =
‘अणोरणीयान्महतो महीयान्’ इति तस्यैव हि महतो महत्वम् । सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्वं युज्यते ॥ 05 ॥
‘अणोरणीयान् महतो महीयान्’(क.उ.१.२.२०) इति तस्य महतो महत्त्वम् । सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्वं युज्यते ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 146: Line 155:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रकरणात् ॐ ॥ 06-112 ॥
| verse_line1  = (112)ओं प्रकरणात् ओम् ॥ 01-04-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 154: Line 163:
| id      = BS_C01_S04_V06_B1
| id      = BS_C01_S04_V06_B1
| text    =
| text    =
‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमम् पदम्’ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥
‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम्’(क.उ.१.३.९) इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥
}}
}}


Line 162: Line 171:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॐ ॥ 07-113 ॥
| verse_line1  = (113)ओं त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ओम् ॥ 01-04-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 170: Line 179:
| id      = BS_C01_S04_V07_B1
| id      = BS_C01_S04_V07_B1
| text    =
| text    =
त्रयाणामेव पितृसौमनस्यस्वर्ग्याग्निपरमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च ।
त्रयाणामेव पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च ।
}}
}}


Line 177: Line 186:
| id      = BS_C01_S04_V07_B2
| id      = BS_C01_S04_V07_B2
| text    =
| text    =
‘अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते’ ॥ इति वचनान्न विरोधः ॥ 07 ॥
‘अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते’(न्यायकोशः) इति वचनान्न विरोधः ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 185: Line 194:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ महद्वच्च ॐ ॥ 08-114 ॥
| verse_line1  = (114)ओं महद्वच्च ओम् ॥ 01-04-08 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 193: Line 202:
| id      = BS_C01_S04_V08_B1
| id      = BS_C01_S04_V08_B1
| text    =
| text    =
यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः एवमितरेऽपि ॥ 08 ॥
यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि, परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः, एवमितरेऽपि ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 201: Line 210:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ चमसवदविशेषात् ॐ ॥ 09-115 ॥
| verse_line1  = (115)ओं चमसवदविशेषात् ओम् ॥ 01-04-09 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 216: Line 225:
| id      = BS_C01_S04_V09_B1
| id      = BS_C01_S04_V09_B1
| text    =
| text    =
यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि ‘इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुद्नः’ इति श्रुतेः शिरोवाचकः एवमव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि,
यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि ‘इदं तच्छिर एष हि अर्वाग्बिलः चमस ऊर्ध्वबुध्नः’(बृ.उ.४.२.३) इति श्रुतेः शिरोवाचकः, एवम् अव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि
}}
}}


Line 223: Line 232:
| id      = BS_C01_S04_V09_B2
| id      = BS_C01_S04_V09_B2
| text    =
| text    =
‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’
‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः)इत्यादि श्रुतेः परमात्माभिधायका एव, अविशेषात् श्रुतेः ॥ 09 ॥
इत्यादि श्रुतेः परमात्माभिधायका एव । अविशेषाच्छ्चुतेः ॥ 09 ॥
}}
}}


Line 234: Line 242:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्योतिरुपक्रमात् तु तथा ह्यधीयत एके ॐ॥ 10-116 ॥
| verse_line1  = (116)ओं ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ओं॥ 01-04-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 242: Line 250:
| id      = BS_C01_S04_V10_summary
| id      = BS_C01_S04_V10_summary
| text    =
| text    =
‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’ इत्यादि कर्माभिधायकस्य क्रमादि विरोधान्न युज्यत इत्यत आह –
‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’(आप.श्रौ.सू.२०.२.५) इत्यादि कर्माभिधायकस्य कर्मक्रमादि विरोधात् न युज्यते ? इत्यत आह –
}}
}}


Line 249: Line 257:
| id      = BS_C01_S04_V10_B1
| id      = BS_C01_S04_V10_B1
| text    =
| text    =
ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव । ‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषाः एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’
ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव । ‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’(ऐ.आ.२.२.२)इति ह्यधीयते एके ॥ 10 ॥
इति ह्यधीयते एके ॥ 10 ॥
}}
}}


Line 258: Line 265:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॐ ॥ 11-117 ॥
| verse_line1  = (117)ओं कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ओम् ॥ 01-04-11 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S04_V11
| id      = BS_C01_S04_V11_author-note
| text    =
॥ इति ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 273: Line 273:
| id      = BS_C01_S04_V11_B1
| id      = BS_C01_S04_V11_B1
| text    =
| text    =
मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशाच्च न कर्मक्रमादिविरोधः ॥ 11 ॥
मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशात् न कर्मक्रमादिविरोधः ॥ 11 ॥
}}
}}


Line 283: Line 283:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॐ॥ 12-118 ॥
| verse_line1  = (118)ओं न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ओं॥ 01-01-12 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 291: Line 291:
| id      = BS_C01_S04_V12_B1
| id      = BS_C01_S04_V12_B1
| text    =
| text    =
‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः’ इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः । तस्यैवाकाशादिषु नानाभावात् तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च ॥12॥
‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः’(बृ.उ.६.४.१७) इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः । तस्यैव आकाशादिषु नानाभावात्, तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च ॥12॥
}}
}}


Line 299: Line 299:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॐ ॥ 13-119 ॥
| verse_line1  = (119)ओं प्राणादयो वाक्यशेषात् ओम् ॥ 01-04-13 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 314: Line 314:
| id      = BS_C01_S04_V13_B1
| id      = BS_C01_S04_V13_B1
| text    =
| text    =
‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनः’ इति वाक्यशेषात् ॥ 13 ॥
‘प्राणस्य प्राणम्, उत चक्षुषः चक्षुः, उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, अन्नस्य अन्नं, मनसो मनः’(बृ.उ.६.४.१८) इति वाक्यशेषात् ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 322: Line 322:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॐ ॥ 14-120 ॥
| verse_line1  = (120)ओं ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ओम् ॥ 01-04-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 337: Line 337:
| id      = BS_C01_S04_V14_B1
| id      = BS_C01_S04_V14_B1
| text    =
| text    =
‘तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः’ इत्यनेन काण्वानां पञ्चकम् । । 14 ॥
‘तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिः’(बृ.उ.६.४.१६,काण्वपाठः) इत्यनेन काण्वानां पञ्चत्वम् । । 14 ॥
}}
}}


Line 347: Line 347:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॐ ॥ 15-121 ॥
| verse_line1  = (121)ओं कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ओम् ॥ 01-04-15 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 355: Line 355:
| id      = BS_C01_S04_V15_summary
| id      = BS_C01_S04_V15_summary
| text    =
| text    =
अवान्तरकारणत्वेनापि एवोच्यत इति वक्ति-
अवान्तरकारणत्वेनापि स एवोच्यत इति वक्ति-
}}
}}


Line 369: Line 369:
| id      = BS_C01_S04_V15_B1
| id      = BS_C01_S04_V15_B1
| text    =
| text    =
आकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य ‘य आकाशे तिष्ठन्’ इत्यादिना आकाशादिषूक्तेः ॥ 15 ॥
आकाशादिषु अवान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य ‘य आकाशे तिष्ठन्’(बृ.उ.५.७.१२) इत्यादिना आकाशादिषूक्तेः ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 379: Line 379:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समाकर्षात् ॐ ॥ 16-122 ॥
| verse_line1  = (122)ओं समाकर्षात् ओम् ॥ 01-04-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 387: Line 387:
| id      = BS_C01_S04_V16_summary
| id      = BS_C01_S04_V16_summary
| text    =
| text    =
सर्वशब्दानां परमात्मवाचकत्वे कथमन्यत्र व्यवहार इत्यतो ब्रवीति-
सर्वशब्दानां परमात्मवाचकत्वे कथमन्यत्र व्यवहारः ? इत्यतो ब्रवीति-
}}
}}


Line 409: Line 409:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ जगद्वाचित्वात् ॐ ॥ 17-123 ॥
| verse_line1  = (123)ओं जगद्वाचित्वात् ओम् ॥ 01-04-17 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 424: Line 424:
| id      = BS_C01_S04_V17_B1
| id      = BS_C01_S04_V17_B1
| text    =
| text    =
जगति व्यवहारो लोकस्य । न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ 17 ॥
जगति व्यवहारो लोकस्य, न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 432: Line 432:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद्व्याख्यातम् ॐ ॥ 18-124 ॥
| verse_line1  = ओं जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद्व्याख्यातम् ओम् ॥ 18-124 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 440: Line 440:
| id      = BS_C01_S04_V18_B1
| id      = BS_C01_S04_V18_B1
| text    =
| text    =
तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वमित्युक्तम् । तज्जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।
‘तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वम्’() इत्युक्तम् । तद् जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति’(छां.उ.६.११.२), ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’() इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेत् ? न, ‘उपासात्रैविध्यात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥
‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति’ ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’
इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेन्न । उपासात्रैविध्यादिति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥
}}
}}


Line 450: Line 448:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॐ ॥ 19-125 ॥
| verse_line1  = (125)ओं अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ओम् ॥ 01-04-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 458: Line 456:
| id      = BS_C01_S04_V19_B1
| id      = BS_C01_S04_V19_B1
| text    =
| text    =
परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः ।
परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदन्तीति जैमिनिः ।
}}
}}


Line 465: Line 463:
| id      = BS_C01_S04_V19_B2
| id      = BS_C01_S04_V19_B2
| text    =
| text    =
‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तस्म्यै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये’
‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ? इति । तस्म्यै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये’(मुण्डक.उ.१.१३.४),‘कथं नु भगवः स आदेशो भवति ? इति । यथा सौम्य एकेन मृत्पिण्डेन’(छां.उ.६.१.३,४) इत्यादि प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् ।
‘कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति । यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन’
इत्यादिप्रश्नव्याख्यानाभ्याम् ।
}}
}}


Line 474: Line 470:
| id      = BS_C01_S04_V19_B6
| id      = BS_C01_S04_V19_B6
| text    =
| text    =
एवमपि चैके पठन्ति’यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति’ इति ॥ 19 ॥
एवमपि चैके पठन्ति ‘यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति’(ऋ.सं.१.१६४.३९) इति ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 482: Line 478:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वाक्यान्वयात् ॐ ॥ 20-126 ॥
| verse_line1  = (126)ओं वाक्यान्वयात् ओम् ॥ 01-04-20 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 490: Line 486:
| id      = BS_C01_S04_V20_B1
| id      = BS_C01_S04_V20_B1
| text    =
| text    =
वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना ॥ 20 ॥
वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते, पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना ॥ 20 ॥
}}
}}


Line 498: Line 494:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॐ ॥ 21-127 ॥
| verse_line1  = ओं प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ओम् ॥ 21-127 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 514: Line 510:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॐ ॥ 22-128 ॥
| verse_line1  = (128)ओं उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ओम् ॥ 01-04-22 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 522: Line 518:
| id      = BS_C01_S04_V22_B1
| id      = BS_C01_S04_V22_B1
| text    =
| text    =
उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद्व्यक्तीत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥
‘उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद् वक्ति’() इत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥
}}
}}


Line 530: Line 526:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॐ ॥ 23-129 ॥
| verse_line1  = (129)ओम् अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ओम् ॥ 01-04-23 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 545: Line 541:
| id      = BS_C01_S04_V23_B1
| id      = BS_C01_S04_V23_B1
| text    =
| text    =
सर्वं परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।
‘सर्वं परमात्मन्यवस्थितम्’() इति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।
}}
}}


Line 552: Line 548:
| id      = BS_C01_S04_V23_B2
| id      = BS_C01_S04_V23_B2
| text    =
| text    =
‘कृष्णद्द्वैपायनमतादेकदेशविदः परे ।वदन्ति ते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’ इति पाद्मे ॥ 23 ॥
‘कृष्णद्द्वैपायनमताद् एकदेशविदः परे ।वदन्त्येते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’ इति पाद्मे ॥ 23 ॥
}}
}}


Line 562: Line 558:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॐ ॥ 24-130 ॥
| verse_line1  = (130)ओं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ओम् ॥ 01-04-24 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 577: Line 573:
| id      = BS_C01_S04_V24_B1
| id      = BS_C01_S04_V24_B1
| text    =
| text    =
‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’
‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्ति, एवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’()इति प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥
इति प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 586: Line 581:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अभिध्योपदेशाच्च ॐ ॥ 25-131 ॥
| verse_line1  = (131)ओम् अभिध्योपदेशाच्च ओम् ॥ 01-04-25 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 594: Line 589:
| id      = BS_C01_S04_V25_B1
| id      = BS_C01_S04_V25_B1
| text    =
| text    =
‘मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्’।
‘मायां तु प्रकृतिं विद्यात्, मायिनं तु महेश्वरम्’(श्वे.उ.४.१०)।
‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।
‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥
प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥
}}
}}


Line 610: Line 604:
| id      = BS_C01_S04_V25_B5
| id      = BS_C01_S04_V25_B5
| text    =
| text    =
‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’() इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
}}
}}


Line 625: Line 619:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॐ ॥ 26-132 ॥
| verse_line1  = ओं साक्षाच्चोभयाम्नानात् ओम् ॥ 26-132 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 648: Line 642:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मकृतेः परिणामात् ॐ ॥ 27-133 ॥
| verse_line1  = (133)ओम् आत्मकृतेः परिणामात् ओम् ॥ 01-04-27 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 656: Line 650:
| id      = BS_C01_S04_V27_B1
| id      = BS_C01_S04_V27_B1
| text    =
| text    =
प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच्च । प्रकृतावनुप्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामकत्वेन तत्र स्थित्वाऽऽत्मनो बहुधाकरणात् ।
‘प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिः’() इति योगाच्च । प्रकृतौ अनुप्रविश्य, तां परिणाम्य, तत्परिणामेषु स्थित्वा, आत्मनो बहुधाकरणात् ।
}}
}}


Line 663: Line 657:
| id      = BS_C01_S04_V27_B2
| id      = BS_C01_S04_V27_B2
| text    =
| text    =
‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा चकार । तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्याऽत्मानं बहुधा चकार, तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
}}


Line 677: Line 671:
| id      = BS_C01_S04_V27_B6
| id      = BS_C01_S04_V27_B6
| text    =
| text    =
नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रमाणिकत्वात् ॥ 27 ॥
नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रामाणिकत्वात् ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 685: Line 679:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ योनिश्च हि गीयते ॐ ॥ 28-134 ॥
| verse_line1  = (134)ओं योनिश्च हि गीयते ओम् ॥ 01-04-28 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 700: Line 694:
| id      = BS_C01_S04_V28_B1
| id      = BS_C01_S04_V28_B1
| text    =
| text    =
अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम् । तच्चास्यैव गीयते
अव्यवधानेन उत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम् । तच्चास्यैव हि गीयते-
}}
}}


Line 707: Line 701:
| id      = BS_C01_S04_V28_B2
| id      = BS_C01_S04_V28_B2
| text    =
| text    =
‘यद्बूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’ इति ।
‘यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मुं.उ.१.१.६) इति ।
}}
}}


Line 714: Line 708:
| id      = BS_C01_S04_V28_B3
| id      = BS_C01_S04_V28_B3
| text    =
| text    =
‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते ।
‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते ।सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः ।उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् ।प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥
सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S04_V28
| id      = BS_C01_S04_V28_B5
| text    =
उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् ।प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’ इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 732: Line 718:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॐ ॥ 29-135 ॥
| verse_line1  = (135)ओम् एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ओम् ॥ 01-04-29 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 768: Line 754:
| id      = BS_C01_S04_V29_B2
| id      = BS_C01_S04_V29_B2
| text    =
| text    =
‘एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्च’इति महोपनिषदि।
‘एष ह्येव शून्यः, एष ह्येव तुच्छः, एष ह्येवाभावः, एष ह्येवाव्यक्तः, अदृश्यः, अचिन्त्यः, निर्गुणश्च’इति महोपनिषदि।
}}
}}


Line 775: Line 761:
| id      = BS_C01_S04_V29_B3
| id      = BS_C01_S04_V29_B3
| text    =
| text    =
‘शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् ।
‘शमूनं कुरुते विष्णुः अदृश्यः सन् परः स्वयम् ।तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः ।अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता ।अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’इति महाकौर्मे।
तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तस्तोदनात्तुच्छ उच्यते ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S04_V29
| id      = BS_C01_S04_V29_B5
| text    =
नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः ।
अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S04_V29
| id      = BS_C01_S04_V29_B7
| text    =
सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता ।अन्येषां व्यवहारार्थ मिष्यते व्यवहर्तृभिः’इति महाकौर्मे।
}}
}}


Line 805: Line 775:
| id      = BS_C01_S04_V29_B11
| id      = BS_C01_S04_V29_B11
| text    =
| text    =
‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः ।द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’इति वराहसंहितायाम् ॥ 29 ॥
‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः ।द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’इति वाराहे ॥ 29 ॥
}}
}}




[[Category:Brahmasutra]]
[[Category:Brahmasutra]]

Revision as of 09:38, 10 April 2026

ब्रह्मसूत्रभाष्यम् · अनुक्रमणिका

आनुमानिकाधिकरणम्

(107)ओम् आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ओम् ॥ 01-04-01 ॥


॥ श्रुतिलिङ्गादिभिः अन्यत्रैव प्रसिद्धनामापि शब्दानां सामस्त्येन विशेषहेतुभिः विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे ।
‘तत्तु समन्वयात्’(ब्र.सू.१.१.४) इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतो ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’(क.उ.१.३.११) इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमपि एकेषां शाखिनामुच्यते, इति चेत्
न, तस्यैव पारतन्त्र्यात् शरीररूपेऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । ‘क’ प्रत्ययः कुत्सने । परमात्मन एवाव्यक्तशब्दः । तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वाद् इतरस्यापि अव्यक्तशब्दः ।
‘तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.३) इति दर्शयति च ।
‘अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते’॥इति पिप्पलादशाखायाम्।
‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इत्युक्त्वा ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’(‘उच्यते’)(भ.गी.८.२१) इति वचनाच्च ॥ 01 ॥
(108)ओं सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ओम् ॥ 01-04-02 ॥


सूक्ष्ममेव चाव्यक्तशब्देनोच्यते । तद् हि अव्यक्तताम् अर्हति । सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव ।
‘यत्तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति ।यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’॥इति च पिप्पलादशाखायाम् ।
मुख्ये च विद्यमाने नामुख्यं युक्तम् ॥ 02 ॥
(109)ओं तदधीनत्वादर्थवत् ओम् ॥ 01-04-03 ॥


तददीनत्वाच्च अव्यक्तादीनां तस्यैव अव्यक्तत्वपरावरत्वादिकम् अर्थवत् ।
‘यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते । यथा जीवः परात्मेति यथा राजा जयीत्यपि’ इति च स्कान्दे ॥ 03 ॥
(110)ओं ज्ञेयत्वावचनाच्च ओम् ॥ 01-04-04 ॥


अन्यस्य न वाच्यत्वं युज्यते ॥ 04 ॥
(111)ओं वदतीती चेन्न प्राज्ञो हि ओम् ॥ 01-04-05 ॥


‘महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’(क.उ.१.३.१५) इति ज्ञेयत्वं वदतीती चेत्, न । प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते ।
‘अणोरणीयान् महतो महीयान्’(क.उ.१.२.२०) इति तस्य महतो महत्त्वम् । सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्वं युज्यते ॥ 05 ॥
(112)ओं प्रकरणात् ओम् ॥ 01-04-06 ॥


‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम्’(क.उ.१.३.९) इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥
(113)ओं त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ओम् ॥ 01-04-07 ॥


त्रयाणामेव पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च ।
‘अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते’(न्यायकोशः) इति वचनान्न विरोधः ॥ 07 ॥
(114)ओं महद्वच्च ओम् ॥ 01-04-08 ॥


यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि, परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः, एवमितरेऽपि ॥ 08 ॥
(115)ओं चमसवदविशेषात् ओम् ॥ 01-04-09 ॥


॥ इति अनुमानिकाधिकरणम् ॥ 01 ॥
यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि ‘इदं तच्छिर एष हि अर्वाग्बिलः चमस ऊर्ध्वबुध्नः’(बृ.उ.४.२.३) इति श्रुतेः शिरोवाचकः, एवम् अव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि
‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः)इत्यादि श्रुतेः परमात्माभिधायका एव, अविशेषात् श्रुतेः ॥ 09 ॥

ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्

(116)ओं ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ओं॥ 01-04-10 ॥


‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’(आप.श्रौ.सू.२०.२.५) इत्यादि कर्माभिधायकस्य कर्मक्रमादि विरोधात् न युज्यते ? इत्यत आह –
ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव । ‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’(ऐ.आ.२.२.२)इति ह्यधीयते एके ॥ 10 ॥
(117)ओं कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ओम् ॥ 01-04-11 ॥


मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशात् न कर्मक्रमादिविरोधः ॥ 11 ॥

नसङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्

(118)ओं न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ओं॥ 01-01-12 ॥


‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः’(बृ.उ.६.४.१७) इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः । तस्यैव आकाशादिषु नानाभावात्, तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च ॥12॥
(119)ओं प्राणादयो वाक्यशेषात् ओम् ॥ 01-04-13 ॥


पञ्च पञ्चजनानाह –
‘प्राणस्य प्राणम्, उत चक्षुषः चक्षुः, उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, अन्नस्य अन्नं, मनसो मनः’(बृ.उ.६.४.१८) इति वाक्यशेषात् ॥ 13 ॥
(120)ओं ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ओम् ॥ 01-04-14 ॥


॥ इति नसङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम् ॥ 03 ॥
‘तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिः’(बृ.उ.६.४.१६,काण्वपाठः) इत्यनेन काण्वानां पञ्चत्वम् । । 14 ॥

आकाशाधिकरणम्

(121)ओं कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ओम् ॥ 01-04-15 ॥


अवान्तरकारणत्वेनापि स एवोच्यत इति वक्ति-
॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ 04 ॥
आकाशादिषु अवान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य ‘य आकाशे तिष्ठन्’(बृ.उ.५.७.१२) इत्यादिना आकाशादिषूक्तेः ॥ 15 ॥

समाकर्षाधिकरणम्

(122)ओं समाकर्षात् ओम् ॥ 01-04-16 ॥


सर्वशब्दानां परमात्मवाचकत्वे कथमन्यत्र व्यवहारः ? इत्यतो ब्रवीति-
परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समाकृष्य व्यवह्रियन्ते ।
‘परस्य वाचकाः शब्दा समाकृष्येतरेष्वपि ।व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः’ इति पाद्मे ॥ 16 ॥
(123)ओं जगद्वाचित्वात् ओम् ॥ 01-04-17 ॥


तर्हि कथं तेषां शब्दानां जगति प्रसिद्धिः ?-
जगति व्यवहारो लोकस्य, न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ 17 ॥
ओं जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद्व्याख्यातम् ओम् ॥ 18-124 ॥


‘तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वम्’() इत्युक्तम् । तद् जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति’(छां.उ.६.११.२), ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’() इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेत् ? न, ‘उपासात्रैविध्यात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥
(125)ओं अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ओम् ॥ 01-04-19 ॥


परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदन्तीति जैमिनिः ।
‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ? इति । तस्म्यै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये’(मुण्डक.उ.१.१३.४),‘कथं नु भगवः स आदेशो भवति ? इति । यथा सौम्य एकेन मृत्पिण्डेन’(छां.उ.६.१.३,४) इत्यादि प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् ।
एवमपि चैके पठन्ति ‘यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति’(ऋ.सं.१.१६४.३९) इति ॥ 19 ॥
(126)ओं वाक्यान्वयात् ओम् ॥ 01-04-20 ॥


वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते, पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना ॥ 20 ॥
ओं प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ओम् ॥ 21-127 ॥


‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन कर्मादिकमुच्यत इत्याश्मरथ्यः । यस्मादेवमनित्यफलमन्यत् तस्मान्नान्यः पन्था इति ॥ 21 ॥
(128)ओं उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ओम् ॥ 01-04-22 ॥


‘उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद् वक्ति’() इत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥
(129)ओम् अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ओम् ॥ 01-04-23 ॥


॥ इति समाकर्षाधिकरणम् ॥ 05 ॥
‘सर्वं परमात्मन्यवस्थितम्’() इति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।
‘कृष्णद्द्वैपायनमताद् एकदेशविदः परे ।वदन्त्येते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’ इति पाद्मे ॥ 23 ॥

प्रकृत्यधिकरणम्

(130)ओं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ओम् ॥ 01-04-24 ॥


स्त्रीशब्दा अपि तस्मिन्नेवेत्याह-
‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्ति, एवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’()इति प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥
(131)ओम् अभिध्योपदेशाच्च ओम् ॥ 01-04-25 ॥


‘मायां तु प्रकृतिं विद्यात्, मायिनं तु महेश्वरम्’(श्वे.उ.४.१०)। ‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥
इति वचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते ।
‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’() इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च ।परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते’ इति ब्रह्माण्डे ॥ 25 ॥
ओं साक्षाच्चोभयाम्नानात् ओम् ॥ 26-132 ॥


‘एष स्त्र्येष पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मैष लोक एष अलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽन्तः परमः पराद्विश्वरूपः’
इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानात् ॥ 26 ॥
(133)ओम् आत्मकृतेः परिणामात् ओम् ॥ 01-04-27 ॥


‘प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिः’() इति योगाच्च । प्रकृतौ अनुप्रविश्य, तां परिणाम्य, तत्परिणामेषु स्थित्वा, आत्मनो बहुधाकरणात् ।
‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्याऽत्मानं बहुधा चकार, तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् । अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते’ इति नारदीये ।
नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रामाणिकत्वात् ॥ 27 ॥
(134)ओं योनिश्च हि गीयते ओम् ॥ 01-04-28 ॥


॥इति प्रकृत्यधिकरणम् ॥ 06 ॥
अव्यवधानेन उत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम् । तच्चास्यैव हि गीयते-
‘यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मुं.उ.१.१.६) इति ।
‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते ।सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः ।उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् ।प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥

सर्वेव्याख्याताधिकरणम्

(135)ओम् एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ओम् ॥ 01-04-29 ॥


एतेन सर्वेव्याख्याताधिकरणम् ॥
॥ इति श्री मद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादः ॥01-04 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायः (समन्वयाध्यायः) ॥ 01 ॥
एतेन सर्वे शून्यादिशब्दा अपि व्याख्याताः ।
‘एष ह्येव शून्यः, एष ह्येव तुच्छः, एष ह्येवाभावः, एष ह्येवाव्यक्तः, अदृश्यः, अचिन्त्यः, निर्गुणश्च’इति महोपनिषदि।
‘शमूनं कुरुते विष्णुः अदृश्यः सन् परः स्वयम् ।तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः ।अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता ।अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’इति महाकौर्मे।
एतेन तदधीनत्वाद्युक्तयुक्तिसमुदायेन ।
‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः ।द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’इति वाराहे ॥ 29 ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C1/S4&oldid=3060"