Jump to content

Brahmasutra/C1/S2: Difference between revisions

From Grantha
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_num  = 1
| chapter_num  = 1
| title        = द्वितीयः पादः
| title        = द्वितीयः पादः
}}लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे प्राधान्येन ।’ब्रह्म ततमम्’इति सर्वगतत्वमुक्तं विष्णोः । तच्च’तस्यैतस्यासावादित्यो रसः’ इत्यादिनाऽऽदित्यस्य प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत् ।
}}लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयति अस्मिन् पादे प्राधान्येन ।
‘ब्रह्म ततमम्’(ऐ.आ.२.४.३)इति सर्वगतत्वमुक्तं विष्णोः ।
तच्च‘तस्यैतस्यासावादित्यो रसः’(ऐ.आ.३.२.३) इत्यादिनाऽऽदित्यस्य प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत् ।


=== सर्वगतत्वाधिकरणम् ===
=== सर्वगतत्वाधिकरणम् ===
Line 12: Line 16:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॐ ॥ 01-32 ॥
| verse_line1  = ओं सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ओम् ॥ 01-02-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 20: Line 24:
| id      = BS_C01_S02_V01_B1
| id      = BS_C01_S02_V01_B1
| text    =
| text    =
‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव ।
‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’(ऐ.आ.३.२.४)इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव । ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६),‘परमं यो महद्ब्रह्म’(म.भा.१३.२५४.९)(विष्णुसहस्रनाम),‘वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् ।स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः’ ॥
}}
}}


Line 26: Line 30:
| verse_id = BS_C01_S02_V01
| verse_id = BS_C01_S02_V01
| id      = BS_C01_S02_V01_B2
| id      = BS_C01_S02_V01_B2
| text    =
‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’
‘परमं यो महद्ब्रह्म’ ।
‘वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् ।
स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः’ ॥
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V01
| id      = BS_C01_S02_V01_B5
| text    =
| text    =
इति तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दोपदेशात् ॥ 01 ॥
इति तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दोपदेशात् ॥ 01 ॥
Line 45: Line 39:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॐ ॥ 02-33 ॥
| verse_line1  = ओं विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ओम् ॥ 01-02-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 53: Line 47:
| id      = BS_C01_S02_V02_B1
| id      = BS_C01_S02_V02_B1
| text    =
| text    =
‘स योऽतोऽश्रुतः’ इत्यादि ।
‘स योऽतोऽश्रुतः’(ऐ.आ.३.२.४) इत्यादि । स हि‘न ते विष्णो जायमानः’(ऋ.सं.७.९९.२) इत्यादिनाऽश्रुतत्वादिगुणकः(गुणः) ।‘स सविता स वायुः स इन्द्रः सोऽश्रुतः सोऽदृष्टो यो हरिर्यः परमो यो विष्णुर्योऽनन्तः’ इत्यादि चतुर्वेदशिखायाम् ॥02॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V02
| id      = BS_C01_S02_V02_B2
| text    =
स हि ‘न ते विष्णो जायमानः’ इत्यादिनाऽश्रुतत्वादिगुणकः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V02
| id      = BS_C01_S02_V02_B3
| text    =
‘स सविता स वायुः स इन्द्रः, सोऽश्रुतः सोऽदृष्टो यो हरिर्यः परमो यो विष्णुर्योऽनन्तः’ इत्यादि चतुर्वेदशिखायाम् ॥02॥
}}
}}


Line 75: Line 55:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनुपपत्तेस्तुन शारीरः ॐ ॥ 03-34 ॥
| verse_line1  = ओम् अनुपपत्तेस्तुन शारीरः ओम् ॥ 01-02-03 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 98: Line 78:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॐ ॥ 04-35 ॥
| verse_line1  = ओं कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ओम् ॥ 01-02-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 106: Line 86:
| id      = BS_C01_S02_V04_B1
| id      = BS_C01_S02_V04_B1
| text    =
| text    =
‘आत्मानां परस्मैशंसति’ इत्यादि ॥04॥
‘आत्मानां परस्मै शंसति’(ऐ.आ.३.२.३) इत्यादि ॥04॥
}}
}}


Line 114: Line 94:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शब्दविशेषात् ॐ ॥ 05-36 ॥
| verse_line1  = ओं शब्दविशेषात् ओम् ॥ 05-36 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 122: Line 102:
| id      = BS_C01_S02_V05_B1
| id      = BS_C01_S02_V05_B1
| text    =
| text    =
‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’ इति । न हि जीवमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।
‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’(ऐ.आ.३.२.३) इति । न हि जीवमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।
}}
}}


Line 137: Line 117:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्मृतेश्च ॐ ॥ 06-37 ॥
| verse_line1  = ओं स्मृतेश्च ओम् ॥ 01-02-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 145: Line 125:
| id      = BS_C01_S02_V06_B1
| id      = BS_C01_S02_V06_B1
| text    =
| text    =
‘अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः’
‘अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः’(भ.गी.१०.२०),‘गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा’(भ.गी.१५.१३) इत्यादि ।
}}
}}


Line 152: Line 132:
| id      = BS_C01_S02_V06_B2
| id      = BS_C01_S02_V06_B2
| text    =
| text    =
‘गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा’ इत्यादि ।
न चाप्रामाणिकं कल्प्यम् ॥ 06 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V06
| id      = BS_C01_S02_V06_B3
| text    =
न चा प्रामाणिकं कल्प्यम् ॥ 06 ॥
}}
}}


Line 167: Line 140:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॐ ॥07-38 ॥
| verse_line1  = ओम् अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ओम् ॥01-02-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 175: Line 148:
| id      = BS_C01_S02_V07_B1
| id      = BS_C01_S02_V07_B1
| text    =
| text    =
सर्वेषु भूतेष्वित्यल्पौकस्त्वाच्चक्षुर्मयत्वादिना जीवव्यपदेशाच्च नेति चेन्न । अर्भकौकस्त्वेन चक्षुर्मयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोर्निचाय्यत्वात् । सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते व्योमवत् ।‘सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः ।सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः’ इति स्कान्दे ॥ 07 ॥
‘सर्वेषु भूतेषु’ इति अल्पौकस्त्वात्, चक्षुर्मयत्वादिना जीवव्यपदेशाच्च नेति चेन्न ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V07
| id      = BS_C01_S02_V07_B2
| text    =
अर्भकौकस्त्वेन चक्षुर्मयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोर्निचाय्यत्वात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V07
| id      = BS_C01_S02_V07_B3
| text    =
सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते, व्योमवत् ।‘सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः ।सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः’ इति स्कान्दे ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 183: Line 170:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॐ ॥ 08-39 ॥
| verse_line1  = ओं सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ओम् ॥ 08-39 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 198: Line 185:
| id      = BS_C01_S02_V08_B1
| id      = BS_C01_S02_V08_B1
| text    =
| text    =
‘जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिरिति चेन्न ।सामर्थ्य वैशेष्यात् ।उक्तं च गारुडे
‘जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिः ? इति चेन्न । सामर्थ्य वैशेष्यात् ।
}}
}}


Line 205: Line 192:
| id      = BS_C01_S02_V08_B2
| id      = BS_C01_S02_V08_B2
| text    =
| text    =
‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः ।
उक्तं च गारुडे‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः ।स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’ इति च ॥08॥
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’ इति च ॥08॥
}}
}}


Line 216: Line 202:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत्ताचराचरग्रहणात् ॐ ॥ 09-40 ॥
| verse_line1  = ओम् अत्ताचराचरग्रहणात् ओम् ॥ 09-40 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 224: Line 210:
| id      = BS_C01_S02_V09_summary
| id      = BS_C01_S02_V09_summary
| text    =
| text    =
‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्तम् । तत्रात्तृत्वं,
‘जन्माद्यस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इत्युक्तम् । तत्रात्तृत्वं,‘स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वां वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्’(बृ.उ.३.२.५) इत्यदितेः प्रतीयते ।
              ‘स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वां वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्’ इत्यदितेः प्रतीयते ।
               ‘स यद्यदेवासृजत’ इति पुल्लिङ्गम् च ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(भ.गी.१५.१६)इतिवत् (इत्यादिवत्) । अत्रोच्यते –
               ‘स यद्यदेवासृजत’ इति पुल्लिङ्गम् च ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’इत्यादिवत् । अत्रोच्यते –
}}
}}


Line 233: Line 218:
| id      = BS_C01_S02_V09_B1
| id      = BS_C01_S02_V09_B1
| text    =
| text    =
न हि चराचरस्य सर्वस्यात्तृत्वमदितेः ।
न हि चराचरस्य= सर्वस्य अत्तृत्वमदितेः ।
}}
}}


Line 245: Line 230:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V09
| verse_id = BS_C01_S02_V09
| id      = BS_C01_S02_V09_B4
| id      = BS_C01_S02_V09_B3
| text    =
| text    =
‘एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः ।यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः’ इति श्रुतिः ॥ 09 ॥
‘एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः ।यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः’ इति श्रुतिः ॥ 09 ॥
Line 255: Line 240:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रकरणाच्च ॐ ॥ 10-41 ॥
| verse_line1  = ओं प्रकरणाच्च ओम् ॥ 01-02-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 270: Line 255:
| id      = BS_C01_S02_V10_B1
| id      = BS_C01_S02_V10_B1
| text    =
| text    =
अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च ।
अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) ।
}}
‘नेहाऽसीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा ।सोऽत्मनो मनसाऽस्राक्षीद् अप एव जनार्दनः’ ॥
 
शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम् ।तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ॥
{{Bhashyam
अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् ।सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुःइति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥
| verse_id = BS_C01_S02_V10
| id      = BS_C01_S02_V10_B2
| text    =
‘नेहासीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा ।
सो त्मनो मनसाऽस्राक्षीदप एव जनार्दनः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V10
| id      = BS_C01_S02_V10_B4
| text    =
शयानस्तासु भगवान्निर्ममेऽण्डं महत्तरम् ।
तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V10
| id      = BS_C01_S02_V10_B6
| text    =
तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ।
थं तं कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V10
| id      = BS_C01_S02_V10_B8
| text    =
सोऽसृजद्भुवनं सर्वमद्यार्थ्यं हरये विभुःइति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥
}}
}}


Line 311: Line 268:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॐ ॥ 11-42 ॥
| verse_line1  = ओं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ओम् ॥ 01-02-11 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 320: Line 277:
| text    =
| text    =
सर्वात्रैकः परः उक्तः ।
सर्वात्रैकः परः उक्तः ।
               ‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः’ । इति पिबन्तौ प्रतीयेते । तौ काविति । उच्यते ।
               ‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायाऽऽतपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः’ ।(क.उ.१.३.१) इति पिबन्तौ प्रतीयेते, तौ कौ ? इति । उच्यते ।
}}
}}


Line 334: Line 291:
| id      = BS_C01_S02_V11_B2
| id      = BS_C01_S02_V11_B2
| text    =
| text    =
‘घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम’ इत्यादिना तद्दर्शनात् ।
‘घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुः तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम’(ऋ.सं.१०.११४.११) इत्यादिना तद्दर्शनात् ।
}}
}}


Line 348: Line 305:
| id      = BS_C01_S02_V11_B5
| id      = BS_C01_S02_V11_B5
| text    =
| text    =
‘शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् ।पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्’इति पाद्मे ॥
‘शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् ।पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्’इति पाद्मे ॥‘यो वेद निहितं गुहायाम्’(तै.उ.२.१) इत्यादिना प्रसिद्धं ‘हि’शब्देन दर्शयति ॥ 11 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V11
| id      = BS_C01_S02_V11_B7
| text    =
‘यो वेद निहितं गुहायाम्’ इत्यादिना प्रसिद्धं हिशब्देन दर्शयति ॥ 11 ॥
}}
}}


Line 363: Line 313:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विशेषणाच्च ॐ ॥ 12-43 ॥
| verse_line1  = ओं विशेषणाच्च ओम् ॥ 01-02-12 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 378: Line 328:
| id      = BS_C01_S02_V12_B1
| id      = BS_C01_S02_V12_B1
| text    =
| text    =
‘यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम्’ इति ।
‘यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम्’(क.उ.१.३.२) इति ।
}}
}}


Line 385: Line 335:
| id      = BS_C01_S02_V12_B2
| id      = BS_C01_S02_V12_B2
| text    =
| text    =
‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः ।
‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः ।यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥
यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत् ॥
एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् ।अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥ इति ब्राह्मे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B4
| text    =
एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् ।
अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’ ॥ इति पाद्मे ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B6
| id      = BS_C01_S02_V12_B3
| text    =
| text    =
न च जीवे समन्वयोऽभिधीयते ।
न च जीवे समन्वयोऽभिधीयते ।
Line 406: Line 348:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B7
| id      = BS_C01_S02_V12_B4
| text    =
‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B8
| text    =
‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणो ऽऽल्पशक्तिरस्वातन्त्रोऽवरः’ इति च भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B10
| text    =
‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् ।
एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B12
| text    =
| text    =
‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् ।
‘सत्य आत्मा, सत्यो जीवः, सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा, मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यः’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः’ इति च भाल्लवेयश्रुतिः ।
तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| verse_id = BS_C01_S02_V12
| id      = BS_C01_S02_V12_B14
| id      = BS_C01_S02_V12_B5
| text    =
| text    =
इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥
‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् ।एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥
‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् ।तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥
}}
}}


Line 448: Line 368:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्तर उपपत्तेः ॐ ॥ 13-44 ॥
| verse_line1  = ओम् अन्तर उपपत्तेः ओम् ॥ 01-02-13 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 456: Line 376:
| id      = BS_C01_S02_V13_summary
| id      = BS_C01_S02_V13_summary
| text    =
| text    =
आदित्ये विष्णुरित्युक्तम् ।
‘आदित्ये विष्णुः’ इत्युक्तम् ।‘य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि, स एवाहमस्मि’(छां.उ.४.११) इत्यादावग्नीनामेवाऽदित्यस्थत्वमुच्यते ।
              ‘य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’
               अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्याद्,‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत’(छां.उ.४.१५) इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते ।
               इत्यादावग्नीनामेवादित्यस्थत्वमुच्यते । अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्याद्
               अतः तत् ‘यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते, एवम् एवंविधि पापं कर्म न श्लिष्यते’(छां.उ.४.१४.३) इत्यग्निज्ञानादेव सर्वपापश्लेषात् मोक्षोपपत्तिरिति । अतोऽब्रवीत् (ब्रवीति) –
              ‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत’ इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते । अतः
               ‘तद्यथा पुष्करफलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविधि पापं कर्म न श्लिष्यते’ इत्यग्निज्ञानादेव सर्वपापश्लेषान्मोक्षोपपत्तिरिति । अतो ब्रवीति –
}}
}}


Line 467: Line 385:
| id      = BS_C01_S02_V13_B1
| id      = BS_C01_S02_V13_B1
| text    =
| text    =
चक्षुरन्तस्थो विष्णुरेव।‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’इत्यादिना तस्यैवामृतत्वाद्युपपत्तेः।ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च ।
चक्षुरन्तस्थो विष्णुरेव।‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’(ऋ.सं.१०.९०.३)इत्यादिना तस्यैवामृतत्वाद्युपपत्तेः।
}}
}}


Line 474: Line 392:
| id      = BS_C01_S02_V13_B2
| id      = BS_C01_S02_V13_B2
| text    =
| text    =
‘सोऽहमस्मि’ इत्यादि त्वन्तर्याम्यपेक्षया ।
ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च ।‘सोऽहमस्मि’(छां.उ.४.११.१) इत्यादि त्वन्तर्याम्यपेक्षया ।
}}
}}


Line 489: Line 407:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॐ ॥ 14-45 ॥
| verse_line1  = ओं स्थानादिव्यपदेशाच्च ओम् ॥ 01-02-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 497: Line 415:
| id      = BS_C01_S02_V14_B1
| id      = BS_C01_S02_V14_B1
| text    =
| text    =
‘तद्यदस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति’ इत्यादिस्थानशक्तिः वामनिर्भामनिरित्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते ।
‘तद्यदस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति’(छां.उ.४.१५.१) इत्यादिस्थानशक्तिः, ‘वामनिः, भामनिः’(छां.उ.४.१५.३-४) इत्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते । तस्य ह्येत्यल्लिङ्गम् ।
}}
}}


Line 504: Line 422:
| id      = BS_C01_S02_V14_B2
| id      = BS_C01_S02_V14_B2
| text    =
| text    =
तस्य ह्येत्यल्लिङ्गम् ।‘स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स परः स परोवरीयान् यदिदं चक्षुषि सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति स वामनः स भामनः स आनन्दः सोऽच्युतः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।
‘स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स परः स परोवरीयान् यदिदं चक्षुषि सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति स वामनः स भामनः स आनन्दः सोऽच्युतः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।
}}
}}


Line 519: Line 437:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॐ ॥ 15-46 ॥
| verse_line1  = ओं सुखविशिष्टाभिधानादेव च ओम् ॥ 01-02-15 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 527: Line 445:
| id      = BS_C01_S02_V15_B1
| id      = BS_C01_S02_V15_B1
| text    =
| text    =
‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’ इति,‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’
‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छां.उ.४.१०.५) इति,‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.५.९.२८)‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६) इत्यादेस्तस्यैव हि लक्षणम् ।
‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’ इत्यादेस्तस्यैव हि लक्षणम् ।
}}
}}


Line 535: Line 452:
| id      = BS_C01_S02_V15_B4
| id      = BS_C01_S02_V15_B4
| text    =
| text    =
‘लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः ।अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लुडानन्दभागिनः’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥
‘लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः ।अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लु(विपृ)डानन्दभागिनः’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥
}}
}}


Line 542: Line 459:
| id      = BS_C01_S02_V15_B6
| id      = BS_C01_S02_V15_B6
| text    =
| text    =
न च मुख्ये सत्यमुख्यं युज्यते ॥ 15 ॥
न च मुख्ये सति अमुख्यं युज्यते ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 550: Line 467:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॐ ॥ 16-47 ॥
| verse_line1  = ओं श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ओम् ॥ 01-02-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 558: Line 475:
| id      = BS_C01_S02_V16_B1
| id      = BS_C01_S02_V16_B1
| text    =
| text    =
‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति । न ह्यन्यविद्यया अन्यगतिर्युक्ता ॥16॥
‘स एनान् ब्रह्म गमयति’(छां.उ.४.१५.५) इति । न ह्यन्यविद्यया अन्यगतिर्युक्ता ॥16॥
}}
}}


Line 566: Line 483:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॐ ॥ 17-48 ॥
| verse_line1  = ओम् अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ओम् ॥ 01-02-17॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 581: Line 498:
| id      = BS_C01_S02_V17_B1
| id      = BS_C01_S02_V17_B1
| text    =
| text    =
जीवस्य जीवान्तरनियामकत्वेऽनवस्थितेः, साम्यादसम्भवाच्च न जीवः । नियमप्रमाणाभावात् । अनीश्वरापेक्षत्वाच्च ॥ 17 ॥
जीवस्य जीवान्तरनियामकत्वेऽनवस्थितेः, साम्यादसम्भवाच्च न जीवः । नियमप्रमाणाभावात्(नियमे प्रमाणाभावात्) । अनीश्वरापेक्षत्वाच्च ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 591: Line 508:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॐ ॥ 18-49 ॥
| verse_line1  = ओम् अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ओम् ॥ 01-02-18 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 599: Line 516:
| id      = BS_C01_S02_V18_summary
| id      = BS_C01_S02_V18_summary
| text    =
| text    =
‘यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’ इत्याद्यन्तर्याम्युच्यते ।
‘यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.उ.५.७.३) इत्यादिना अन्तर्याम्युच्यते ।
               तत्र च ‘एतदमृतम्’ इत्युक्तममृतत्वमुच्यते । स च ‘यस्य पृथिवी शरीरम्’ इत्यादिना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिस्तत्तज्जीवो वा युक्तः ।
               तत्र च ‘एतदमृतम्’(छां.उ.४.१५.१) इत्युक्तममृतत्वमुच्यते । स च ‘यस्य पृथिवी शरीरम्’ इत्यादिना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिस्तत्तज्जीवो वा युक्तः ।
               न हि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियत इत्यत आह –
               न हि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियते ? इत्यत आह –
}}
}}


Line 608: Line 525:
| id      = BS_C01_S02_V18_B1
| id      = BS_C01_S02_V18_B1
| text    =
| text    =
‘यं पृथिवी न वेद’ ‘यः पृथिव्या अन्तरः’, इत्यादिना अधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशाद्विष्णुरेवान्तर्यामी ।
‘यं पृथिवी न वेद’ ‘यः पृथिव्या अन्तरः’(बृ.उ.५.७.३), इत्यादिना अधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशाद्विष्णुरेवान्तर्यामी ।
}}
}}


Line 615: Line 532:
| id      = BS_C01_S02_V18_B2
| id      = BS_C01_S02_V18_B2
| text    =
| text    =
स हि ‘न ते विष्णो चायमानो न जातः’
स हि‘न ते विष्णो चायमानो न जातः’(ऋ.सं.७.९९.२)
‘स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतामन्तरपुरुष’ इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च ॥ 18 ॥
‘स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतामन्तरपुरुष’(ऐ.आ.३.२.४) इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च ॥ 18 ॥
}}
}}


Line 624: Line 541:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॐ ॥ 19-50 ॥
| verse_line1  = ओं न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ओम् ॥ 01-02-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 640: Line 557:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॐ ॥ 20-51 ॥
| verse_line1  = ओं शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ओम् ॥ 01-02-20 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 655: Line 572:
| id      = BS_C01_S02_V20_B1
| id      = BS_C01_S02_V20_B1
| text    =
| text    =
‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा
‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्माशरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’(बृ.उ.५.७.२२)इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेन एनं (जीवं)अधीयते ।
}}
}}


Line 662: Line 579:
| id      = BS_C01_S02_V20_B2
| id      = BS_C01_S02_V20_B2
| text    =
| text    =
शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’
‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् ।रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V20
| id      = BS_C01_S02_V20_B3
| text    =
‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V20
| id      = BS_C01_S02_V20_B5
| text    =
इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेनैनं जीवमधीयते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V20
| id      = BS_C01_S02_V20_B6
| text    =
‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् ।
रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥
इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥
}}
}}


Line 695: Line 589:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॐ ॥ 21-52 ॥
| verse_line1  = ओम् अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ओम् ॥ 01-02-21 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 704: Line 598:
| text    =
| text    =
अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः । तत्र –
अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः । तत्र –
               ‘यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुः श्रोत्रं तद् पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’इत्युक्त्वा,
               ‘यत्तदद्रेश्यम्, अग्राह्यम्, अगोत्रम्, अवर्णम्, अचक्षुःश्रोत्रं, तद् अपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मु.उ.१.१.६)इत्युक्त्वा, अतोऽब्रवीत्(ब्रवीति)-
               ‘यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’ इत्युक्त्वा तस्माच्च ‘अक्षरात्परतः परः’ इति परः प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत्-
               ‘यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति।यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७) इत्युक्त्वा तस्माच्च ‘अक्षरात्परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इति परः प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत्-
}}
}}


Line 712: Line 606:
| id      = BS_C01_S02_V21_B1
| id      = BS_C01_S02_V21_B1
| text    =
| text    =
पृथिव्यादि दृष्टान्तमुक्त्वा‘अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’ इत्यतः परं तत्परतः पराभिधानात्,‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः ।
पृथिव्यादि दृष्टान्तमुक्त्वा‘अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७) इत्यतः परं तत्परतः पराभिधानात्,‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(भ.गी.१५.१६) इति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः ।
}}
}}


Line 726: Line 620:
| id      = BS_C01_S02_V21_B3
| id      = BS_C01_S02_V21_B3
| text    =
| text    =
‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति’ ।
‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति’(तै.आ.३.१२.७) ।
}}
}}


Line 733: Line 627:
| id      = BS_C01_S02_V21_B4
| id      = BS_C01_S02_V21_B4
| text    =
| text    =
‘तत्कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया’
‘तत्कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया’(भाग.४.२९.४९)
}}
}}


Line 740: Line 634:
| id      = BS_C01_S02_V21_B5
| id      = BS_C01_S02_V21_B5
| text    =
| text    =
‘अथ द्वे वाव विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च’। तत्र यो वेदा यान्यङ्गानि यान्युपाङ्गानि यानि प्रत्यङ्गानि साऽपरा ।
‘अथ द्वे वाव विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च। तत्र यो वेदा यान्यङ्गानि यान्युपाङ्गानि यानि प्रत्यङ्गानि साऽपरा । अथ परा यया स हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परमात्मा’(मु.उ.१.१.४-५)इत्यादिना तद्धर्मत्वेनावगतपरविद्याविषयत्वोक्तेर्विष्णुरेवादृश्यत्वादि गुणकः ॥ 21 ॥
अथ परा यया स हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परमात्मा’इत्यादिना तद्धर्मत्वेनावगतपरविद्या¬विषयत्वोक्तेर्विष्णुरेवादृश्यत्वादि गुणकः ॥ 21 ॥
}}
}}


Line 749: Line 642:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ ॐ ॥ 22-53 ॥
| verse_line1  = ओं विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ ओम् ॥ 01-02-22 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 757: Line 650:
| id      = BS_C01_S02_V22_B1
| id      = BS_C01_S02_V22_B1
| text    =
| text    =
‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप’ इति विशेषणान्न प्रकृतिः ।’ तस्मातेतत्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते’ इति भेदव्यपदेशान्न विरिञ्चः ।
‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप’(मु.उ.१.१.९) इति विशेषणान्न प्रकृतिः । ‘तस्मादेतत्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते’(मु.उ.१.१.९) इति भेदव्यपदेशान्न विरिञ्चः ।
}}
}}


Line 764: Line 657:
| id      = BS_C01_S02_V22_B2
| id      = BS_C01_S02_V22_B2
| text    =
| text    =
‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया ॥तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमैवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्’॥
‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया ॥तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमैवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्’॥इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात् ‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इत्यपि विशेषणमेव ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V22
| id      = BS_C01_S02_V22_B6
| text    =
इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात्’ अक्षरात् परतः परः’ इत्यपि विशेषणमेव ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V22
| verse_id = BS_C01_S02_V22
| id      = BS_C01_S02_V22_B7
| id      = BS_C01_S02_V22_B3
| text    =
| text    =
‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः’
‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः’(मु.उ.३.१.२)इति भेदव्यपदेशादीशपदप्राप्तोऽपि न रुद्रः ॥ 22 ॥
इति भेदव्यपदेशादीशपदप्राप्तोऽपि न रुद्रः ॥ 22 ॥
}}
}}


Line 787: Line 672:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ रूपोपन्यासाच्च ॐ ॥ 23 ॥
| verse_line1  = ओं रूपोपन्यासाच्च ओम् ॥ 01-02-23 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 802: Line 687:
| id      = BS_C01_S02_V23_B1
| id      = BS_C01_S02_V23_B1
| text    =
| text    =
‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्’ इति
‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्’(मु.उ.३.१.३) इति
}}
}}


Line 816: Line 701:
| id      = BS_C01_S02_V23_B3
| id      = BS_C01_S02_V23_B3
| text    =
| text    =
तस्य हैतस्य परमस्य नारायणस्य चत्वारि रूपाणि शुक्लं रक्तं रौक्मं कृष्णमिति । स एतान्येतेभ्योऽभ्यचीक्लृपत् । विमिश्राणि व्यमिश्रयत् । अत एतादृगेतद्रूपमिति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयन्ते ॥ 32 ॥
तस्य हैतस्य परमस्य नारायणस्य चत्वारि रूपाणि शुक्लं रक्तं रौक्मं कृष्णमिति । स एतान्येतेभ्योऽभ्य(व्य)चीक्लृपत् । विमिश्राणि व्यमिश्रयत् । अत एतादृगेतद्रूपम् इति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयन्ते ॥ 32 ॥
}}
}}


=== अदृश्यत्वाधिकरणम् ===
=== वैश्वानराधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 826: Line 711:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॐ ॥ 24-55॥
| verse_line1  = ओं वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ओम् ॥ 01-02-24॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 835: Line 720:
| text    =
| text    =
अदृश्यत्वादिगुणेषु सर्वगतत्वं
अदृश्यत्वादिगुणेषु सर्वगतत्वं
               ‘यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते’ इति वैश्वानरस्योक्तमित्यत आह –
               ‘यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते’(छां.उ.५.१८.१) इति वैश्वानरस्योक्तमित्यत आह –
}}
}}


Line 842: Line 727:
| id      = BS_C01_S02_V24_B1
| id      = BS_C01_S02_V24_B1
| text    =
| text    =
अग्नाविष्ण्वोः साधारणस्य वैश्वानरशब्दस्य विष्णावेव प्रसिद्धात्म शब्देन विशेषणाद्वैश्वानरो विष्णुरेव ॥ 24 ॥
अग्नाविष्ण्वोः साधारणस्य वैश्वानरशब्दस्य विष्णावेव प्रसिद्धात्मशब्देन विशेषणाद्वैश्वानरो विष्णुरेव ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 850: Line 735:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॐ ॥25-56॥
| verse_line1  = ओं स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ओम् ॥01-02-25॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 858: Line 743:
| id      = BS_C01_S02_V25_B1
| id      = BS_C01_S02_V25_B1
| text    =
| text    =
‘अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः’
‘अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः’(भ.गी.१५.१४)
}}
}}


Line 865: Line 750:
| id      = BS_C01_S02_V25_B2
| id      = BS_C01_S02_V25_B2
| text    =
| text    =
इति स्मर्यमाणमत्रापि स एवोच्यत इत्यस्यानुमापकम् । समाख्यानात् । इतिशब्दः समाख्याप्रदर्शकः ॥ 25 ॥
इति स्मर्यमाणमत्रापि स एवोच्यत इत्यस्यानुमापकम् । समाख्यानात् । ‘इति’शब्दः समाख्याप्रदर्शकः ॥ 25 ॥
}}
}}


Line 873: Line 758:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते ॐ ॥ 26-57 ॥
| verse_line1  = ओं शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते ओम् ॥ 26-57 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 881: Line 766:
| id      = BS_C01_S02_V26_B1
| id      = BS_C01_S02_V26_B1
| text    =
| text    =
‘अयमग्निर्वैश्वानरः’‘वैश्वानरमृत आजातमग्निम्’ इत्यादिशब्दः ।
‘अयमग्निर्वैश्वानरः’(बृ.उ.७.९.१)‘वैश्वानरमृत आजातमग्निम्’(ऋ.सं.६.७.१) इत्यादिशब्दः ।
}}
}}


Line 888: Line 773:
| id      = BS_C01_S02_V26_B2
| id      = BS_C01_S02_V26_B2
| text    =
| text    =
‘वैश्वानरे तद्दुतं भवति’ ‘हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः’ इत्याद्यग्निलिङ्गमादिशब्दोक्तम्।
‘वैश्वानरे तद्धुतं भवति’(छां.उ.५.२४.४)‘हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः’(छां.उ.५.१८.२) इत्याद्यग्निलिङ्गमादिशब्दोक्तम्।
}}
}}


Line 895: Line 780:
| id      = BS_C01_S02_V26_B3
| id      = BS_C01_S02_V26_B3
| text    =
| text    =
‘येनेदमन्नं पच्यते’’तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्’ इत्यादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठानं च प्रतीयते । तस्मान्न विष्णुरिति चेन्न ।
‘येनेदमन्नं पच्यते’(बृ.उ.७.९.१)‘तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्’(छां.उ.५.१९.१) इत्यादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठानं च प्रतीयते । तस्मान्न विष्णुरिति चेन्न ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B5
| id      = BS_C01_S02_V26_B4
| text    =
| text    =
‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीतेति ।
‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीत’ इति । ‘सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप’ इति। ‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’ इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥
सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप इति’।
‘अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः ।अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’॥
इत्यादिना ‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१) इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B6
| id      = BS_C01_S02_V26_B5
| text    =
| text    =
‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’
‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’(तै.आ.३.१२,ऋ.सं.१०.९०.१३) इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र ‘मूर्धैव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’(छां.उ.५.१८.२)इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । ‘च’शब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति । तथा च ब्राह्मे –
‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् ।तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’ इति ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B7
| id      = BS_C01_S02_V26_B6
| text    =
| text    =
इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥
चतुर्वेदशिखायां च‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(ऋ.सं.१०.९०.१) इति ।‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’ इति । बृहत्संहितायां च-‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् ।न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’ इत्यादि ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B8
| id      = BS_C01_S02_V26_B7
| text    =
अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः ।
अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B10
| text    =
इत्यादिना ‘को न आत्मा किं ब्रह्म’ इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B11
| text    =
‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’
इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र ‘मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B13
| text    =
इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । चशब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति ।तथा च ब्राह्मे –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B14
| text    =
‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् ।
तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’ इति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B16
| text    =
चतुर्वेदशिखायां च –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B17
| text    =
‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’ इति ।‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’ इति बृहत्संहितायां च
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B18
| text    =
‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् ।
न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’ इत्यादि ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V26
| id      = BS_C01_S02_V26_B20
| text    =
| text    =
‘यस्माद्यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः ।तन्नामवाच्यमङ्गं तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखम्’॥इति नारदीयवचनान्नाभेदोक्तिविरोधः ॥ 26 ॥
‘यस्माद्यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः ।तन्नामवाच्यमङ्गं तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखम् ॥’इति नारदीयवचनात् नाभेदोक्तिविरोधः ॥ 26 ॥
}}
}}


Line 992: Line 819:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत एव न देवता भूतं च ॐ ॥ 27-58॥
| verse_line1  = ओम् अत एव न देवता भूतं च ओम् ॥ 01-02-27॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,000: Line 827:
| id      = BS_C01_S02_V27_B1
| id      = BS_C01_S02_V27_B1
| text    =
| text    =
अग्निवैश्वानरादिशब्दस्तेजसि भूते अग्निदेवतायां च प्रसिद्धोऽप्यतः पूर्वोक्तहेतुत एवात्र न सा तच्चाभिधीयते ॥ 27 ॥
अग्निवैश्वानरादिशब्दस्तेजसि भूते अग्निदेवतायां च प्रसिद्धोऽपि अतः= पूर्वोक्तहेतुत एव अत्र न सा तच्चाभिधीयते ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 1,008: Line 835:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॐ ॥ 28-59 ॥
| verse_line1  = ओं साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ओम् ॥ 01-02-28 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,016: Line 843:
| id      = BS_C01_S02_V28_B1
| id      = BS_C01_S02_V28_B1
| text    =
| text    =
नाग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकास्तथापि साक्षादेवानन्ययोगेन ब्रह्मवाचकैश्यब्दैः व्यवहारार्थमनभिज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहारन्तीत्यभ्युपगमेऽविरोधं जैमिनिर्वक्ति ।
नाग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकास्तथापि साक्षादेवानन्ययोगेन ब्रह्मवाचकैः व्यवहारार्थमनभिज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहारन्तीत्यभ्युपगमेऽविरोधं जैमिनिर्वक्ति ।
}}
}}


Line 1,023: Line 850:
| id      = BS_C01_S02_V28_B2
| id      = BS_C01_S02_V28_B2
| text    =
| text    =
‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् ।
‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् ।अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥
अन्ये व्ववहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V28
| id      = BS_C01_S02_V28_B4
| text    =
इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 1,039: Line 858:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ॐ ॥ 29-60 ॥
| verse_line1  = ओम् अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ओम् ॥ 01-02-29 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,055: Line 874:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनुस्मृतेर्बादरिः ॐ ॥ 30-61 ॥
| verse_line1  = ओम् अनुस्मृतेर्बादरिः ओम् ॥ 01-02-30 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,063: Line 882:
| id      = BS_C01_S02_V30_B1
| id      = BS_C01_S02_V30_B1
| text    =
| text    =
तत्र तत्रोक्तस्य विष्णोरग्न्यादिष्वनुस्मर्यमाणत्वात् तन्नियमः इति बादरिः ॥ 30 ॥
तत्रोक्तस्य विष्णोरग्न्यादिष्वनुस्मर्यमाणत्वात् तन्नियमः इति बादरिः ॥ 30 ॥
}}
}}


Line 1,071: Line 890:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 31-62 ॥
| verse_line1  = ओं सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ओम् ॥ 01-02-31 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,079: Line 898:
| id      = BS_C01_S02_V31_B1
| id      = BS_C01_S02_V31_B1
| text    =
| text    =
साक्षादप्यविरोधं वदन् जैमिनिः सूक्तादिनियममग्न्यादि सम्प्राप्त्या मन्यते।
साक्षादप्यविरोधं वदन् जैमिनिः सूक्तादिनियममग्न्यादि सम्प्राप्त्या मन्यते-‘तं यथा यथोपासते तदेव भवति’(शत. ब्रा.१०.५.२.२०) इति दर्शयति ॥ 31 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V31
| id      = BS_C01_S02_V31_B2
| text    =
‘तं यथा यथोपासते तदेव भवति’ इति दर्शयति ॥ 31 ॥
}}
}}


Line 1,094: Line 906:
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॐ ॥ 32-63 ॥
| verse_line1  = ओम् आमनन्ति चैनमस्मिन् ओम् ॥ 01-02-32 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,100: Line 912:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V32
| verse_id = BS_C01_S02_V32
| id      = BS_C01_S02_V32_author-note
| id      = BS_C01_S02_V32_summary
| text    =
| text    =
॥ इति वैश्वानराधिकरणम् ॥ 07 ॥
न ह्यन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इति युज्यत इत्यत आह
}}
}}


Line 1,109: Line 921:
| id      = BS_C01_S02_V32_author-note
| id      = BS_C01_S02_V32_author-note
| text    =
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 01-02 ॥
॥ इति वैश्वानराधिकरणम् ॥ 07 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C01_S02_V32
| verse_id = BS_C01_S02_V32
| id      = BS_C01_S02_V32_B1
| id      = BS_C01_S02_V32_author-note
| text    =
| text    =
न ह्यन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इति युज्यत इत्यत आह –
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 01-02 ॥
}}
}}


Line 1,123: Line 935:
| id      = BS_C01_S02_V32_B1
| id      = BS_C01_S02_V32_B1
| text    =
| text    =
एनं विष्णुमस्मिन्नग्न्यादावामनन्ति । ‘योऽग्नौ तिष्ठन्’‘य एष एतस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः’ इत्यादिना ॥ 32 ॥
एनं= विष्णुम् अस्मिन्= अग्न्यादौ आमनन्ति ।‘योऽग्नौ तिष्ठन्’(बृ.उ.५.७.५),‘य एष एतस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः’ इत्यादिना ॥ 32 ॥
}}
}}




[[Category:Brahmasutra]]
[[Category:Brahmasutra]]

Revision as of 09:38, 10 April 2026

ब्रह्मसूत्रभाष्यम् · अनुक्रमणिका

लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयति अस्मिन् पादे प्राधान्येन । ‘ब्रह्म ततमम्’(ऐ.आ.२.४.३)इति सर्वगतत्वमुक्तं विष्णोः । तच्च‘तस्यैतस्यासावादित्यो रसः’(ऐ.आ.३.२.३) इत्यादिनाऽऽदित्यस्य प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत् ।

सर्वगतत्वाधिकरणम्

ओं सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ओम् ॥ 01-02-01 ॥


‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’(ऐ.आ.३.२.४)इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव । ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६),‘परमं यो महद्ब्रह्म’(म.भा.१३.२५४.९)(विष्णुसहस्रनाम),‘वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् ।स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः’ ॥
इति तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दोपदेशात् ॥ 01 ॥
ओं विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ओम् ॥ 01-02-02 ॥


‘स योऽतोऽश्रुतः’(ऐ.आ.३.२.४) इत्यादि । स हि‘न ते विष्णो जायमानः’(ऋ.सं.७.९९.२) इत्यादिनाऽश्रुतत्वादिगुणकः(गुणः) ।‘स सविता स वायुः स इन्द्रः सोऽश्रुतः सोऽदृष्टो यो हरिर्यः परमो यो विष्णुर्योऽनन्तः’ इत्यादि चतुर्वेदशिखायाम् ॥02॥
ओम् अनुपपत्तेस्तुन शारीरः ओम् ॥ 01-02-03 ॥


न चादित्यशब्दाच्चक्षुर्मयत्वादेश्च जीव इति वाच्यम् ।
एकस्य सर्वशरीरस्थत्वानुपपत्तेरेव ॥ 03 ॥
ओं कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ओम् ॥ 01-02-04 ॥


‘आत्मानां परस्मै शंसति’(ऐ.आ.३.२.३) इत्यादि ॥04॥
ओं शब्दविशेषात् ओम् ॥ 05-36 ॥


‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’(ऐ.आ.३.२.३) इति । न हि जीवमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।
‘एष उ एव ब्रह्मैष उ एवात्मैष उ एव सवितैष उ एवेन्द्र एष उ एव हरिर्हरति परः परानन्दः’ इति चेन्द्रद्युम्नशाखायाम् ॥ 05 ॥
ओं स्मृतेश्च ओम् ॥ 01-02-06 ॥


‘अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः’(भ.गी.१०.२०),‘गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा’(भ.गी.१५.१३) इत्यादि ।
न चाप्रामाणिकं कल्प्यम् ॥ 06 ॥
ओम् अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ओम् ॥01-02-07 ॥


‘सर्वेषु भूतेषु’ इति अल्पौकस्त्वात्, चक्षुर्मयत्वादिना जीवव्यपदेशाच्च नेति चेन्न ।
अर्भकौकस्त्वेन चक्षुर्मयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोर्निचाय्यत्वात् ।
सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते, व्योमवत् ।‘सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः ।सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः’ इति स्कान्दे ॥ 07 ॥
ओं सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ओम् ॥ 08-39 ॥


॥ इति सर्वगतत्वाधिकरणम् ॥ 01 ॥
‘जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिः ? इति चेन्न । सामर्थ्य वैशेष्यात् ।
उक्तं च गारुडे‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः ।स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’ इति च ॥08॥

अत्तृत्वाधिकरणम्

ओम् अत्ताचराचरग्रहणात् ओम् ॥ 09-40 ॥


‘जन्माद्यस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इत्युक्तम् । तत्रात्तृत्वं,‘स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वां वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्’(बृ.उ.३.२.५) इत्यदितेः प्रतीयते । ‘स यद्यदेवासृजत’ इति पुल्लिङ्गम् च ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(भ.गी.१५.१६)इतिवत् (इत्यादिवत्) । अत्रोच्यते –
न हि चराचरस्य= सर्वस्य अत्तृत्वमदितेः ।
‘स्रष्टा पाता तथैवात्ता निखिलस्यैक एव तु । वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा’ इति स्कान्दे ।
‘एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः ।यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः’ इति श्रुतिः ॥ 09 ॥
ओं प्रकरणाच्च ओम् ॥ 01-02-10 ॥


॥ इति अत्तृत्वाधिकरणम् ॥ 02 ॥
अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) ।

‘नेहाऽसीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा ।सोऽत्मनो मनसाऽस्राक्षीद् अप एव जनार्दनः’ ॥ शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम् ।तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ॥

अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् ।सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुःइति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥

गुहाधिकरणम्

ओं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ओम् ॥ 01-02-11 ॥


सर्वात्रैकः परः उक्तः । ‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायाऽऽतपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः’ ।(क.उ.१.३.१) इति पिबन्तौ प्रतीयेते, तौ कौ ? इति । उच्यते ।
गुहां प्रविष्टौ पिबन्तौ विष्णुरूपे एव ।
‘घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुः तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम’(ऋ.सं.१०.११४.११) इत्यादिना तद्दर्शनात् ।
‘आत्माऽन्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थितः ।निविष्टो हृदयेनित्यं रसं पिबति कर्मजम्इति बृहत्संहितायाम् ।
‘शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् ।पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्’इति पाद्मे ॥‘यो वेद निहितं गुहायाम्’(तै.उ.२.१) इत्यादिना प्रसिद्धं ‘हि’शब्देन दर्शयति ॥ 11 ॥
ओं विशेषणाच्च ओम् ॥ 01-02-12 ॥


॥ इति गुहाधिकरणम् ॥ 03 ॥
‘यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम्’(क.उ.१.३.२) इति ।
‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः ।यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥ एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् ।अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥ इति ब्राह्मे ।
न च जीवे समन्वयोऽभिधीयते ।
‘सत्य आत्मा, सत्यो जीवः, सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा, मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यः’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः’ इति च भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् ।एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥ ‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् ।तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥

इत्यन्तराधिकरणम्

ओम् अन्तर उपपत्तेः ओम् ॥ 01-02-13 ॥


‘आदित्ये विष्णुः’ इत्युक्तम् ।‘य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि, स एवाहमस्मि’(छां.उ.४.११) इत्यादावग्नीनामेवाऽदित्यस्थत्वमुच्यते । 
             अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्याद्,‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत’(छां.उ.४.१५) इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते ।
अतः तत् ‘यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते, एवम् एवंविधि पापं कर्म न श्लिष्यते’(छां.उ.४.१४.३) इत्यग्निज्ञानादेव सर्वपापश्लेषात् मोक्षोपपत्तिरिति । अतोऽब्रवीत् (ब्रवीति) –
चक्षुरन्तस्थो विष्णुरेव।‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’(ऋ.सं.१०.९०.३)इत्यादिना तस्यैवामृतत्वाद्युपपत्तेः।
ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च ।‘सोऽहमस्मि’(छां.उ.४.११.१) इत्यादि त्वन्तर्याम्यपेक्षया ।
‘अन्तर्यामिणमीशेशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि ।सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते सति भेदेऽपि वस्तुषु’ इति महाकौर्मे ॥ 13 ॥
ओं स्थानादिव्यपदेशाच्च ओम् ॥ 01-02-14 ॥


‘तद्यदस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति’(छां.उ.४.१५.१) इत्यादिस्थानशक्तिः, ‘वामनिः, भामनिः’(छां.उ.४.१५.३-४) इत्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते । तस्य ह्येत्यल्लिङ्गम् ।
‘स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स परः स परोवरीयान् यदिदं चक्षुषि सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति स वामनः स भामनः स आनन्दः सोऽच्युतः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।
‘यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुभिः । स वामनः परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत्’ इति वामने ॥ 14 ॥
ओं सुखविशिष्टाभिधानादेव च ओम् ॥ 01-02-15 ॥


‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छां.उ.४.१०.५) इति,‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.५.९.२८)‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६) इत्यादेस्तस्यैव हि लक्षणम् ।
‘लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः ।अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लु(विपृ)डानन्दभागिनः’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥
न च मुख्ये सति अमुख्यं युज्यते ॥ 15 ॥
ओं श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ओम् ॥ 01-02-16 ॥


‘स एनान् ब्रह्म गमयति’(छां.उ.४.१५.५) इति । न ह्यन्यविद्यया अन्यगतिर्युक्ता ॥16॥
ओम् अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ओम् ॥ 01-02-17॥


॥ इत्यन्तराधिकरणम् ॥
जीवस्य जीवान्तरनियामकत्वेऽनवस्थितेः, साम्यादसम्भवाच्च न जीवः । नियमप्रमाणाभावात्(नियमे प्रमाणाभावात्) । अनीश्वरापेक्षत्वाच्च ॥ 17 ॥

इत्यन्तर्याम्यधिकरणम्

ओम् अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ओम् ॥ 01-02-18 ॥


‘यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.उ.५.७.३) इत्यादिना अन्तर्याम्युच्यते । 
             तत्र च ‘एतदमृतम्’(छां.उ.४.१५.१) इत्युक्तममृतत्वमुच्यते । स च ‘यस्य पृथिवी शरीरम्’ इत्यादिना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिस्तत्तज्जीवो वा युक्तः ।
न हि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियते ? इत्यत आह –
‘यं पृथिवी न वेद’ ‘यः पृथिव्या अन्तरः’(बृ.उ.५.७.३), इत्यादिना अधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशाद्विष्णुरेवान्तर्यामी ।
स हि‘न ते विष्णो चायमानो न जातः’(ऋ.सं.७.९९.२) ‘स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतामन्तरपुरुष’(ऐ.आ.३.२.४) इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च ॥ 18 ॥
ओं न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ओम् ॥ 01-02-19 ॥


त्रिगुणत्वादिप्रधानधर्मानुक्तेर्न स्मृत्युक्तं प्रधानमन्तर्यामि ॥19॥
ओं शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ओम् ॥ 01-02-20 ॥


॥ इत्यन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ 05 ॥
‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्माशरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’(बृ.उ.५.७.२२)इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेन एनं (जीवं)अधीयते ।
‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् ।रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥

अदृश्यत्वाधिकरणम्

ओम् अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ओम् ॥ 01-02-21 ॥


अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः । तत्र – 
             ‘यत्तदद्रेश्यम्, अग्राह्यम्, अगोत्रम्, अवर्णम्, अचक्षुःश्रोत्रं, तद् अपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मु.उ.१.१.६)इत्युक्त्वा, अतोऽब्रवीत्(ब्रवीति)-
‘यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति।यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७) इत्युक्त्वा तस्माच्च ‘अक्षरात्परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इति परः प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत्-
पृथिव्यादि दृष्टान्तमुक्त्वा‘अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७) इत्यतः परं तत्परतः पराभिधानात्,‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(भ.गी.१५.१६) इति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः ।
ब्रह्मशब्दात् तत्परतः पराभिध्यानादेव च हिरण्यगर्भस्य ।
‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति’(तै.आ.३.१२.७) ।
‘तत्कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया’(भाग.४.२९.४९)
‘अथ द्वे वाव विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च। तत्र यो वेदा यान्यङ्गानि यान्युपाङ्गानि यानि प्रत्यङ्गानि साऽपरा । अथ परा यया स हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परमात्मा’(मु.उ.१.१.४-५)इत्यादिना तद्धर्मत्वेनावगतपरविद्याविषयत्वोक्तेर्विष्णुरेवादृश्यत्वादि गुणकः ॥ 21 ॥
ओं विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ ओम् ॥ 01-02-22 ॥


‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप’(मु.उ.१.१.९) इति विशेषणान्न प्रकृतिः । ‘तस्मादेतत्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते’(मु.उ.१.१.९) इति भेदव्यपदेशान्न विरिञ्चः ।
‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया ॥तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमैवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्’॥इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात् ‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इत्यपि विशेषणमेव ।
‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः’(मु.उ.३.१.२)इति भेदव्यपदेशादीशपदप्राप्तोऽपि न रुद्रः ॥ 22 ॥
ओं रूपोपन्यासाच्च ओम् ॥ 01-02-23 ॥


॥ इति अदृश्यत्वाधिकरणम् ॥
‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्’(मु.उ.३.१.३) इति
“एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । स मुनिर्भूत्वासमचिन्तयत् । तत एते व्यजायन्त विश्वो हिरण्यगर्भोऽग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्राः” इति ।
तस्य हैतस्य परमस्य नारायणस्य चत्वारि रूपाणि शुक्लं रक्तं रौक्मं कृष्णमिति । स एतान्येतेभ्योऽभ्य(व्य)चीक्लृपत् । विमिश्राणि व्यमिश्रयत् । अत एतादृगेतद्रूपम् इति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयन्ते ॥ 32 ॥

वैश्वानराधिकरणम्

ओं वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ओम् ॥ 01-02-24॥


अदृश्यत्वादिगुणेषु सर्वगतत्वं ‘यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते’(छां.उ.५.१८.१) इति वैश्वानरस्योक्तमित्यत आह –
अग्नाविष्ण्वोः साधारणस्य वैश्वानरशब्दस्य विष्णावेव प्रसिद्धात्मशब्देन विशेषणाद्वैश्वानरो विष्णुरेव ॥ 24 ॥
ओं स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ओम् ॥01-02-25॥


‘अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः’(भ.गी.१५.१४)
इति स्मर्यमाणमत्रापि स एवोच्यत इत्यस्यानुमापकम् । समाख्यानात् । ‘इति’शब्दः समाख्याप्रदर्शकः ॥ 25 ॥
ओं शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते ओम् ॥ 26-57 ॥


‘अयमग्निर्वैश्वानरः’(बृ.उ.७.९.१)‘वैश्वानरमृत आजातमग्निम्’(ऋ.सं.६.७.१) इत्यादिशब्दः ।
‘वैश्वानरे तद्धुतं भवति’(छां.उ.५.२४.४)‘हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः’(छां.उ.५.१८.२) इत्याद्यग्निलिङ्गमादिशब्दोक्तम्।
‘येनेदमन्नं पच्यते’(बृ.उ.७.९.१)‘तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्’(छां.उ.५.१९.१) इत्यादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठानं च प्रतीयते । तस्मान्न विष्णुरिति चेन्न ।
‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीत’ इति । ‘सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप’ इति। ‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’ इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥

‘अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः ।अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’॥

इत्यादिना ‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१) इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः ।
‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’(तै.आ.३.१२,ऋ.सं.१०.९०.१३) इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र ‘मूर्धैव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’(छां.उ.५.१८.२)इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । ‘च’शब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति । तथा च ब्राह्मे – ‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् ।तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’ इति ॥
चतुर्वेदशिखायां च‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(ऋ.सं.१०.९०.१) इति ।‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’ इति । बृहत्संहितायां च-‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् ।न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’ इत्यादि ॥
‘यस्माद्यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः ।तन्नामवाच्यमङ्गं तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखम् ॥’इति नारदीयवचनात् नाभेदोक्तिविरोधः ॥ 26 ॥
ओम् अत एव न देवता भूतं च ओम् ॥ 01-02-27॥


अग्निवैश्वानरादिशब्दस्तेजसि भूते अग्निदेवतायां च प्रसिद्धोऽपि अतः= पूर्वोक्तहेतुत एव अत्र न सा तच्चाभिधीयते ॥ 27 ॥
ओं साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ओम् ॥ 01-02-28 ॥


नाग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकास्तथापि साक्षादेवानन्ययोगेन ब्रह्मवाचकैः व्यवहारार्थमनभिज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहारन्तीत्यभ्युपगमेऽविरोधं जैमिनिर्वक्ति ।
‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् ।अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥
ओम् अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ओम् ॥ 01-02-29 ॥


तत्र तत्र प्रसिद्धावप्यग्न्यादिषु ब्रह्मणोऽभिव्यक्तेरग्न्यादिसूक्तनियम इत्याश्मरथ्यः ॥ 29 ॥
ओम् अनुस्मृतेर्बादरिः ओम् ॥ 01-02-30 ॥


तत्रोक्तस्य विष्णोरग्न्यादिष्वनुस्मर्यमाणत्वात् तन्नियमः इति बादरिः ॥ 30 ॥
ओं सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ओम् ॥ 01-02-31 ॥


साक्षादप्यविरोधं वदन् जैमिनिः सूक्तादिनियममग्न्यादि सम्प्राप्त्या मन्यते-‘तं यथा यथोपासते तदेव भवति’(शत. ब्रा.१०.५.२.२०) इति दर्शयति ॥ 31 ॥
ओम् आमनन्ति चैनमस्मिन् ओम् ॥ 01-02-32 ॥


न ह्यन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इति युज्यत इत्यत आह
॥ इति वैश्वानराधिकरणम् ॥ 07 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 01-02 ॥
एनं= विष्णुम् अस्मिन्= अग्न्यादौ आमनन्ति ।‘योऽग्नौ तिष्ठन्’(बृ.उ.५.७.५),‘य एष एतस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः’ इत्यादिना ॥ 32 ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C1/S2&oldid=3058"