Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S14

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब््राह्म महर्षयः ॥ ४ ॥

'रुद्रमिन्द्रं कुमारं च विनैवान्याग््राजो मनुः ।

ब््राह्मपुत्रेष्वादिसृष्टावन्यथात्वं पुनर्जनेः॥ इति स्कान्दे ॥ 'पूर्वसृष्टौ पूर्वजा ये तेऽधिकाः सर्वतो गुणैः ।

अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तावपि यथाक्रमम्॥ इति निबन्धे ॥ ४ ॥

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

अनेन पारम्पर्येण केषाञ्चिदेव देवादीनाम् ॥ ८ ॥

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।अन्ये वदन्ति चार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजने । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः ॥ ११ ॥

'मद्भक्तिवर्जितं श्रेयो ये मन्यन्ते दुराशयाः । तेषामन्ते तमो घोरमनन्तं प्राप्यते ध््राुवम्॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥

न तथा मे प््रिायतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवाऽत्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

'कृपानिमित्ता या प्रीतिर्नीचभक्तेषु साऽधिका ।

आन्तरैव तु या प्रीतिः सा तूच्चेषु यथाक्रमम् ॥ यथा कश्चित्स्वमात्मानं प््रिायां पुत्रमथापि वा । अतिहाय कृपायुक्तो भिक्षवेऽन्नं ददात्यपि ॥ कदाचिदेव न पुनः स्वात्मादेः सार्वकालिकम् । योगक्षेमवहत्वं च नित्यं स्वात्मादिषु स्फुटम् ॥ एवमेव परेशस्य भक्तेषु श्रियजादिषु॥ इति प््रिायविवेके ॥ 'यादवेभ्यश्च सर्वेभ्य उद्धवो भगवत्प््रिायः । उद्धवाच्च प््रिायतमः प्रद्युम्नस्तु महारथः ॥ तस्मादपि प््रिायतमो रामः कृष्णस्य सर्वदा । नैव तस्मात्प््रिायतमो विनैकं तु चतुर्मुखम् ॥ सर्वेऽभ्योऽपि प््रिायतमा हरेः श्रीरेव वल्लभा ।

नैव तस्याः प््रिायतमो विना स्वात्मानमेव तु॥ इति यादवाध्यात्मे ॥ १५ ॥

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।अनुव््राजाम्यहं नित्यं पूयेय स्वाङ्घ्रिरेणुभिः ॥ १६ ॥

स्वाङ्घ्रिरेणुभिस्तं शोधयामीत्यनुव््राजामि ।

'अनुगच्छति विष्णुस्तु स्वभक्तं तस्य शुद्धये । तस्याङ्घ्रिरेणुभिर्वातनीतैरग््रोसरः शुचिः ॥ अग््रातो गमने विष्णोः पादस्पृष्टं रजो भवेत् ।

अतः स्वभक्तं पूयेयेत्यनुव््राजति केशवः॥ इति सङ्ख्याने ॥ १६ ॥

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।विनाऽऽनन्दाश्रुकलया तुष्येत् भक्त्या विनेश्वरः ॥ २३ ॥

वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

'चित्तद्रवस्तथा स्थैर्यं प्रसादो भक्तिलक्षणम् ।

आधिक्येन तु तत्रापि स्थैर्यमेव विशेषतः ॥ दम्भस्य चलभक्तेश्च यस्मादश्व्रादिकं भवेत् । दम्भादिपरिहारार्थं निगृह्णीयाच्च धीरधीः ॥ अत आध्यात्मिकैः क्लेशैराधिभूताधिदैविकैः । वाक्यैश्च वेदतन्त्राद्यैरुपदेशैश्च तादृशैः ॥ बलवच्छासनैर्वापि यस्य भक्तिर्न चाल्यते ।

स एव परमो भक्तो विष्णोर्हृदयवल्लभः॥ इति भक्तिविवेके ॥ २३-२४ ॥

स्त्रीसङ्गसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रितः ॥ २९ ॥

न तथाऽस्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ३० ॥

'केशवे त्वन्यथाबुद्धिः सैव स्त्री सम्प्रकीर्तिता ।

त्रिकालदुःखदत्वेन पुंसा सह निवासनात्॥ 'जुष्टत्वाद्योषिदित्युक्ता वननाद्वनितेति च । प्रमादकरणत्वात्तु प्रमदेति च गीयते ॥ त्यजेत्तत्सङ्गिनां सङ्गं बुभूषुः पुरुषः सदा । न तादृशः क्वचिद्दोषः पुरुषस्यासुखावहः ॥ क्षुद्रपापानि पापानि चोपपातकपातके । महापातकनामानि सुमहापातकान्यपि ॥ तथा स्वतिमहान्तानि पातकानि विदो विदुः । पिपीलिकावधादीनि क्षुद्रपापोदितानि च ॥ पापमस्थिमतां हत्या फलचौर्यादिरेव वा । परदारादिकं चापि ह्युपपातकसंज्ञितम् ॥ पातकं शूद्रहत्यादि ब््राह्महत्यादिकं महत् । देवस्वहरणादीनि सुमहान्ति विदो विदुः ॥ देवावज्ञा सतां चैव ततोऽपि सुमहत्तरा । महन्महत्तरा तस्या अवज्ञा केशवे तु या ॥ केशवस्य समोऽस्तीति केशवोऽस्म्यहमित्यपि । ब््राह्माद्याः केशवात्मानः श्रीर्वा निर्गुण इत्यपि ॥ मुक्तस्य तद्भावमतिररूपत्वमतिस्तथा । त्रिगुणात्मकदेहोऽस्याप्यस्तीत्यपि तु या मतिः ॥ जन्ममृत्यादिबुद्धिर्वा दुःखाज्ञानादिबोधनम् । तस्यापि परतन्त्रत्वविज्ञानं च तदुत्तमः ॥ अस्तीति या मतिस्तस्य वशादन्यस्य कस्यचित् । अस्तीति भावनेत्याद्या अवज्ञाः सम्प्रकीर्तिताः॥ इति धर्मविवेके ॥ 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्। 'अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्॥ इत्यादि च ॥ 'बाध्यमानोऽपि मद्भक्तः। इत्यादि च । 'परदारदृशिः प्रोक्ता क्षुद्रपातकसंज्ञिता । उपपातकं तद्गतिश्च वर्णबाह्येषु पातकम् ॥ महापातकसंज्ञं तु पित्रादेर्दारधर्षणम् । दारदृष्टिः स्वोत्तमानां मानुषाणां स्वभावतः ॥ सुमहापातकं प्रोक्तं तद्गतिः सुमहत् ततः । ऋषिदारेषु मनसो गतिरेव ततोऽधिका ॥ देवदाराभिकामानां सङ्गिसङ्गस्ततोऽधिकः । किमु विष्णोस्ततो योषित्सङ्गस्य व्यत्ययस्थितेः ॥ न समं पातकं क्वापि न हि स्वस्त्र्यभिकामतः । अवज्ञाता माधवादेस्तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत् ॥ मानुषेषु तु दुःखित्वं क्षुद्रपापफलं स्मृतम् । पापात्तु वर्णबाह्यत्वं तिर्यग्योनिगतिस्तथा ॥ सहस्रवर्षनरकं क्षुद्रपातकजं फलम् । उपपातकतश्चापि नरकं युगमात्रकम् ॥ चतुर्युगावसानं तु पातकस्य फलं स्मृतम् । महापातकजन्यं च कल्पावधि समीरितम् ॥ सुमहापातकाच्चापि यावद्ब्रह्मलयो भवेत् । तत्पराणां पातकानां फलमन्धन्तमः स्मृतम् ॥ अधोऽधो दुःखबहुलं विष्णुदाराभिमर्शनात् । वधादपि हि दाराणां धर्षणं कोपकारणम् ॥

तस्माद्देव्यः सदा वन्द्या अग्निवन्नाभिकामतः॥ इति धर्मतत्त्वे ॥ २९-३० ॥

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणसंयममभ्यसेत् ।दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ॥ ३५ ॥

'उपास्य प्राणतोऽनुज्ञां हृदिस्थात्प्राप्य सेवकः ।

अनुज्ञानन्तरं मासाद्वशे प्राणो भविष्यति । प्रसादभाक्तवं सम्प्रोक्तं प्राणविष्ण्वोर्जयस्त्विति ॥ न हि सर्वविजेतारौ विजेयौ केनचित्क्वचित् । अपेक्षितं फलं येन दीयते तज्जितं त्विति ।

यथा जिता वसुमती यथा मोक्षपदं जितम्॥ इति प्रभञ्जने ॥ ३५ ॥

तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योमि्न धारयेत् ।तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ४४ ॥

'व्योमेति व्याप्तशब्दः स्याद्विशेषादोतता यतः॥ इति शब्दनिर्णये ।

व्योमि्न धारयेत् सर्वाङ्गेषु धारयेदित्यर्थः । तच्च धारणं त्यक्त्वा स्वत एव मनसस्तत्रैव समाहितत्वादन्यत्किमपि न चिन्तयेत् । 'यावत्समग््रास्मरणमचलं केशवे भवेत् । समग््रां चिन्तयेत्तावद्यदा तु विचलेत्ततः ॥ प्रत्यङ्गं धारणं कुर्यान्मनो यावत्समग््रागम् । प्रत्यङ्गाभ्यासतो यावत्समग््रो सुस्थिरं मनः ॥ तदा पुनः समग््रां तु धारयेद्यत्नतो बुधः । यदा तु धारणोऽत्साहं विना तत्राचलं मनः ॥ तिष्ठेत् त्यक्त्वा तदुद्योगं शङ्खचक्राम्बुजाङ्किते । आरूढचेताः परमे शृृङ्गाराद्येकधामनि ॥ नैवान्यच्चिन्तयेत्तस्मात्पूर्णानन्दाच्चतुर्भुजात् । यतोऽन्यस्मरणे तस्मान्मनश्चलति सुस्थिरम् ॥ धारणार्थप्रयत्नेन तस्मात्तदुभयं त्यजेत् ।

यावत्स्वारूढचेताः स्याद्विष्णो रूपे चतुर्भुजे॥ इति ध्यानयोगे ॥ ४४ ॥

एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि ।विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम् ॥ ४५ ॥

परमात्मानं मां स्वदेहे पश्यति । जीवज्योतिर्मयि संयुतं प्रपश्यति ।

'समाधियोगे सम्पूर्णे हृदि पश्यति केशवम् । जीवं तत्प्रतिबिम्बं च तेनैव सह संस्थितम् ॥ तदाधारं तदन्तस्थं तेनैव सदृशं तदा । आनन्दज्ञानशक्त्याद्यैः सदा तदवरं गुणैः ॥ जीवन्मुक्तौ च मुक्तौ वा सततं तद्वशे स्थितम्॥ इति ।

'स्वयं प्रकाशरूपत्वाज्जीवोऽपि ज्योतिरुच्यते॥ इति च तत्त्वप्रतिपत्तौ ॥ ४५ ॥

ध्यानेनेत्थं सुतीव््रोण युञ्जतो योगिनो मनः ।संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ््रामः ॥ ४६ ॥

॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥

द्रव्यज्ञानक्रियाविषये भ््रामरूपं मनो लयं याति ॥ ४६ ॥