Brahmasutra/C4/S3: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 16: | Line 16: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V01 | | verse_id = BS_C04_S03_V01 | ||
| id = BS_C04_S03_V01_author-note | | id = BS_C04_S03_V01_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति अर्चिराद्यधिकरणम् ॥ 01 ॥ | ॥ इति अर्चिराद्यधिकरणम् ॥ 01 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V01 | | verse_id = BS_C04_S03_V01 | ||
| id = BS_C04_S03_V01_B1 | | id = BS_C04_S03_V01_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्ण आपूर्यमाणपक्षम्’ इत्यर्चिषः प्राथम्यं श्रूयते । ‘यदा ह वै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायुमागच्छति’ इति वायोः । तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा । | ‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्ण आपूर्यमाणपक्षम्’ इत्यर्चिषः प्राथम्यं श्रूयते । ‘यदा ह वै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायुमागच्छति’ इति वायोः । तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V01 | | verse_id = BS_C04_S03_V01 | ||
| id = BS_C04_S03_V01_B2 | | id = BS_C04_S03_V01_B2 | ||
| text = | | text = | ||
‘द्वावेव मार्गौ प्रतिथावर्चिरादिर्विपश्चिताम् । | ‘द्वावेव मार्गौ प्रतिथावर्चिरादिर्विपश्चिताम् । | ||
| Line 41: | Line 38: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V01 | | verse_id = BS_C04_S03_V01 | ||
| id = BS_C04_S03_V01_B4 | | id = BS_C04_S03_V01_B4 | ||
| text = | | text = | ||
‘अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधैर्वार्चिषः सम्प्रतिष्ठतिः ।अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन् ।एकस्मिन्स्तुपुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान्’इति च ब्रह्मतर्के॥ | ‘अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधैर्वार्चिषः सम्प्रतिष्ठतिः ।अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन् ।एकस्मिन्स्तुपुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान्’इति च ब्रह्मतर्के॥ | ||
| Line 60: | Line 56: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V02 | | verse_id = BS_C04_S03_V02 | ||
| id = BS_C04_S03_V02_author-note | | id = BS_C04_S03_V02_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति वायुगत्यधिकरणम् ॥ 02 ॥ | ॥ इति वायुगत्यधिकरणम् ॥ 02 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V02 | | verse_id = BS_C04_S03_V02 | ||
| id = BS_C04_S03_V02_B1 | | id = BS_C04_S03_V02_B1 | ||
| text = | | text = | ||
अर्चिषो वायुं गच्छति ।‘स वायुमागच्छति’ इति सामान्यवचनात् ।‘स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्’ इति विशेषवचनाच्च ॥ 02 ॥ | अर्चिषो वायुं गच्छति ।‘स वायुमागच्छति’ इति सामान्यवचनात् ।‘स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्’ इति विशेषवचनाच्च ॥ 02 ॥ | ||
| Line 87: | Line 81: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V03 | | verse_id = BS_C04_S03_V03 | ||
| id = BS_C04_S03_V03_author-note | | id = BS_C04_S03_V03_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥इति तटिदधिकरणम् ॥ 03 ॥ | ॥इति तटिदधिकरणम् ॥ 03 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V03 | | verse_id = BS_C04_S03_V03 | ||
| id = BS_C04_S03_V03_B1 | | id = BS_C04_S03_V03_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘मासेभ्यः सन्त्सरं संवत्सराद्वरुणलोकं वरुणलोकात् प्रजापति लोकम्’इति कौण्डिन्यश्रुतिः । | ‘मासेभ्यः सन्त्सरं संवत्सराद्वरुणलोकं वरुणलोकात् प्रजापति लोकम्’इति कौण्डिन्यश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V03 | | verse_id = BS_C04_S03_V03 | ||
| id = BS_C04_S03_V03_B2 | | id = BS_C04_S03_V03_B2 | ||
| text = | | text = | ||
‘संवत्सरात् तटितमागच्छति तटितः प्रजापतिलोकम्’इति च गौपवनश्रुतिः ॥ | ‘संवत्सरात् तटितमागच्छति तटितः प्रजापतिलोकम्’इति च गौपवनश्रुतिः ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V03 | | verse_id = BS_C04_S03_V03 | ||
| id = BS_C04_S03_V03_B4 | | id = BS_C04_S03_V03_B4 | ||
| text = | | text = | ||
‘तत्र तटितो वरुणं गच्छति । तटिता ह्यूह्यते वरुणलोकस्तटिदुपरि मुक्तामयो राजते तत्रासौ वरुणो राजा सत्यानृते विविञ्चति’ इत्युपरिसम्बबन्धश्रुतेः ॥ 03 ॥ | ‘तत्र तटितो वरुणं गच्छति । तटिता ह्यूह्यते वरुणलोकस्तटिदुपरि मुक्तामयो राजते तत्रासौ वरुणो राजा सत्यानृते विविञ्चति’ इत्युपरिसम्बबन्धश्रुतेः ॥ 03 ॥ | ||
| Line 130: | Line 120: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V04 | | verse_id = BS_C04_S03_V04 | ||
| id = BS_C04_S03_V04_B1 | | id = BS_C04_S03_V04_B1 | ||
| text = | | text = | ||
पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुः । पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ 04 ॥ | पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुः । पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ 04 ॥ | ||
| Line 147: | Line 136: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_summary | | id = BS_C04_S03_V05_summary | ||
| text = | | text = | ||
कुतः ? – | कुतः ? – | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_author-note | | id = BS_C04_S03_V05_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति अतिवाहिकाधिकरणम् ॥ 04 ॥ | ॥ इति अतिवाहिकाधिकरणम् ॥ 04 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_B1 | | id = BS_C04_S03_V05_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘स वायुमागच्छति’ इति प्रथममुच्यते । | ‘स वायुमागच्छति’ इति प्रथममुच्यते । | ||
| Line 173: | Line 159: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_B2 | | id = BS_C04_S03_V05_B2 | ||
| text = | | text = | ||
ब्रह्मतर्के च – | ब्रह्मतर्के च – | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_B3 | | id = BS_C04_S03_V05_B3 | ||
| text = | | text = | ||
‘उत्क्रान्तस्तु शरीरात् स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु । | ‘उत्क्रान्तस्तु शरीरात् स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु । | ||
| Line 190: | Line 174: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_B5 | | id = BS_C04_S03_V05_B5 | ||
| text = | | text = | ||
ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा । | ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा । | ||
| Line 199: | Line 182: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V05 | | verse_id = BS_C04_S03_V05 | ||
| id = BS_C04_S03_V05_B7 | | id = BS_C04_S03_V05_B7 | ||
| text = | | text = | ||
सोमं वैश्वानरं चेन्द्रं ध्रुवं देवीं दिवं तथा । | सोमं वैश्वानरं चेन्द्रं ध्रुवं देवीं दिवं तथा । | ||
| Line 219: | Line 201: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V06 | | verse_id = BS_C04_S03_V06 | ||
| id = BS_C04_S03_V06_author-note | | id = BS_C04_S03_V06_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति वैद्युताधिकरणम् ॥ 05 ॥ | ॥ इति वैद्युताधिकरणम् ॥ 05 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V06 | | verse_id = BS_C04_S03_V06 | ||
| id = BS_C04_S03_V06_B1 | | id = BS_C04_S03_V06_B1 | ||
| text = | | text = | ||
प्रकारान्तरेण तत्र तत्रोच्यमानत्वाद्वायोरपि परतो ब्रह्मणोऽर्वाग्गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयम् । विद्युत्पतिना वायुनैव ‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति ब्रह्मगमनश्रुतेः । | प्रकारान्तरेण तत्र तत्रोच्यमानत्वाद्वायोरपि परतो ब्रह्मणोऽर्वाग्गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयम् । विद्युत्पतिना वायुनैव ‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति ब्रह्मगमनश्रुतेः । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V06 | | verse_id = BS_C04_S03_V06 | ||
| id = BS_C04_S03_V06_B2 | | id = BS_C04_S03_V06_B2 | ||
| text = | | text = | ||
‘विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥ | ‘विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥ | ||
| Line 254: | Line 233: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V07 | | verse_id = BS_C04_S03_V07 | ||
| id = BS_C04_S03_V07_B1 | | id = BS_C04_S03_V07_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति कार्यं गमयतीति बादरिर्मन्यते । | ‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति कार्यं गमयतीति बादरिर्मन्यते । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V07 | | verse_id = BS_C04_S03_V07 | ||
| id = BS_C04_S03_V07_B2 | | id = BS_C04_S03_V07_B2 | ||
| text = | | text = | ||
‘ऋते देवान् परं ब्रह्म कः पुमान् प्राप्नुयात् क्वचित् । | ‘ऋते देवान् परं ब्रह्म कः पुमान् प्राप्नुयात् क्वचित् । | ||
| Line 280: | Line 257: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V08 | | verse_id = BS_C04_S03_V08 | ||
| id = BS_C04_S03_V08_B1 | | id = BS_C04_S03_V08_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘यदि ह वाव परमभिपश्यति प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखं प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम्’ इति कौषारवश्रुतौ ॥ 08 ॥ | ‘यदि ह वाव परमभिपश्यति प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखं प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम्’ इति कौषारवश्रुतौ ॥ 08 ॥ | ||
| Line 297: | Line 273: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V09 | | verse_id = BS_C04_S03_V09 | ||
| id = BS_C04_S03_V09_B1 | | id = BS_C04_S03_V09_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति तद्व्यपदेशस्तु समीप एव परमपि प्राप्नोतीत्येतदर्थमेव ॥ 09 ॥ | ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति तद्व्यपदेशस्तु समीप एव परमपि प्राप्नोतीत्येतदर्थमेव ॥ 09 ॥ | ||
| Line 314: | Line 289: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V10 | | verse_id = BS_C04_S03_V10 | ||
| id = BS_C04_S03_V10_summary | | id = BS_C04_S03_V10_summary | ||
| text = | | text = | ||
कदा ? – | कदा ? – | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V10 | | verse_id = BS_C04_S03_V10 | ||
| id = BS_C04_S03_V10_B1 | | id = BS_C04_S03_V10_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘ते ह ब्रह्माणमभिसम्पद्य यदैतद्विलीयतेऽथ सह ब्रह्मणा परमभिगच्छन्ति’ इति सौपर्णश्रुतेर्महाप्रलये तदध्यक्षेण ब्रह्मणा सह गच्छन्ति ॥ 10 ॥ | ‘ते ह ब्रह्माणमभिसम्पद्य यदैतद्विलीयतेऽथ सह ब्रह्मणा परमभिगच्छन्ति’ इति सौपर्णश्रुतेर्महाप्रलये तदध्यक्षेण ब्रह्मणा सह गच्छन्ति ॥ 10 ॥ | ||
| Line 339: | Line 312: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V11 | | verse_id = BS_C04_S03_V11 | ||
| id = BS_C04_S03_V11_B1 | | id = BS_C04_S03_V11_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । | ‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । | ||
| Line 357: | Line 329: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V12 | | verse_id = BS_C04_S03_V12 | ||
| id = BS_C04_S03_V12_B1 | | id = BS_C04_S03_V12_B1 | ||
| text = | | text = | ||
ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म गमयतीति जैमिनिर्मन्यते ॥ 12 ॥ | ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म गमयतीति जैमिनिर्मन्यते ॥ 12 ॥ | ||
| Line 374: | Line 345: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V13 | | verse_id = BS_C04_S03_V13 | ||
| id = BS_C04_S03_V13_B1 | | id = BS_C04_S03_V13_B1 | ||
| text = | | text = | ||
दृष्टत्वाच्छ परब्रह्मणः ॥ 13 ॥ | दृष्टत्वाच्छ परब्रह्मणः ॥ 13 ॥ | ||
| Line 391: | Line 361: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V14 | | verse_id = BS_C04_S03_V14 | ||
| id = BS_C04_S03_V14_B1 | | id = BS_C04_S03_V14_B1 | ||
| text = | | text = | ||
न हि कार्ये प्रतिपत्तिः प्राप्नवानीत्यभिसन्धिश्च । | न हि कार्ये प्रतिपत्तिः प्राप्नवानीत्यभिसन्धिश्च । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V14 | | verse_id = BS_C04_S03_V14 | ||
| id = BS_C04_S03_V14_B2 | | id = BS_C04_S03_V14_B2 | ||
| text = | | text = | ||
‘यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति ।यच्च पश्यति तृप्तः संस्तत् प्राप्नोति मृतेरनु’ इति पाद्मे ॥ 14 ॥ | ‘यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति ।यच्च पश्यति तृप्तः संस्तत् प्राप्नोति मृतेरनु’ इति पाद्मे ॥ 14 ॥ | ||
| Line 416: | Line 384: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B1 | | id = BS_C04_S03_V15_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘प्रतीकं देह उद्दिष्टो येषां तत्रैव दर्शनम् । | ‘प्रतीकं देह उद्दिष्टो येषां तत्रैव दर्शनम् । | ||
| Line 425: | Line 392: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B3 | | id = BS_C04_S03_V15_B3 | ||
| text = | | text = | ||
अप्रतीका देवतास्तु ऋषीणां शतमेव च । | अप्रतीका देवतास्तु ऋषीणां शतमेव च । | ||
| Line 434: | Line 400: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B5 | | id = BS_C04_S03_V15_B5 | ||
| text = | | text = | ||
एतेऽधिकारिणो व्याप्तदर्शनेऽन्ये न तु क्वचित् । | एतेऽधिकारिणो व्याप्तदर्शनेऽन्ये न तु क्वचित् । | ||
| Line 443: | Line 408: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B7 | | id = BS_C04_S03_V15_B7 | ||
| text = | | text = | ||
अप्रतीकाश्रया ये हि ते यान्ति परमेव तु । | अप्रतीकाश्रया ये हि ते यान्ति परमेव तु । | ||
| Line 453: | Line 417: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B10 | | id = BS_C04_S03_V15_B10 | ||
| text = | | text = | ||
इति गारुडवचनात् उभयत्रोक्तदोषाच्चाप्रतीकालम्बनान् परं नयति । | इति गारुडवचनात् उभयत्रोक्तदोषाच्चाप्रतीकालम्बनान् परं नयति । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V15 | | verse_id = BS_C04_S03_V15 | ||
| id = BS_C04_S03_V15_B11 | | id = BS_C04_S03_V15_B11 | ||
| text = | | text = | ||
‘स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते’ इति श्रुतेश्च । अत्र कर्मोपासनमेव । अन्यान् कार्यं नयतीति भगवन्मतम् ॥ 15 ॥ | ‘स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते’ इति श्रुतेश्च । अत्र कर्मोपासनमेव । अन्यान् कार्यं नयतीति भगवन्मतम् ॥ 15 ॥ | ||
| Line 478: | Line 440: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V16 | | verse_id = BS_C04_S03_V16 | ||
| id = BS_C04_S03_V16_author-note | | id = BS_C04_S03_V16_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति कार्याधिकरणम् ॥ 06 ॥ | ॥ इति कार्याधिकरणम् ॥ 06 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V16 | | verse_id = BS_C04_S03_V16 | ||
| id = BS_C04_S03_V16_author-note | | id = BS_C04_S03_V16_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 04-03 ॥ | ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 04-03 ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = BS_C04_S03_V16 | | verse_id = BS_C04_S03_V16 | ||
| id = BS_C04_S03_V16_B1 | | id = BS_C04_S03_V16_B1 | ||
| text = | | text = | ||
‘अन्तःप्रकाशा बहिःप्रकाशाः सर्वप्रकाशाः । देवा वाव सर्वप्रकाशाः ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः मानुषा एव बहिःप्रकाशाः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 16 ॥ | ‘अन्तःप्रकाशा बहिःप्रकाशाः सर्वप्रकाशाः । देवा वाव सर्वप्रकाशाः ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः मानुषा एव बहिःप्रकाशाः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 16 ॥ | ||
Revision as of 08:59, 10 April 2026
मार्गो गम्यं चास्मिन् पाद उच्यते –
अर्चिराद्यधिकरणम्
ॐ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॐ ॥ 01-526 ॥
॥ इति अर्चिराद्यधिकरणम् ॥ 01 ॥
‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्ण आपूर्यमाणपक्षम्’ इत्यर्चिषः प्राथम्यं श्रूयते । ‘यदा ह वै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायुमागच्छति’ इति वायोः । तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा ।
‘द्वावेव मार्गौ प्रतिथावर्चिरादिर्विपश्चिताम् ।
धूमादिः कर्मिणां चैव सर्ववेदविनिर्णयात् ॥
‘अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधैर्वार्चिषः सम्प्रतिष्ठतिः ।अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन् ।एकस्मिन्स्तुपुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान्’इति च ब्रह्मतर्के॥
वायुगत्यधिकरणम्
ॐ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॐ ॥ 02-527 ॥
॥ इति वायुगत्यधिकरणम् ॥ 02 ॥
अर्चिषो वायुं गच्छति ।‘स वायुमागच्छति’ इति सामान्यवचनात् ।‘स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्’ इति विशेषवचनाच्च ॥ 02 ॥
तटिदधिकरणम्
ॐ तटितोऽधिवरुणः सम्बन्धात् ॐ ॥ 03-528 ॥
॥इति तटिदधिकरणम् ॥ 03 ॥
‘मासेभ्यः सन्त्सरं संवत्सराद्वरुणलोकं वरुणलोकात् प्रजापति लोकम्’इति कौण्डिन्यश्रुतिः ।
‘संवत्सरात् तटितमागच्छति तटितः प्रजापतिलोकम्’इति च गौपवनश्रुतिः ॥
‘तत्र तटितो वरुणं गच्छति । तटिता ह्यूह्यते वरुणलोकस्तटिदुपरि मुक्तामयो राजते तत्रासौ वरुणो राजा सत्यानृते विविञ्चति’ इत्युपरिसम्बबन्धश्रुतेः ॥ 03 ॥
अतिवाहिकाधिकरणम्
ॐ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॐ ॥ 04-529 ॥
पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुः । पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ 04 ॥
ॐ उभयव्यामोहत् तत्सिद्धेः ॐ॥ 05-530 ॥
कुतः ? –
॥ इति अतिवाहिकाधिकरणम् ॥ 04 ॥
‘स वायुमागच्छति’ इति प्रथममुच्यते ।
‘उत्क्रान्तो विद्वान् परमभिगच्छन् विद्युतमेवान्तत उपगच्छति द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव ब्रह्म गच्छति’ इत्यन्तेऽपि वायुगमनश्रुतेः ।
पूर्वोक्त आतिवाहिकः परो वेति व्यामोहे उत्तरे दिवस्पतिरिति विशेषणात् पूर्वत्रातिवाहिकस्यैव सिद्धेःब्रह्मतर्के च –
‘उत्क्रान्तस्तु शरीरात् स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु ।
ततो हि वायोः पुत्रं च योऽसौनाम्नाऽऽतिवाहिकः ॥
ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा ।
तटितं वरुणं चैव प्रजापं सूर्यमेव च ॥
सोमं वैश्वानरं चेन्द्रं ध्रुवं देवीं दिवं तथा ।
ततो वायुं परं प्राप्य तेनैति पुरुषोत्तमम्’ इति ॥ 05 ॥
वैद्युताधिकरणम्
ॐ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 06-531 ॥
॥ इति वैद्युताधिकरणम् ॥ 05 ॥
प्रकारान्तरेण तत्र तत्रोच्यमानत्वाद्वायोरपि परतो ब्रह्मणोऽर्वाग्गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयम् । विद्युत्पतिना वायुनैव ‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति ब्रह्मगमनश्रुतेः ।
‘विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥
कार्याधिकरणम्
ॐ कार्यं बादरिरस्यगत्युपपत्तेः ॐ ॥ 07-532 ॥
‘स एनान् ब्रह्म गमयति’ इति कार्यं गमयतीति बादरिर्मन्यते ।
‘ऋते देवान् परं ब्रह्म कः पुमान् प्राप्नुयात् क्वचित् ।
यद्यपि ब्रह्मदृष्टिः स्याद्ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्’ इत्यध्यात्मवचनात् तस्यैव गत्युपपत्तेः ॥ 07 ॥
ॐ विशेषितत्वाच्च ॐ ॥ 08-533 ॥
‘यदि ह वाव परमभिपश्यति प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखं प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम्’ इति कौषारवश्रुतौ ॥ 08 ॥
ॐ सामीप्यात्तुतद्व्यपदेशः ॐ ॥ 09-534 ॥
‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति तद्व्यपदेशस्तु समीप एव परमपि प्राप्नोतीत्येतदर्थमेव ॥ 09 ॥
ॐ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॐ॥ 10-535 ॥
कदा ? –
‘ते ह ब्रह्माणमभिसम्पद्य यदैतद्विलीयतेऽथ सह ब्रह्मणा परमभिगच्छन्ति’ इति सौपर्णश्रुतेर्महाप्रलये तदध्यक्षेण ब्रह्मणा सह गच्छन्ति ॥ 10 ॥
ॐ स्मृतेश्च ॐ ॥ 11-536 ॥
‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।
परस्यान्ते परात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्’ इति ॥ 11 ॥
ॐ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॐ ॥ 12-537 ॥
ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म गमयतीति जैमिनिर्मन्यते ॥ 12 ॥
ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 13-538 ॥
दृष्टत्वाच्छ परब्रह्मणः ॥ 13 ॥
ॐ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॐ ॥ 14-539 ॥
न हि कार्ये प्रतिपत्तिः प्राप्नवानीत्यभिसन्धिश्च ।
‘यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति ।यच्च पश्यति तृप्तः संस्तत् प्राप्नोति मृतेरनु’ इति पाद्मे ॥ 14 ॥
ॐ अप्रतीकालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात् तत्क्रतुश्च ॐ ॥ 15-540 ॥
‘प्रतीकं देह उद्दिष्टो येषां तत्रैव दर्शनम् ।
न तु व्याप्ततया क्वापि प्रतीकालम्बनास्तुते ॥
अप्रतीका देवतास्तु ऋषीणां शतमेव च ।
राज्ञां च शतमुद्दिष्टं गन्धर्वादि शतं तथा ॥
एतेऽधिकारिणो व्याप्तदर्शनेऽन्ये न तु क्वचित् ।
अयोग्यदर्शने यत्नाद्ब्रंशः पूर्वस्य चापि तु ॥
अप्रतीकाश्रया ये हि ते यान्ति परमेव तु ।
स्वेदेहे ब्रह्म दृष्ट्यैव गच्छेद्ब्रह्मसलोकताम् ।
ब्रह्मणा सह सम्प्राप्ते संहारे परमं पदम् ॥इति गारुडवचनात् उभयत्रोक्तदोषाच्चाप्रतीकालम्बनान् परं नयति ।
‘स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते’ इति श्रुतेश्च । अत्र कर्मोपासनमेव । अन्यान् कार्यं नयतीति भगवन्मतम् ॥ 15 ॥
ॐ विशेषं च दर्शयति ॐ ॥ 16-541 ॥
॥ इति कार्याधिकरणम् ॥ 06 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 04-03 ॥
‘अन्तःप्रकाशा बहिःप्रकाशाः सर्वप्रकाशाः । देवा वाव सर्वप्रकाशाः ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः मानुषा एव बहिःप्रकाशाः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 16 ॥