Bhagavatatatparyanirnaya/C4/S7: Difference between revisions

Revision as of 16:46, 9 April 2026

उपलभ्य पुरैवैतद् भगवानब्जसम्भवः ।नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः ॥ ३ ॥

त्रिमूर्तिगेन रूपेण नारायणो नाययौ ॥

नाहं न यज्ञो न च यूयमन्येये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।

यज्ञ इन्द्रः ।

'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः। इत्यभिधानम् । तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य । 'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् । तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा ।

नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥

तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥

'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा । श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥

स तूपलभ्यागतमात्मयोनिंसुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि ।

महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि ।

'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते ।

महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥

ब्रह्मोवाच–जाने त्वामीश विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।

अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति ।

'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया ।

न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥

त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडयोर्णपदो यथा ॥ ४३ ॥

'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते ।

स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥ साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन ।

तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥

त्वमेव धर्मार्थदुघाऽभिपत्तयेदक्षेण सूत्रेण विसर्जिताध्वरः ।

अभिपत्तये प्रतीकाराय । सूत्रेण दोषसूचकेन ॥ ४४ ॥

न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनांभूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।

तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठीइति सूत्रात् ॥

'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः । इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥ मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः ।

यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥

येऽस्मिन् यदा पुष्करनाभमाययादुर्लङ्ध्यया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।

यदा यस्मात् ।

'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते ।

उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥

भवान् हि पुंसः परमस्य माययादुरन्तयाऽस्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥

मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या ।

'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा ।

सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥

@@ Line 3: / Line 3: @@
 | chapter_num  = 4
 | title        = सप्तमोऽध्यायः
-}}
+}}{{VerseBlock
-{{VerseBlock
 | verse_id      = BTN_C04_S07_V03
 | document_id   = BTN
@@ Line 18: / Line 17: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V03_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 त्रिमूर्तिगेन रूपेण नारायणो नाययौ ॥
@@ Line 39: / Line 37: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V07_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-यज्ञ इन्द्रः ।'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः''। इत्यभिधानम् ।तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य ।'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् ।तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा ।नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥
+यज्ञ इन्द्रः ।
+'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः''। इत्यभिधानम् ।
+तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य ।
+'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् ।
+तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा ।
+नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥
 }}
@@ Line 58: / Line 60: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V33_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा ।श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥
+'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा ।
+श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥
 }}
@@ Line 79: / Line 81: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V40_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि ।'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते ।महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥
+महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि ।
+'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते ।
+महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥
 }}
@@ Line 99: / Line 102: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V42_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति ।'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया ।न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः''॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥
+अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति ।
+'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया ।
+न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः''॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥
 }}
@@ Line 118: / Line 122: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V43_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते ।स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन ।तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥
+'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते ।
+स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥
+साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन ।
+तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥
 }}
@@ Line 139: / Line 145: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V44_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 अभिपत्तये प्रतीकाराय । सूत्रेण दोषसूचकेन ॥ ४४ ॥
@@ Line 160: / Line 165: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V46_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठी''इति सूत्रात् ॥'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः ।इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः ।यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥
+तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठी''इति सूत्रात् ॥
+'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः ।
+इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥
+मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः ।
+यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥
 }}
@@ Line 181: / Line 189: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V48_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-यदा यस्मात् ।'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते ।उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥
+यदा यस्मात् ।
+'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते ।
+उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥
 }}
@@ Line 210: / Line 219: @@
 | id       = BTN_C04_S07_V49_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या ।'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा ।सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥
+मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या ।
+'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा ।
+सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥
 }}
 [[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]