Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S15

श्रीभगवानुवाच– सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः । तासामष्टौ मत्प्रधाना ता एव गुणहेतवः ॥ ३ ॥

मय्येव प्राधान्येन सन्ति अन्येषूपचारत इति मत्प्रधानाः ।'सर्वाधिका अणीमाद्या विष्णोर्नान्यस्य कस्यचित् ।स्वाभाविका विरिञ्चस्य तत्प्रसादात्पराधिकाः॥ इति स्वाभाव्ये ॥'गुणभूतानामन्यासामपि सिद्धीनां ता एव हेतवः ।स्वतस्तास्वेवाष्टस्वन्यासामन्तर्भावात् । ।निःसीमाष्टगुणाभावात्सिद्धयोऽष्टादश स्मृताः ।देवेभ्योऽन्यत्र देवानां सिद्धयोऽष्टैव सम्मताः॥ इति प्राकाश्ये ॥३॥

अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः ।प्राकाश्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप््रोरणमीशिता ॥ ४ ॥

गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवाप्स्यति ।एता मे सिद्धयः सौम्याष्टावौत्पत्तिका मताः ॥ ५ ॥

शक्तिप््रोरणमेवेशितृत्वम् । असङ्ग एव वशित्वम् ।'यादृशानन्दकामः स्यात्तादृशानन्दसम्भवः ।भोगान्विनैव प्राकाम्यमणिमादेः पृथक् ततः॥ इति च ॥ ४,५ ॥

अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥

स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाऽप्रतिहतागतिः ॥ ७ ॥

त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता ।अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिस्तम्भोऽपराजयः ॥ ८ ॥

अनूर्मिमत्त्वं प्राकाम्येऽन्तर्भूतम् । दूरश्रवणदर्शनं त्रिकालज्ञत्वम् । परचित्ता-द्यभिज्ञता च प्रकाश्यान्तर्भूतानि । मनोजव इत्यादिषट्कं प्राप्त्यन्तर्भूतम् । अन्यत्सर्वमीशित्वान्तर्भूतमपि परमेशत्वाभावे प्रथगित्यष्टादश । अग्न्यर्काम्बुविषादीनामित्यादिशब्दोक्ता । शस्त्रास्त्रनखदन्तताडनशापादिभिरप्रतिहतिः पृथगेव सिद्धिः सप्तदशी । अप्रतिहता आ समन्ताद्गतिर्यस्या आज्ञायाः साऽप्रतिहतागतिः । अद्वन्द्वमप्रतिहतं त्रिकालज्ञत्वम् । अग्न्यर्काम्बुविषाणां प्रतिस्तम्भाश्चतस्रः सिद्धयः । दूरश्रवणदर्शने द्वे सिद्धी ।'गरिम्णः सैव हेतुः स्यान्महिमा हेतुधारणा ।प्रायोऽष्टसिद्धिकथनेष्वथो न पृथगुच्यतेइति च ॥'प्राप्तिप्राकाश्ययोश्चापि धारणैकापि सम्भवेत् ।अत ऐक्येन तामुक्त्वा गरिमाणं पृथक् क्वचित्॥ इति च ॥'मूलभूतास्तु सिद्धीनां देवानामष्टसिद्धयः ।सर्वसिद्धिप्रधानास्तास्तज्जा अष्टादश स्मृताः ।अष्टस्वन्तर्गतास्तास्तु तदपेक्षतयाऽल्पकाः॥ इति च ॥कामरूपत्वस्याणिमादित्रयेऽप्यन्तर्भावः । अष्टसिद्धिपक्षे अग्न्यर्कस्तम्भ एकैव सिद्धिः अदाहत्वात् । अग्न्यादिप्रतिस्तम्भस्य वशित्वेऽपि । अनूर्मिमत्त्वा-द्यष्टादशपृथक्सिद्धिपक्षेऽग्न्यर्कस्तम्भयोः पृथक्त्वम् । तस्मिन्पक्षे तासां सकाशात्प्रधानाष्टौ मत्प्रधाना इति व्याख्या ।'अनूर्मिमत्त्वसिद्धिस्तु प्राकाम्यान्तर्गता मता ।दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्त्रिकालज्ञत्वमेव च ॥परचित्ताद्यभिज्ञानं प्राकाश्यान्तर्गतानि च ।अणिमादित्रयान्तश्च कामरूपत्वमिष्यते ॥अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिस्तम्भो वशित्वगः ।मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥स्वच्छन्दमृत्युता देवैः सह क्रीडेष्टसाधनम् ।प्राप्तावन्तर्गतान्याहुराज्ञाऽप्रतिहतिस्तथा ॥अग्निस्तम्भो रविस्तम्भ उदकस्तम्भ एव च ।विषस्तम्भस्तथा शस्त्रशापादिस्तम्भ एव च ॥ईशित्वान्तर्गतान्याहुरपराजय एव च ।एवमष्टादशाष्टभ्यो जायन्ते सिद्धयः क्रमात् ॥अष्टादशभ्यश्चान्यास्तु जायन्ते सिद्धयोऽमिताः ।अनूर्मिमत्त्वं दुःखस्याभावमात्रमुदाहृतम् ॥यथेष्टानन्दसम्प्राप्तिः प्राकाम्यमिति कीर्त्यते ।दुःखाभावोऽपि प्राकाम्ये नेतरे सुखितेष्यते ॥प्राकाश्यं सर्ववेदादिज्ञानमेव विदो विदुः ।सहस्रयोजनान्तं तु दूरदर्शनमिष्यते ॥दूरश्रवणमप्येवं तस्मिन्नेव युगे स्थिते ।वेदादिकं विना प्रोक्ता त्रिकालज्ञानिता बुधैः ॥शरीरस्थं विना देहे परचित्ताद्यभिज्ञता ।अन्येन्द्रियैर्दर्शनादि यथासङ्कल्पवेगिता ॥प्राप्तिरित्युच्यते सद्भिः स्वमनःसमवेगिता ।मनोजव इति प्रोक्तः पश्वाद्याकारता तथा ॥कामरूपत्वमुद्दिष्टं स्वदेहत्यागतः परे ।परकायप्रवेशः स्याद्युगादर्वाक्तना स्मृता ॥स्वच्छन्दमृत्युता देवैः क्रीडा चेन्द्रादिभिर्विना ।यथासङ्कल्पसिद्धिश्चाप्यन्नपानसुतादिषु ॥चक्षुर्दृश्येष्वणुत्वं तु अणिमा सम्प्रकीर्तिता ।महिमा चापि सम्प्रोक्ता त्रिलोकान्तरपूरणात् ॥चक्षुर्दृश्यैर्विवाह्यत्वं लघिमा चापि कीर्तिता ।त्रिलोकसमभारस्तु गरिमा चापि कीर्तिता ॥पूर्वशक्तेः कोटिगुणशक्त्युद्रेकस्तथेशिता ।भुविस्थैः प्राणिभिश्चोक्तकरणं चापि कीर्त्यते ॥आज्ञाऽप्रतिहतिब््रर्•ह्मादर्वागस्त्रविघातनम् ।विना महातपस्वींश्च शापप्रतिहतिः स्मृता ॥अपराजयो मनुष्येभ्यो वशित्वं चाप्यलोलता ।दाहादिसहनं चापि प्रतिस्तम्भ इतीर्यते ॥इति षड्विंशतिः प्रोक्ता गरिम्णा सह सप्त वा ।विंशतिश्च सुरेभ्योऽन्यद्देवेष्वष्टैव सिद्धयः ॥यतो निःसीमकास्तेषां देवानामष्टसिद्धयः ।अतोऽष्टादशसिद्धीनां तदन्तर्भाव इष्यते ॥देवेष्विन्द्रेशवायुश्रीविष्णूनामुत्तरोत्तरम् ।सिद्धयः परिपूर्णास्तु विष्णोरेकस्य नान्यगाः॥ इत्यैश्वर्ये ॥'श्रुतेषु तु यथायोगं क्षिप्रग््राहणमेव तु ।उक्तं प्राकाश्यमन्येषां देवानामश्रुतेष्वपि ॥ऋषीणां मिश्रभावेन भासते किञ्चिदश्रुतम् ।विषयेभ्योऽधिकसुखव्यक्तिः प्राकाम्यमेव तु ॥इतरेषां सुराणां तु निःसीमानन्दभोजनम् ।एवमेव तु निःसीमा देवानामष्टसिद्धयः ॥उत्तरोत्तरमत्रापि यावद्विष्णुः सुपूर्णभुक्॥ इति हरिवंशेषु ॥'अग्न्यादिशक्तिसंस्तम्भ अग्न्यादिस्तम्भ इष्यतेइति कौर्मे ॥ ६-८ ॥

भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयन् मनः ।अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥

'एकस्मात्सिद्धयो विष्णोः स्थानभेदात्पृथग्विधाः ।एकस्थानगताद्वा स्युः सुस्थिरोपासना यदि॥ इति भारते ॥भूतसूक्ष्माणामात्मनि परमाणुस्थितेऽणुरूपे ।'तन्मात्रावयवे सूक्ष्मे परमाण्वभिधानके ।प्रत्येकमणुरूपं तु विष्णुं ध्यायन्नणुर्भवेत्॥ इति कापिलेये ॥'आकाशवत्सूक्ष्मतां यो व्यापित्वेनैव मन्यते ।तन्मात्रव्यापिनं विष्णुं चिन्तयन्स तथा भवेत्॥ इति च ॥ १० ॥

महत्यात्मन् मयि परे यथासंस्थं मनो दधत् ।महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥

महति व्याप्ते । महत्तत्त्वस्य पृथगुक्तेः । अस्मात्स्थूलतां प्राप्नवानीत्यपेक्षायां तस्मात्प्राप्नोति । ततोऽन्यस्मादित्यपेक्षायां तस्मादिति पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।कालसूक्ष्मात्मके योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥

परमाणुमये भूतानां सकाशादतिशयेनाणुरूपे । कालसूक्ष्माणामात्मनि ॥ १२ ॥

धारयन् मय्यहन्तत्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् ।सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ १३ ॥

अहंतत्वे स्थिते मयि ॥ १३ ॥

महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयन् मयि मानसम् ।प्राकाश्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः ॥ १४ ॥

सूत्रे स्थिते मयि । गृहे पीठ इतिवत् । अव्यक्तजन्मनः अव्यक्तस्यापि किञ्चित्स्थूलत्वकर्तुः ।'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम॥ इति मोक्षधर्मेषु ।'अजरादमरादमूर्तितः शाश्वततमसः॥ इति च ।'अव्यक्तस्याजन्मवतो विकारो जनिरुच्यते॥ इति हरिवंशेषु ।मे सकाशाद्विन्दते । परमेष्ठिप्रसादादन्येषां भवतीति पारमेष्ठ्यम् । सर्वगुणानां ज्ञानमूलत्वादुपलक्षणत्वेन प्राकाश्यं पारमेष्ठ्यमित्युक्तम् ।'सर्वे गुणास्तु प्राणस्य परमात्मप्रसादतः ।प्राणविष्ण्वोः प्रसादेन भारत्याः सम्प्रकीर्तिताः ॥प्रसादात्तु त्रयाणां चाप्यनन्तादेः सदा गुणाः॥ इति माहात्म्ये ॥ १४ ॥

विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग््राहे ।स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनम् ॥ १५ ॥

सर्वत्राधीश्वरत्वादौ विद्यमानेऽपि तत्र तत्रोक्ताधीश्वरत्वादिगुणविशिष्ट-त्वेन तत्र तत्रोपासनमिति विशेषः ।'तं यथा यथोपासते तदेव भवति॥ इति च श्रुतेः ।'उपासतः सत्य इति सत्यसङ्कल्पता भवेत् ।ईशत्वमीश्वर इति गुणं तं तं यथा हरिम्॥ इति विशेषे ॥ १५ ॥

श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितोऽमरः ॥ १८ ॥

'शुद्धः श्वेतः सुखी श्वेतः श्वेतवर्णः क्वचिद्भवेत्॥ इति शब्दनिर्णये ॥ १८ ॥

मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् ।तत्रोपलब्धाभूतानां हंसो वाचः शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥

आकाशस्यात्मनि । तत्राकाश उपलब्धानां आसमन्तात्स्थितानां भूतानां वाचः । हंसो जीवः ।'त्यागात्पूर्वशरीराणां नवानां सञ्चयेन च ।जीवं हंस इति प्राहुस्तद्धेतुत्वाद्धरिं परम्॥ इति भारते ॥ १९ ॥

मनो मनसि संयोज्य देहं तदनु वायुना ।मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥ २१ ॥

मनसि मनस्तत्त्वे । वायुना संयोज्य । मनोऽनुदेहं मनस्तत्त्वे मद्धारणा॥ २१ ॥

यदा मन उपादाय यद्यद् रूपं बुभूषति ।तत्तद् भजेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रितः ॥ २२ ॥

परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् ।पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥

पार्ष्ण्याऽऽपीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु ।आरोप्य ब््राह्मरन्ध््रोण ब््राह्म नीत्वोत्सृजेत् तनुम् ॥ २४ ॥

यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान् ।न कुतश्चन हन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥

मद्भक्त्या शुद्धसत्वस्य योगिनो धारणाविदः ।तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८॥

अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसामुदकैर्यथा ॥ २९॥

'गजादिरूपमाकाङ्क्षन्गजादिस्थितमीश्वरम् ।ध्यायन् गजादिरूपः स्यात्परकायस्थितं हरिम् ॥ध्यायन्विशेत्परे काये वायावन्तर्गतः पुमान् ।प्राणनामा हरिः प्रोक्तस्तस्मिन्वायुः समाश्रितः ॥वायावन्तर्गतो जीवो देहाद्देहं प्रयास्यति ।षडाधारस्थितं विष्णुं ध्यायन्नायुःक्षयं विना ॥यदि मृत्युमभीप्सेत तथा प्राप्नोत्यसंशयम् ।त्रिकालप््रोरकं विष्णुं ध्यातुः कालत्रयज्ञता ॥अग्न्यादिषु हरिं ध्यायंस्तत्प्रतिस्तंभको भवेत्॥ इति हरिसंहितायाम् ॥आत्मानं परमात्मानं तत्र परकाये भावयेत् । तदा वायौ स्थितः प्राणः परमात्मा तत्र गच्छति । तमनु जीवोऽपि गच्छति । वायौ भूतो वायुभूतः ॥प्राणं परे ब््राह्मणि नीत्वा ।'प्राणस्थं प्राणनामानं बहिष्ठे ब््राह्मनामके ।विष्णुं विष्णावनुस्मृत्य विसृजेद्देहमञ्जसा॥ इति प्रभञ्जने ॥'अनेयस्य हरेर्नीतिस्तद्गतस्य हरेः स्मृतिः ।न हि नेयः क्वचित्क्वापि केनचित्स्ववशत्वतः॥ इति च ।मम भावना मद्भावः ।'भावो मनश्च भक्तिश्च क्वचिदभ्यास इष्यते॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२-२४, २७-२९ ॥

उपासकस्य मामेवं योगधारणया पुनः ।सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ३१ ॥

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः ।मद्धारणां धारयतः का नु सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥

अन्तरायान् वदन्त्येतान् युञ्जतो योगमुत्तमम् ।मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ३३ ॥

उपासनयाऽऽपरोक्ष्यं कृतवतः, पुनरुपासनं कार्यकाले कुर्वतः कार्यसिद्धि-रित्यतो योगधारणया पुनः इत्युक्तम् ॥'उपास्य वायुं प्रथमं वायौ सुष्ठ्वपरोक्षिते ।अनुज्ञातस्ततस्तद्गं तत्र तत्र हरिं स्मरेत् ॥कृत्वाऽपरोक्षं तं चापि कालेकाले स्मरेत्पुनः ।अभीष्टकार्यसिद्धिः स्यात्तस्य नास्त्यत्र संशयः ॥अकामो यदि वायुं च ध्यात्वा दृष्ट्वा हरिं तथा ।न किञ्चित्कामयेत्पश्चात्स क्षिप्रं मुक्तिमेष्यति ॥यदि योगैः फलं भुङ्क्ते पुनः काममपास्य तु ।तेनैव क्रमयोगेन वायुं दृष्ट्वा हरिं तथा ॥एष्टव्या मुक्तिपदवी नान्यथा तु कथञ्चन ।पूर्वदृष्टिर्हि कामार्थे पश्चान्मोक्षार्थमिष्यते ॥येषां तु जन्मतः सिद्धिस्तेषां दोषो न विद्यते॥ इति निवृत्ते ॥ ३१-३३ ॥

जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धयः ।योगेनाप्नोति ताः सर्वा यैर्यैर्योगगतिं व््राजेत् ॥ ३४ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥

यैर्यैः कैश्चित्कैश्चिदेव जन्मादिभिः योगगतिं व््राजेत् ।'जन्मादिभिः कैश्चिदेव प्राप्यते योगजं फलम् ।योगेन सर्वैः प्राप्येत योगे यत्नं ततः कुरु॥ इति च ॥'कश्चिदर्थे च यच्छब्दः प्रश्नार्थे च क्वचिद्भवेत् ।क्वचित्परामर्शवाची क्वचिदाक्षेपवाचकः॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥३४॥