Bhagavatatatparyanirnaya/C7/S16

निषेकादिश्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृताः द्विजाः ।इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

इन्द्रियाणि मनस्येवं वाचि वैकारिकं मनः ।तां तु वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् ॥ ५३ ॥

ओङ्कारं बिन्दुनादे तु तं तु प्राणे महत्यमुम् ।'यज्ञाभिमानिनो देवान्स्मरन्तीन्द्रियमानिनाम् ।वशगांस्तान्मनोमानिसुरेन्द्रस्य वशे स्थितान् ॥वेदात्मिकायाः पार्वत्यास्तं तां रुद्रवशे स्थिताम् ।वर्णत्रयात्मकं रुद्रं शेषे तु प्रणवात्मके ॥बिन्दुरूपसरस्वत्यां तं तां तस्यां पुनर्न्यसेत् ।मूलस्थानादरूपायां तां वायौ तं जनार्दने ॥प्रकृतावथवा प्राणं तामेव पुरुषोत्तमे॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ५२-५३ ॥

अग्निः सूर्यो दिवा वायुः शुक्लो राकोत्तरः स्वराट् ॥ ५४ ॥

स्वराट् इन्द्रः ॥ ५४ ॥

विश्वोऽथ तैजसः प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयः ।देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वाऽनुपूर्वशः । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

'विश्वाद्या अनिरुद्धाद्यास्ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः ।विष्णुरूपास्तदन्ये च तान्सर्वान्याति मोक्षगः ॥तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः ।ते दिवं प्रापयन्त्येनं सा वायुं स हरिं पृथक् ॥विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः॥ इति च ।अधिको भूत्वा सुखादिभिः ॥ ५५ ॥

य एते पितृदेवानामयने देवनिर्मिते ।शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

'भक्तिमान्मार्गविन्नैव नीचां गतिमवाप्नुयात्॥ इति च ॥ ५६ ॥

आदावन्तेऽजनानाशं बहिरन्तः परावरम् ।ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिश्च यत् स्वयम् ॥ ५७ ॥

ग्लापकत्वात् तमः ॥ ५७ ॥

अबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः ।दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

दुर्घटत्वादर्थत्वेन परमेश्वरेणैव कल्पितम् ॥ ५८ ॥

क्षित्यादीनां इहार्थानां छाया न कतमाऽपि हि ।न संघातो विकारोऽपि न पृथङ् नान्वितोऽपि वा ॥ ५९ ॥

'छाया रीतिः प्रकारश्च भावश्चेत्यभिधीयते। इति शब्दनिर्णये ।क्षित्यादीनां पदार्थानां कतमोऽपि प्रकारो न घटते । परमेश्वरकल्पितत्वात्कार्यमित्येव वक्तुं युक्तम् । न हि बह्वपां सङ्घातमात्रं पृथिवी । न च विकारमात्रम् । न हि कालुष्यादिविकारमात्रेण पृथिवी भवति । न चाद्भ्यः पृथक्स्थितिः । न च वस्तुद्वयवत् सहावस्थानमात्रम् ॥ ५९ ॥

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना ।न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यासन्नावयवा इव ॥ ६० ॥

एवमवयवावयविनोरपि ॥ ६० ॥

स्यात् सादृश्यभ्रमस्तावद् विकल्पे सति वस्तुनः ।जाग्रत्स्वप्नौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

न च सादृश्यमात्रम् । वस्तुभेदे हि तद्युज्यते । तस्मात्स्वप्न एव । जाग्रत्स्वप्नौ यथा विशेषतो दृश्येते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते ।'कार्यकारणवस्तूनां विशेषो न निरूपितः ।तथा पीशेच्छयैवासौ दृश्यते नियतोऽपि च॥ इति च ॥ ६१ ॥

अहं पुराऽभवं कश्चिद् गन्धर्व उपबर्हणः ।नाम्नाऽतीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः ॥ ६९ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥

॥ सप्तमः स्कन्धः समाप्तः ॥

अतीतमहाकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे ॥ ६९ ॥'ब्रह्मकालः परश्चेति महाकल्पश्च कीर्तितः। इति च ॥