Jump to content

Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S23: Difference between revisions

From Grantha
Newer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 9: Line 9:
}}
}}
== त्रयोविंशोऽध्यायः ==
== त्रयोविंशोऽध्यायः ==
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V48
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मनोवशेऽन्ये हि भवन्ति देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीमो हि देवः सहसः सहीया- न्नात्याविशत् तत् स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V49
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तं दुर्जयं शुत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् ।
| verse_line2  = कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्रैरुदासीनरिपुं विमूढाः ॥ ४९ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V49
| id      = BTN_C11_S23_V49_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः ।'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते ।अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः''॥ इति प्रयोगे ॥'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् ।श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः''॥ इति पाद्मे ॥उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V50
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = देहं मनोमात्रमिदं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।
| verse_line2  = एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥५०॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V50
| id      = BTN_C11_S23_V50_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते ।'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति ।अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V51
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = जनोऽस्य हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५१ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V51
| id      = BTN_C11_S23_V51_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
'जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद्देहे च वर्तते''। इति प्रयोगे ॥ ५१ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V52
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दुःखस्य हेतुर्यदि देवताऽस्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन विहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ ५२ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V52
| id      = BTN_C11_S23_V52_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् ।'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः ।अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्''॥ इति च ॥ ५२ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V53
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजः स्वभावः । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मै न सुखं न दुःखम् ॥ ५३ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V53
| id      = BTN_C11_S23_V53_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति ।'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते ।अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा''॥ इति भारते ॥५३॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V54
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैव भवन्ति पीडाः क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V54
| id      = BTN_C11_S23_V54_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
गृह्यमाणत्वाद् ग्रहो देहः ॥ ५४ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V55
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोर्वै किमात्मनस्तद् हि जडेऽजडत्वे । देहे स्ववित् पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम् ॥ ५५ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V55
| id      = BTN_C11_S23_V55_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अजडत्वे आत्मनः ॥ ५५ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V56
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कालोऽस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनस्तत्र तदात्मनोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य बोद्धुः ॥ ५६ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V56
| id      = BTN_C11_S23_V56_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तदात्मनः कालाधीनस्य ।'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्''॥ इति विवेके ॥यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् ।'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते ।तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् ।तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः ।तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः ।तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः''॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V57
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| section_id    = BTN_C11_S23
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य । यथाऽऽत्मनः संसृतिरूपिणः स्यात् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥ ५७ ॥
}}
{{AuthorNote| text = ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C11_S23_V57
| id      = BTN_C11_S23_V57_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
आत्मनः मनसः ॥ भौमयोर्विकारयोः पीड्यपीडकयोः उभयमनसोः सतोर्दुःखं भवति । ग्रहस्य ग्रहणरूपस्य मनसः सत एव । जडे मनसि सत्येव । तदात्मनो मनसः सतः । संसृतिरूपिणः आत्मनो जीवस्य यथा तथा न हि परस्य । अमनस्त्वात् । अतो मनोऽन्वय-व्यतिरेक इति भावः ॥ ५७ ॥
}}




[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]

Revision as of 05:36, 8 April 2026

त्रयोविंशोऽध्यायः

मनोवशेऽन्ये हि भवन्ति देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीमो हि देवः सहसः सहीया- न्नात्याविशत् तत् स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥


तं दुर्जयं शुत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् ।कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्रैरुदासीनरिपुं विमूढाः ॥ ४९ ॥


सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः ।'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते ।अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः॥ इति प्रयोगे ॥'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् ।श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः॥ इति पाद्मे ॥उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥
देहं मनोमात्रमिदं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥५०॥


अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते ।'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति ।अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्॥ इति च ॥ ५० ॥
जनोऽस्य हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५१ ॥


'जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद्देहे च वर्तते। इति प्रयोगे ॥ ५१ ॥
दुःखस्य हेतुर्यदि देवताऽस्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन विहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ ५२ ॥


अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् ।'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः ।अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्॥ इति च ॥ ५२ ॥
आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजः स्वभावः । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मै न सुखं न दुःखम् ॥ ५३ ॥


नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति ।'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते ।अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा॥ इति भारते ॥५३॥
ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैव भवन्ति पीडाः क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४ ॥


गृह्यमाणत्वाद् ग्रहो देहः ॥ ५४ ॥
कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोर्वै किमात्मनस्तद् हि जडेऽजडत्वे । देहे स्ववित् पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम् ॥ ५५ ॥


अजडत्वे आत्मनः ॥ ५५ ॥
कालोऽस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनस्तत्र तदात्मनोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य बोद्धुः ॥ ५६ ॥


तदात्मनः कालाधीनस्य ।'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्॥ इति विवेके ॥यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् ।'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते ।तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् ।तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः ।तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः ।तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य । यथाऽऽत्मनः संसृतिरूपिणः स्यात् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥ ५७ ॥


Template:AuthorNote

आत्मनः मनसः ॥ भौमयोर्विकारयोः पीड्यपीडकयोः उभयमनसोः सतोर्दुःखं भवति । ग्रहस्य ग्रहणरूपस्य मनसः सत एव । जडे मनसि सत्येव । तदात्मनो मनसः सतः । संसृतिरूपिणः आत्मनो जीवस्य यथा तथा न हि परस्य । अमनस्त्वात् । अतो मनोऽन्वय-व्यतिरेक इति भावः ॥ ५७ ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S23&oldid=1645"