ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C03

(साधनाध्यायः) तृतीयाध्यायः॥

तृतीयाध्याये प्रथमः पादः

तदन्तराधिकरणम्

ॐ तदन्तरप्रतिपत्तौरंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॐ ॥ 01-295 ॥

त्र्यात्मकत्वाधिकरणम्

ॐ त्र्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात् ॐ ॥ 02-296 ॥

प्राणागत्यधिकरणम्

ॐ प्राणगतेश्च ॐ ॥ 03-297 ॥

अग्न्याद्यधिकरणम्

ॐ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॐ ॥ 04-298 ॥

प्रथमश्रवणाधिकरणम्

ॐ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॐ ॥ 05-299 ॥

अश्रुतत्वाधिकरणम्

ॐ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणं प्रतीतेः ॐ ॥ 06-300 ॥

भाक्ताधिकरणम्

ॐ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति ॐ॥ 07-301 ॥

कृतात्ययाधिकरणम्

ॐ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् ॐ ॥ 08-302 ॥

यथेताधिकरणम्

ॐ यथेतमनेवं च ॐ ॥ 09-303 ॥

चरणाधिकरणम्

ॐ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः ॐ॥ 10-304 ॥

ॐ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॐ ॥ 11-305 ॥

ॐ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॐ ॥ 12-306 ॥

अनिष्टादिकार्यधिकरणम्

ॐ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॐ ॥ 13-307 ॥

ॐ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ॐ ॥ 14-308 ॥

ॐ स्मरन्ति च ॐ ॥ 15-309 ॥

सप्ताधिकरणम्

ॐ अपि सप्त ॐ ॥ 16-310 ॥

तद्व्यापाराधिकरणम्

ॐ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॐ ॥ 17-311 ॥

विद्याकर्माधिकरणम्

ॐ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॐ ॥ 18-312 ॥

महातमोऽधिकरणम्

ॐ न तृतीये तथोपलब्धेः ॐ ॥ 19-313 ॥

ॐ स्मर्यतेऽपि च लोके ॐ ॥ 20-314 ॥

ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 21-315 ॥

ॐ तृतीये शब्दावरोधः संशोकजस्य ॐ ॥ 22-316 ॥

ॐ स्मरणाच्च ॐ ॥ 23-317 ॥

तत्स्वाभाव्याधिकरणम्

ॐ तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॐ ॥ 24-318 ॥

नातिचिरेणाधिकरणम्

ॐ नातिचिरेण विशेषात् ॐ ॥ 25-319 ॥

अन्या(धिष्ठिता)धिकरणम्

ॐ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॐ ॥ 26-320 ॥

ॐ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॐ ॥ 27-321 ॥

रेतोऽधिकरणम्

ॐ रेतःसिग्योगोऽथ ॐ ॥ 28-322 ॥

योन्यधिकरणम्

ॐ योनेः शरीरम् ॐ ॥ 29-323 ॥

तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः

सन्ध्याधिकरणम्

ॐ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॐ ॥ 01-324 ॥

ॐ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॐ ॥ 02-325 ॥

ॐ मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त स्वरूपत्वात् ॐ ॥03-326॥

ॐ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॐ ॥ 04-327 ॥

पराभिध्यानाधिकरणम्

ॐ पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॐ ॥05-328॥

देहयोगाधिकरणम्

ॐ देहयोगाद्वासोऽपि ॐ ॥ 06-329 ॥

तदभावाधिकरणम्

ॐ तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि ह ॐ ॥ 07-330 ॥

प्रभोधाधिकरणम्

ॐ अतः प्रभोधोऽस्मात् ॐ ॥ 08-331 ॥

कर्मानुस्मृत्यधिकरणम्

ॐ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॐ ॥ 09-332 ॥

सम्पत्त्यधिकरणम्

ॐ मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॐ ॥ 10-333 ॥

स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम्

ॐ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॐ ॥ 11-334 ॥

ॐ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॐ॥ 12-335 ॥

ॐ अपि चैवमेके ॐ ॥ 13-336 ॥

अरूपाधिकरणम्

ॐ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॐ ॥ 14-337 ॥

ॐ प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम् ॐ ॥ 15-338 ॥

ॐ आह च तन्मात्रम् ॐ ॥ 16-339 ॥

ॐ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॐ ॥ 17-340 ॥

उपमाधिकरणम्

ॐ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॐ ॥ 18-341 ॥

अम्बुवदधिकरणम्

ॐ अम्बुवदग्रहणात् तु न तथात्वम् ॐ ॥ 19-342 ॥

वृद्धिह्रासाधिकरणम्

ॐ वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॐ ॥20-343॥

ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 21-344 ॥

पालकत्वाधिकरणम्

ॐ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॐ ॥ 22-345 ॥

अव्यक्ताधिकरणम्

ॐ तदव्यक्तमाह हि ॐ ॥ 23-346 ॥

ॐ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॐ ॥ 24-347 ॥

ॐ प्रकाशवच्चावैशेष्यम् ॐ ॥ 25-348 ॥

ॐ प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॐ ॥ 26-349 ॥

ॐ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॐ ॥ 27-350 ॥

उभयव्यपदेशाधिकरणम्

ॐ उभयव्यपदेशात् त्त्वहिकुण्डलवत् ॐ ॥ 28-351 ॥

ॐ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॐ ॥ 29-352 ॥

ॐ पूर्ववद्वा ॐ ॥ 30-353 ॥

ॐ प्रतिषेधाच्च ॐ ॥ 31-354 ॥

परानन्दा(परमता)धिकरणम्

ॐ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॐ ॥ 32-355 ॥

ॐ दर्शनात् तु ॐ ॥ 33-356 ॥

ॐ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॐ ॥ 34-357 ॥

स्थानविशेषाधिकरणम्

ॐ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॐ ॥ 35-358 ॥

ॐ उपपत्तेश्च ॐ ॥ 36-359 ॥

तथान्यत्वाधिकरणम्

ॐ तथाऽन्यत् प्रतिषेधात् ॐ ॥ 37-360 ॥

सर्वगतत्वाधिकरणम्

ॐ अनेन सर्वगतत्वमायामयशब्दादिभ्यः ॐ ॥ 38-361 ॥

फलदानाधिकरणम्

ॐ फलमत उपपत्तेः ॐ ॥ 39-362 ॥

ॐ श्रुतत्वाच्च ॐ ॥ 40-363 ॥

ॐ धर्मं जैमिनिरत एव ॐ ॥ 41-364 ॥

ॐ पूर्वं तु बादरायणो हेतु व्यपदेशात् ॐ ॥ 42-365 ॥

तृतीयाध्याये तृतीयः पादः

सर्वेवेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम्

ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् चोदनाद्यविशेषात् ॐ ॥ 01-366 ॥

ॐ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॐ ॥ 02-367 ॥

ॐ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ॐ ॥ 03-368 ॥

ॐ सलिलवच्च तन्नियमः ॐ ॥ 04-369 ॥

ॐ दर्शयति च ॐ ॥ 05-370 ॥

उपसंहाराधिकरणम्

ॐ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् समाने च ॐ ॥ 06-371 ॥

ॐ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॐ ॥ 07-372 ॥

ॐ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॐ ॥ 08-373 ॥

ॐ सङ्ज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॐ ॥ 09-374 ॥

प्राप्तैधिकरणम्

ॐ प्राप्तेश्च समञ्जसम् ॐ ॥ 10-375 ॥

सर्वाभेदाधिकरणम्

ॐ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॐ ॥ 11-376 ॥

आनन्दाद्यधिकरणम्

ॐ आनन्दादयः प्रधानस्य ॐ ॥ 12-377 ॥

प्रियशिरस्त्वाधिकरणम्

ॐ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॐ ॥ 13-378 ॥

इतराधिकरणम्

ॐ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॐ ॥ 14-379 ॥

अध्यानाधिकरणम्

ॐ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॐ ॥ 15-380 ॥

ॐ आत्मशब्दाच्च ॐ ॥ 16-381 ॥

आत्मगृहीत्यधिकरणम्

ॐ आत्मगृहीतिरितवदुत्तरात् ॐ ॥ 17-382 ॥

अन्वयाधिकरणम्

ॐ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॐ ॥ 18-383 ॥

कार्या(ख्यान)धिकरणम्

ॐ कार्याख्यानादपूर्वम् ॐ ॥ 19-384 ॥

समानाधिकरणम्

ॐ समान एवं चाभेदात् ॐ ॥ 20-385 ॥

नवाधिकरणम्

ॐ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॐ ॥ 21-386 ॥

ॐ न वा विशेषात् ॐ ॥ 22-387 ॥

ॐ दर्शयति च ॐ ॥ 23-388 ॥

सम्भृत्यधिकरणम्

ॐ सम्भृतिद्युव्याप्तपि चातः ॐ ॥ 24-389 ॥

पुरुषविद्याधिकरणम्

ॐ पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॐ ॥ 25-390 ॥

वेधाद्यधिकरणम्

ॐ वेधाद्यर्थभेदात् ॐ ॥ 26-391 ॥

मुक्तोपासनाधिकरणम् (हान्यधिकरणम्)

ॐ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ॐ ॥27-392॥

ॐ साम्परायेतर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॐ ॥ 28-393 ॥

छन्दादिकरणम्

ॐ छन्दत उभयाविरोधात् ॐ ॥ 29-394 ॥

ॐ गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा ह विरोधः ॐ ॥ 30-395 ॥

ॐ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॐ ॥ 31-396 ॥

अनियमाधिकरणम्

ॐ अनियमः सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् ॐ ॥ 32-397 ॥

यावदधिकाराधिकरणम्

ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ॥ 33-398 ॥

ॐ अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत् तदुक्तम् ॐ ॥34-99 ॥

इयदामननाधिकरणम्

ॐ इयदामननात् ॐ ॥ 35-400 ॥

ॐ अन्तरा भूतग्रामवदिति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 36-401 ॥

ॐ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॐ ॥ 37-402 ॥

व्यतिहाराधिकरणम्

ॐ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ॐ ॥ 38-403 ॥

सत्याद्यधिकरणम्

ॐ सैव हि सत्यादयः ॐ ॥ 29-404 ॥

कामाधिकरणम्

ॐ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॐ ॥ 40-405 ॥

ॐ आदरादलोपः ॐ ॥ 41-406 ॥

ॐ उपस्थितेस्तद्वचनात् ॐ ॥ 42-407 ॥

निर्धारणाधिकरणम्

ॐ तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः पलम् ॐ॥43-408 ॥

प्रदानाधिकरणम्

ॐ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् ॐ ॥ 44-409 ॥

गुरुप्रसादाधिकरणम् (लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्)

ॐ लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॐ ॥ 45-410 ॥

पूर्वविकल्पाधिकरणम्

ॐ पूर्वविकल्पःप्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॐ ॥ 46-411 ॥

ॐ अतिदेशाच्च ॐ ॥ 47-412 ॥

विद्याधिकरणम्

ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ॥ 48-413 ॥

ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 49-414 ॥

अबाधाधिकरणम् (श्रुत्यधिकरणम्)

ॐ श्रुत्यादिबलीयास्त्वाच्च न बाधः ॐ ॥ 50-415 ॥

अनुबन्धाद्यधिकरणम्

ॐ अनुबन्धादिभ्यः ॐ ॥ 51-416 ॥

दर्शनबेधादिकरणम् (प्रज्ञान्तराधिकरणम्)

ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ॥ 52-417 ॥

न सामान्याधिकरणम्

ॐ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॐ ॥ 53-418 ॥

ताद्विध्याधिकरणम् (परेणाधिकरणम्)

ॐ परेण शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्वनुबन्धः ॐ ॥ 54-419 ॥

एकाधिकरणम्

ॐ एकः आत्मनः शरीरे भावात् ॐ ॥ 55-420 ॥

ॐ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॐ ॥ 56-421 ॥

अङ्गावबद्धाधिकरणम्

ॐ अङ्गावबद्धास्तुन शाखासु हि प्रतिवेदनम् ॐ ॥ 57-422 ॥

ॐ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॐ ॥ 58-423 ॥

भूमाधिकरणम्

ॐ भूम्नःक्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ॐ ॥ 59-424 ॥

नाना(शब्दा)धिकरणम्

ॐ नाना शब्दादिभेदात् ॐ ॥ 60-425 ॥

विकल्पाधिकरणम्

ॐ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॐ ॥ 61-426 ॥

काम्याधिकरणम्

ॐ काम्यास्तुयथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॐ ॥ 62-427 ॥

यथाश्रयभावाधिकरणम् (अङ्गाधिकरणम्)

ॐ अङ्गेषु यथाऽऽश्रयाभावः ॐ ॥ 63-428 ॥

ॐ शिष्टेश्च ॐ ॥ 64-429 ॥

ॐ समाहारात् ॐ ॥ 65-430 ॥

ॐ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॐ ॥ 66-431 ॥

नवाधिकरणम्

ॐ न वाऽतत्सहभावश्रुतेः ॐ ॥ 67-432 ॥

ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 68-433 ॥

तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः

पुरुषार्थाधिकरणम्

ॐ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॐ ॥ 01-434 ॥

ॐ शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॐ ॥ 02-435 ॥

ॐ आचारदर्शनात् ॐ ॥ 03-436 ॥

ॐ तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 04-437 ॥

ॐ समन्वारम्भणात् ॐ ॥ 05-438 ॥

ॐ तद्वतो विधानात् ॐ ॥ 06-439 ॥

ॐ नियमाच्च ॐ ॥ 07-440 ॥

ॐ अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॐ ॥ 08-441॥

ॐ तुल्यम् तु दर्शनम् ॐ ॥ 09-442 ॥

अधिकाराधिकरणम् (असार्वत्रिकाधिकरणम्)

ॐ असार्वत्रिकी ॐ ॥ 10-443 ॥

ॐ विभागः शतवत् ॐ ॥ 11-444 ॥

ॐ अध्ययनमात्रवतः ॐ ॥ 12-445 ॥

अधिकारविशेषाधिकरणम् (अविशेषाधिकरणम्)

ॐ नाविशेषात् ॐ ॥ 13-446 ॥

कामचाराधिकरणम् (स्तुत्यधिकरणम्)

ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ॥ 14-447 ॥

ॐ कामकारेण चैके ॐ ॥ 15-448 ॥

ॐ उपमर्दं च ॐ ॥ 16-449 ॥

ॐ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॐ ॥ 17-450 ॥

ॐ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॐ ॥ 18-451 ॥

ॐ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॐ ॥ 19-452 ॥

ॐ विधिर्वा धारणवत् ॐ ॥ 20-453 ॥

ॐ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॐ ॥ 21-454 ॥

ॐ भावशब्दाच्च ॐ ॥ 22-455 ॥

ॐ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॐ ॥ 23-456 ॥

ॐ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॐ ॥ 24-457 ॥

ॐ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॐ ॥ 25-458 ॥

ॐ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॐ ॥ 26-459 ॥

ॐ शमदमाद्युपेतः स्यात् तथाऽपितु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॐ ॥ 27-460 ॥

ॐ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॐ ॥ 28-461 ॥

ॐ अबाधाच्च ॐ ॥ 29-462 ॥

ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 30-463 ॥

ॐ शब्दश्चातोऽकामचारे ॐ॥ 31-464 ॥

ॐ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॐ ॥ 32-465 ॥

ॐ सहकारित्वेन च ॐ ॥ 33-466 ॥

उभयलिङ्गाधिकरणम्

ॐ सर्वथाऽपितु त एवोभयलिङ्गात् ॐ ॥ 34-467 ॥

ॐ अनभिभवं च दर्शयति ॐ ॥ 35-468 ॥

ॐ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॐ ॥ 36-469 ॥

ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 37-470 ॥

ॐ विशेषानुग्रहं च ॐ ॥ 38-471 ॥

ॐ अतस्त्वितरज्ज्यायोलिङ्गाच्च ॐ ॥ 39-472 ॥

ॐ तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॐ ॥ 40-473 ॥

अधिकारिकाधिकरणम्

ॐ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॐ ॥ 41-474 ॥

ॐ उपपूर्वमपीत्येके भावशमनवत् तदुक्तम् ॐ ॥ 42-475 ॥

ॐ बहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच्च ॐ ॥ 43-476 ॥

फलश्रुत्यधिकरणम्

ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ॥ 44-477 ॥

ॐ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॐ ॥ 45-478 ॥

ॐ सहकार्यन्तरविधिःपक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॐ ॥ 49-479 ॥

कृत्स्नभावाधिकरणम्

ॐ कृत्स्नभावात् तु गृहिणोपसंहारः ॐ ॥ 47-480 ॥

ॐ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॐ ॥ 48-481 ॥

अनाविष्काराधिकरणम्

ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ॥ 49-482 ॥

ऐहिकाधिकरणम्

ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ॥ 50-483 ॥

मुक्तिफलाधिकरणम्

ॐ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॐ ॥ 51-484 ॥