Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S5

श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः · अनुक्रमणिका

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितश्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणा वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥

'ये तु विष्णुमवज्ञाय श्रियमेव ह्युपासते । उपेक्ष्य वा हरिं ते तु भूत्वा याज्याः पतन्त्यधः॥ इति प्रवृत्तिसंहितायाम् ॥ ८ ॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विहाय यज्ञान् सुराग््राहैरासुरवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

धनं हि धर्मैकफलं यतोऽस्य ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्तिः । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥

यद् घ््र•णभक्षो विहितः सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवायः प्रजया न रत्यै इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥ १३ ॥

'व्यवायामिषमद्यानि हरेः पूजार्थमेव तु ।

वामदेव्यो नाम यज्ञो व्यवायो हरिपूजनम् ॥ पितृयज्ञो देवयज्ञो मांसेन हरिपूजनम् । व्यवाययज्ञे मद्यं तु सोमात्मकतयेष्यते ॥ क्षत्रियादेर्न विप्राणां विप्रो दोषेण लिप्यते । अरागतः प्रवृत्तिः स्याद्रागो दोषस्य कारणम् ॥ घ््र•णभक्षोऽथवा यज्ञे दैवे सर्वस्य चेष्यते । पैष्टमद्यस्य माध्व्यादि क्षत्रियस्य न दुष्यति ॥ दैवे रत्यैव च प्रीतिर्विष्णोः पुत्रात्तु मानुषे । तस्माद्विहितमात्रेषु रागं मुक्तवा यथाविधि ॥ समाहितो हरिं स्मृत्वा वर्तन् याजी हरेर्भवेत्॥ इति क्रियाविधाने । यज्ञान्विहाय न चोदना ॥ 'यज्ञेष्वालम्भनं प्रोक्तं देवतोद्देशतः पशोः । हिंसा नाम तदन्यत्र तस्मात्तां नाचरेद्वुधः ॥ यतो यज्ञे मृता ऊर्ध्वं यान्ति दैवे च पैतृके ।

अतो लाभादालभनं स्वर्गस्य न तु मारणम्॥ इति च ॥११-१३॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् ।मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५ ॥

स्वात्मानं स्वस्मिन्नाप्तं च ।

'आप्तत्वादात्मशब्दोक्तं स्वस्मिन्नपि परेषु च । जीवादन्यं न पश्यन्ति श्रुत्वैवं विद्विषन्ति च ॥

एतांस्त्वमासुरान्विद्धि लक्षणैः पुरुषाधमान्॥ इति हरिवंशेषु ॥ १५ ॥

एवं युगानुरूपोऽसौ भगवान् युगवर्तिभिः ।मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥

'ध््राुवं तयैव मुच्यन्ते यां मूर्तिं प्रदिशेद्गुरुः ।

शिष्याणां योग्यताऽभिज्ञो विघ्नहानिस्तु तद्युगे ॥ अवतीर्णहरेर्मूर्त्या तत्पूर्वयुगजेन च ।

नृसिंहमूर्त्या च तथा यां चान्यां प्रदिशेद्गुरुः॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३५ ॥

देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिचर्यया च ॥ ४२ ॥

स्वपादमूलं भजतः प््रिायस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४३ ॥

'सर्वात्मना हरेर्भक्ता देवेशा एव केवलम् ।

देवास्तु सर्वथा भक्ता भक्ता एवेतरे स्मृताः ॥ हरिभक्तयाऽधिकेष्वेव किङ्करश्चाप्यृणी तथा । हरिभक्तो नेतरेषां वासुदेवव्यपाश्रयात् ॥ द्विधैव स्वोत्तमर्णानि दातव्यानीतराणि च । दातव्येभ्यो विमुच्येत नेतरेभ्यः कथञ्चन ॥ कथं देवानुपकृतो मनो मोक्षेऽपि वर्तयेत् । बिम्बत्वात्तदधीनं हि स्वरूपं सर्वशो यतः॥ इति जीवनिर्णये ॥ 'उदकैश्च नमस्कारैः स्तुतिभिर्मनसा तथा । यतिभिश्चापि सम्पूज्या देवा मोक्षमियासुभिः ॥ मध्ये विष्णुमनुस्मृत्य नान्यथा तु कथञ्चन॥ इति समयाचारे ॥ 'प्राधान्येन हरिर्ध्येयस्तत्सम्बन्धात्सुरादयः । ध्येया नान्यत्क्वचिध्द्यायेद्धरावनुपयोगि यत्॥

इति हरिसंहितायाम् ॥ ४२,४३ ॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र- साल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियः पुनः किम् ॥ ४९ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥

'पौण्ड्रकादिषु दैत्येषु सुरांशाः सन्ति सर्वशः ।

बहुमानफलं विष्णोस्ते यान्त्यादाय सद्गतिम् ॥ विद्वेषस्य फलं यत्तु तदादायासुरास्तमः । यान्त्यतो नैव विद्वेषो विष्णोः कार्यः कथञ्चन॥

इत्यंशविवेके ॥ ४९ ॥