Jump to content

Brahmasutra/C4/S2: Difference between revisions

From Grantha
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
Line 12: Line 14:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॐ ॥ 01-504 ॥
| verse_line1  = (504)ओं वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ओम् ॥ 04-02-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 20: Line 22:
| id      = BS_C04_S02_V01_B1
| id      = BS_C04_S02_V01_B1
| text    =
| text    =
वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् ।‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’ इति शब्दाच्च ।
वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् ।‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’(छां.उ.६.१५.१) इति शब्दाच्च ।
}}
}}


Line 27: Line 29:
| id      = BS_C04_S02_V01_B2
| id      = BS_C04_S02_V01_B2
| text    =
| text    =
‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः ।तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद्विहीयते’ इति स्कान्दे ॥ 01 ॥
‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः ।तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद् विहीयते’ इति स्कान्दे ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 35: Line 37:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥
| verse_line1  = (505)ओम् अत एव च सर्वाण्यनु ओम् ॥ 04-02-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V02
| id      = BS_C04_S02_V02_author-note
| text    =
॥ इति वाङ्मनसाधिकरणम् ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 67: Line 62:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥
| verse_line1  = (506)ओं तन्मनः प्राण उत्तरात् ओम् ॥ 04-02-03 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V03
| id      = BS_C04_S02_V03_author-note
| text    =
॥ इति मनोऽधिकरणम् ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 82: Line 70:
| id      = BS_C04_S02_V03_B1
| id      = BS_C04_S02_V03_B1
| text    =
| text    =
‘मनः प्राण’ इत्युत्तराद्वचनान्मनोभिमानी रुद्रः प्राणे वायौ विलीयते ।
‘मनः प्राणे’(छां.उ.६.१५.१) इत्युत्तराद् वचनान्मनोऽभिमानी रुद्रः प्राणे वायौ विलीयते ।
}}
}}


Line 99: Line 87:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥
| verse_line1  = (507)ओं सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ओम् ॥ 04-02-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id      = BS_C04_S02_V04_author-note
| text    =
॥ इति अध्यक्षाधिकरणम् ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 121: Line 102:
| id      = BS_C04_S02_V04_B2
| id      = BS_C04_S02_V04_B2
| text    =
| text    =
‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परमुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’
‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परममुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’,‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।
‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।
}}
}}


Line 129: Line 109:
| id      = BS_C04_S02_V04_B4
| id      = BS_C04_S02_V04_B4
| text    =
| text    =
‘मुक्ताः सन्तोऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुञ्जते ।
‘मुक्ताः सन्तोऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुञ्जते ।अग्निरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविश्य सोऽपि तु ।आविश्य परमात्मानं भुङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id      = BS_C04_S02_V04_B5
| text    =
‘अग्निरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविस्य सोऽपि तु ।
आविश्य परमात्मानं भङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥
}}
}}


Line 144: Line 116:
| id      = BS_C04_S02_V04_B7
| id      = BS_C04_S02_V04_B7
| text    =
| text    =
न ह्यानन्दो निजस्तेषां परैर्लभ्यः कथञ्चन ।
‘न ह्यानन्दो निजस्तेषां परैर्लभ्यः कथञ्चन ।किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥’
किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥
}}
}}


Line 152: Line 123:
| id      = BS_C04_S02_V04_B9
| id      = BS_C04_S02_V04_B9
| text    =
| text    =
प्राणस्य तेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् ।
प्राणस्य तेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् ।सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ ॥ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥
सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 163: Line 133:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥
| verse_line1  = (508)ओं भूतेषु तच्छ्रुतेः ओम् ॥ 04-02-05 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V05
| id      = BS_C04_S02_V05_author-note
| text    =
॥ इति भूताधिकरणम् ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 178: Line 141:
| id      = BS_C04_S02_V05_B1
| id      = BS_C04_S02_V05_B1
| text    =
| text    =
भेतेष्वन्येषां देवानां लयः ।
भेतेष्वन्येषां देवानां लयः । ‘भूतेषु देवा विलीयन्ते भूतानि परे न पर उदेति  नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता’ इति बृहच्छ्रुतेः ॥ 05 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V05
| id      = BS_C04_S02_V05_B2
| text    =
भूतेषु देवा विलीयन्ते भूतानि परे न पर उदेति  नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता’ इति बृहच्छ्रुतेः ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 195: Line 151:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥
| verse_line1  = (509)ओं नैकस्मिन् दर्शयतो हि ओम् ॥ 04-02-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 201: Line 157:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| id      = BS_C04_S02_V06_author-note
| id      = BS_C04_S02_V06_B1
| text    =
| text    =
॥ इति अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्) ॥ 05 ॥
नैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः ।‘पृथिव्यामृभवॊ विलीयन्ते मरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते’, ‘मृत्यवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनिषत्, चतुर्वेदशिखा च दर्शयतः ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| id      = BS_C04_S02_V06_B1
| id      = BS_C04_S02_V06_B2
| text    =
| text    =
नैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः ।‘पृथिव्यामृभवॊ विलीयन्ते मरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते । मृत्यवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनिषच्चतुर्वेदशिखा च दर्शयतः । अतोऽग्नौ देवा विलीयते इत्यत्र निर्दिष्टानामेव ॥ 06 ॥
अतो ‘अग्नौ देवा विलीयन्ते’ इति तत्र निर्दिष्टानामेव ॥ 06 ॥
}}
}}


Line 220: Line 176:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॐ ॥ 07-510 ॥
| verse_line1  = (510)ओं समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ओम् ॥ 04-02-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 228: Line 184:
| id      = BS_C04_S02_V07_B1
| id      = BS_C04_S02_V07_B1
| text    =
| text    =
देशतः कालतश्च व्याप्त्या समो ना परमपुरुषो यस्याः सा समना । संसारानुपक्रमात् स्वतः एवामृतत्वं तस्याः । बृहच्छ्रुतिश्च –
देशतः कालतश्च व्याप्त्या समो ना परमपुरुषो यस्याः सा समना । संसारानुपक्रमात् स्वतः एवामृतत्वं तस्याः ।
}}
}}


Line 235: Line 191:
| id      = BS_C04_S02_V07_B2
| id      = BS_C04_S02_V07_B2
| text    =
| text    =
‘द्वौवाव सृत्यनुपक्रमौ प्रकृतिश्च परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ च सर्वगतौ चैतौ ज्ञात्वा विमुच्यते’ इति । नैतावता साम्यम् ॥ 07 ॥
बृहच्छ्रुतिश्च –‘द्वौवाव सृत्यनुपक्रमौ प्रकृतिश्च परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ च सर्वगतौ चैतौ ज्ञात्वा विमुच्यते’ इति । नैतावता साम्यम् ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 243: Line 199:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ॐ ॥ 08-511 ॥
| verse_line1  = (511)ओं तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ओम् ॥ 04-02-08 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 259: Line 215:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्देः ॐ ॥ 09-512 ॥
| verse_line1  = (512)ओं सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ओम् ॥ 04-02-09 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 282: Line 238:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नोपमर्देनातः ॐ ॥ 10-513 ॥
| verse_line1  = (513)ओं नोपमर्देनातः ओम् ॥ 04-02-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 290: Line 246:
| id      = BS_C04_S02_V10_B1
| id      = BS_C04_S02_V10_B1
| text    =
| text    =
अतस्तस्ये यो विशेषगुणास्तेषामनुपमर्देनैव साम्यम् ।
अतस्तस्य ये विशेषगुणास्तेषामनुपमर्देनैव साम्यम् ।
}}
}}


Line 297: Line 253:
| id      = BS_C04_S02_V10_B2
| id      = BS_C04_S02_V10_B2
| text    =
| text    =
‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे ।
‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे ।उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः ।स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना ।नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’इति हि भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः ।
स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V10
| id      = BS_C04_S02_V10_B5
| text    =
प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना ।नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’प् इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
}}
}}


Line 314: Line 261:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॐ ॥ 11-514 ॥
| verse_line1  = (514)ओम् अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ओम् ॥ 04-02-11 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 322: Line 269:
| id      = BS_C04_S02_V11_B1
| id      = BS_C04_S02_V11_B1
| text    =
| text    =
‘द्विधा हीदमवदृष्यते ऊष्मावदनूष्मावच्च । तत्रोष्मावत्परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न विजानन्ति । अथानूष्मावत्प्रकृतिश्च प्राकृतं च यन्न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति च यन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्न शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यन्न जानन्ति जानन्ति च’ इति सौपर्णश्रुतेः किञ्चित्साम्योपपत्ते ॥ 11 ॥
‘द्विधा हीदमवदृष्यते ऊष्मावदनूष्मावच्च । तत्रोष्मावत् परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न विजानन्ति । अथानूष्मावत् प्रकृतिश्च प्राकृतं च यन्न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति च यन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्न शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यन्न जानन्ति जानन्ति च’ इति सौपर्णश्रुतेः किञ्चित् साम्योपपत्तेः ॥ 11 ॥
}}
}}


Line 330: Line 277:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॐ ॥ 12-515 ॥
| verse_line1  = (515)ओं प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ओम् ॥ 04-02-12 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 338: Line 285:
| id      = BS_C04_S02_V12_B1
| id      = BS_C04_S02_V12_B1
| text    =
| text    =
‘असमो वा एष परो न हि कश्चिदेवं दृश्यते सर्वे ह्येतेऽणवो जायन्ते च म्रियन्ते च छिद्रा ह्येते भवन्ति । अथ परो न जायते न म्रियते पूर्णश्चैष भवति’ इति चतुर्वेदशिखायां साम्यप्रतिषेधान्नेति चेन्न । शरीराद्धि साम्यं प्रतिषिध्यते ॥ 12 ॥
‘असमो वा एष परो नहि कश्चिदेवं दृश्यते सर्वे ह्येतेऽणवो जायन्ते च म्रियन्ते च छिद्रा ह्येते भवन्त्यथ परो न जायते न म्रियते पूर्णश्चैष भवति’ इति चतुर्वेदशिखायां साम्यप्रतिषेधान्नेति चेत्,
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V12
| id      = BS_C04_S02_V12_B2
| text    =
न । शरीराद्धि साम्यं प्रतिषिध्यते ॥ 12 ॥
}}
}}


Line 346: Line 300:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥
| verse_line1  = (516)ओं स्पष्टो ह्येकेषाम् ओम् ॥ 04-02-13 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 361: Line 315:
| id      = BS_C04_S02_V13_B1
| id      = BS_C04_S02_V13_B1
| text    =
| text    =
‘अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते समासमाश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि यैरुत्पत्तिः स्थितिर्लयो नियतिरायतिश्चैकं ह्येवैतद्भवत्यथासमा ब्रह्मेन्द्रो रुद्रः प्रजापतिर्बृहस्पतिर्ये के च देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरा यत्किञ्चेदं चरमचरं चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समाऽसमैषा हि नित्याऽजरा तद्वशा च’
‘अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते समासमाश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि यैरुत्पत्तिः स्थितिर्लयो नियतिरायतिश्च । एकं ह्येवैतद् भवत्यथासमा ब्रह्मेन्द्रो रुद्रः प्रजापतिर्बृहस्पतिर्येके च देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरा यत् किञ्चेदं चरमचरं चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समाऽसमा । एषा हि नित्याऽजरा तद्वशा च’ इति स्पष्टो हि माध्यन्दिनायनानां समादिवादः ॥ 13 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V13
| id      = BS_C04_S02_V13_B2
| text    =
इति स्पष्टो हि माध्यन्दिनायानानां समाधिवादः ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 376: Line 323:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥
| verse_line1  = (517)ओं स्मर्यते च ओम् ॥ 04-02-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V14
| id      = BS_C04_S02_V14_author-note
| text    =
॥ इति समनाधिकरणम् ॥ 06 ॥
}}
}}


Line 401: Line 341:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥
| verse_line1  = (518)ओं तानि परे तथा ह्याह ओम् ॥ 04-02-15 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V15
| id      = BS_C04_S02_V15_author-note
| text    =
॥ परा(लया)धिकरणम् ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 423: Line 356:
| id      = BS_C04_S02_V15_B2
| id      = BS_C04_S02_V15_B2
| text    =
| text    =
‘सर्वे देवाः प्राणमाविष्य देवे मुक्तालयं परमे यान्त्यचिन्त्ये’ इति कौषारवश्रुतिः ॥ 15 ॥
‘सर्वे देवाः प्राणमाविष्य देवे मुक्ता लयं परमे यान्त्यचिन्त्ये’ इति हि कौषारवश्रुतिः ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 433: Line 366:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥
| verse_line1  = (519)ओम् अविभागो वचनात् ओम् ॥ 04-02-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id      = BS_C04_S02_V16_author-note
| text    =
॥ अविभागाधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 448: Line 374:
| id      = BS_C04_S02_V16_B1
| id      = BS_C04_S02_V16_B1
| text    =
| text    =
‘एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्याः सत्यकामाः सत्यसङ्कल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति’ इति गौपवनश्रुतिः ।
‘एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्याः सत्यकामाः सत्यसङ्कल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति’ इति गौपवनश्रुतिः । तत् परमेश्वरकामाद्यविभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id      = BS_C04_S02_V16_B2
| text    =
तत्परमेश्वरकामाद्यविभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम् ।
}}
}}


Line 462: Line 381:
| id      = BS_C04_S02_V16_B3
| id      = BS_C04_S02_V16_B3
| text    =
| text    =
‘कामेन मे काम आगाद्धृदयाद्धृदयं मृत्योः’ इति वचनात् ।
‘कामेन मे काम आगाद्धृदयाद्धृदयं मृत्योः’(तै.आ.३.१५.४) इति वचनात् ।
}}
}}


Line 479: Line 398:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॐ ॥ 17-520 ॥
| verse_line1  = (520)ओं तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ओम् ॥ 04-02-17 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 487: Line 406:
| id      = BS_C04_S02_V17_B1
| id      = BS_C04_S02_V17_B1
| text    =
| text    =
उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्र ज्वलनं भवति।‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’ इति श्रुतेः ।
उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्रे ज्वलनं भवति।‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’(बृ.उ.६.४.२) इति श्रुतेः ।
}}
}}


Line 501: Line 420:
| id      = BS_C04_S02_V17_B4
| id      = BS_C04_S02_V17_B4
| text    =
| text    =
‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) ॥इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’ ॥
इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।
}}
}}


Line 510: Line 427:
| id      = BS_C04_S02_V17_B7
| id      = BS_C04_S02_V17_B7
| text    =
| text    =
‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’ इति हि लिङ्गम् ।
‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’(छां.उ.४.१४.१) इति हि लिङ्गम् ।
}}
}}


Line 517: Line 434:
| id      = BS_C04_S02_V17_B8
| id      = BS_C04_S02_V17_B8
| text    =
| text    =
‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्द्रेण तमोवोपासतो भवेत्’ इति चाध्यात्मे ।
‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमोवोपासतो भवेत्’ इति चाध्यात्मे ।
}}
}}


Line 524: Line 441:
| id      = BS_C04_S02_V17_B10
| id      = BS_C04_S02_V17_B10
| text    =
| text    =
‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’(क.उ.२.६.१६) इति च ॥ 17 ॥
तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’ इति च ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 533: Line 449:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ रश्म्यनुसारी ॐ ॥ 18-521 ॥
| verse_line1  = (521)ओं रश्म्यनुसारी ओम् ॥ 04-02-18 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 556: Line 472:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॐ ॥ 19-522 ॥
| verse_line1  = (522)ओं निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ओम् ॥ 04-02-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 564: Line 480:
| id      = BS_C04_S02_V19_B1
| id      = BS_C04_S02_V19_B1
| text    =
| text    =
रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिना उत्क्रमणं न युक्तमिति चेन्न। सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ 19 ॥
रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिन उत्क्रमणं न युक्तमिति चेत्,
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V19
| id      = BS_C04_S02_V19_B2
| text    =
न । सर्वदा सम्बन्धाद् रश्मीनाम् ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 572: Line 495:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥
| verse_line1  = (523)ओं यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ओम् ॥ 04-02-20 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 587: Line 510:
| id      = BS_C04_S02_V20_B1
| id      = BS_C04_S02_V20_B1
| text    =
| text    =
यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।
यावद् देहो विद्यते तावद् रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।
}}
}}


Line 594: Line 517:
| id      = BS_C04_S02_V20_B2
| id      = BS_C04_S02_V20_B2
| text    =
| text    =
‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥
‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत् क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ ॥ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥
}}
}}


Line 602: Line 525:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥
| verse_line1  = (524)ओम् अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ओम् ॥ 04-02-21 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id      = BS_C04_S02_V21_author-note
| text    =
॥ इति हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम् ॥ 09 ॥
}}
}}


Line 617: Line 533:
| id      = BS_C04_S02_V21_B1
| id      = BS_C04_S02_V21_B1
| text    =
| text    =
‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ।
‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ । इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ॥’
}}
}}


Line 624: Line 540:
| id      = BS_C04_S02_V21_B3
| id      = BS_C04_S02_V21_B3
| text    =
| text    =
‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।
‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥
तावन्त् एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योगिनोऽधिकरणम्/योग्यधिकरणम्) ===
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id      = BS_C04_S02_V21_B5
| text    =
ते सर्वे देहसम्बद्दा सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।
महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।
निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id      = BS_C04_S02_V21_B8
| text    =
उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id      = BS_C04_S02_V21_B10
| text    =
ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥
}}
 
=== प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योग्यधिकरणम्) ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 659: Line 550:
| chapter_id    = BS_C04
| chapter_id    = BS_C04
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥
| verse_line1  = (525)ओं योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ओम् ॥ 04-02-22 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id      = BS_C04_S02_V22_author-note
| text    =
॥ इति प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योग्यधिकरणम्) ॥ 10 ॥
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id      = BS_C04_S02_V22_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 04-02 ॥
}}
}}


Line 681: Line 558:
| id      = BS_C04_S02_V22_B1
| id      = BS_C04_S02_V22_B1
| text    =
| text    =
न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।
न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ? ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।
}}
}}


Line 688: Line 565:
| id      = BS_C04_S02_V22_B2
| id      = BS_C04_S02_V22_B2
| text    =
| text    =
‘अग्निर्ज्येतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
‘अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।तत्र चान्द्रमासं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते’(भ.गी.८.२४-२५)
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मब्रह्मविदो जनाः ॥
इत्यत्र ‘योगी’ ति विशेषणात् । स्मरणनिमित्ते चैते गती ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id      = BS_C04_S02_V22_B4
| text    =
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासादक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमासं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते’
इत्यत्र योगीति विशेषणात् स्मरणनिमित्ते चैते गती ।
}}
}}


Line 705: Line 573:
| id      = BS_C04_S02_V22_B7
| id      = BS_C04_S02_V22_B7
| text    =
| text    =
‘गत्यनुस्मरणाद्ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’इति हि आध्यात्मे ॥ 22 ॥
‘गत्यनुस्मरणाद् ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’इति (हि) अध्यात्मे ॥ 22 ॥
}}
}}




[[Category:Brahmasutra]]
[[Category:Brahmasutra]]

Revision as of 09:39, 10 April 2026

ब्रह्मसूत्रभाष्यम् · अनुक्रमणिका

देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् पाद उच्यते –

वाङ्मनसाधिकरणम्

(504)ओं वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ओम् ॥ 04-02-01 ॥


वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् ।‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’(छां.उ.६.१५.१) इति शब्दाच्च ।
‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः ।तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद् विहीयते’ इति स्कान्दे ॥ 01 ॥
(505)ओम् अत एव च सर्वाण्यनु ओम् ॥ 04-02-02 ॥


अत एव चशब्दात् सर्वाणि दैवतानि यथानुकूलं विलीयन्ते ।
‘अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्तेऽग्निरिन्द्रे इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयते एवमन्यानि दैवतानि यथाऽनुकूलम्’ इति गौपवनश्रुतिः ॥ 02 ॥

मनोऽधिकरणम्

(506)ओं तन्मनः प्राण उत्तरात् ओम् ॥ 04-02-03 ॥


‘मनः प्राणे’(छां.उ.६.१५.१) इत्युत्तराद् वचनान्मनोऽभिमानी रुद्रः प्राणे वायौ विलीयते ।
‘वायोर्वाव रुद्र उदेति वायौ विलीयते तस्मादाहुर्वायुर्देवानां श्रेष्ठः’ इति च कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 03 ॥

अध्यक्षाधिकरणम्

(507)ओं सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ओम् ॥ 04-02-04 ॥


स प्राणः परमात्मनि विलीयते ।
‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परममुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’,‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।
‘मुक्ताः सन्तोऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुञ्जते ।अग्निरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविश्य सोऽपि तु ।आविश्य परमात्मानं भुङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥
‘न ह्यानन्दो निजस्तेषां परैर्लभ्यः कथञ्चन ।किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥’
प्राणस्य तेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् ।सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ ॥ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥

भूताधिकरणम्

(508)ओं भूतेषु तच्छ्रुतेः ओम् ॥ 04-02-05 ॥


भेतेष्वन्येषां देवानां लयः । ‘भूतेषु देवा विलीयन्ते भूतानि परे न पर उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता’ इति बृहच्छ्रुतेः ॥ 05 ॥

अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्)

(509)ओं नैकस्मिन् दर्शयतो हि ओम् ॥ 04-02-06 ॥


नैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः ।‘पृथिव्यामृभवॊ विलीयन्ते मरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते’, ‘मृत्यवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनिषत्, चतुर्वेदशिखा च दर्शयतः ।
अतो ‘अग्नौ देवा विलीयन्ते’ इति तत्र निर्दिष्टानामेव ॥ 06 ॥

समनाधिकरणम्

(510)ओं समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ओम् ॥ 04-02-07 ॥


देशतः कालतश्च व्याप्त्या समो ना परमपुरुषो यस्याः सा समना । संसारानुपक्रमात् स्वतः एवामृतत्वं तस्याः ।
बृहच्छ्रुतिश्च –‘द्वौवाव सृत्यनुपक्रमौ प्रकृतिश्च परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ च सर्वगतौ चैतौ ज्ञात्वा विमुच्यते’ इति । नैतावता साम्यम् ॥ 07 ॥
(511)ओं तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ओम् ॥ 04-02-08 ॥


‘समावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च नित्यौ सर्वगतौ नित्यमुक्तावसमावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेति विलीनः परमे ह्यमृतत्वमेति’ इति सौपर्णश्रुतेः ॥ 08 ॥
(512)ओं सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ओम् ॥ 04-02-09 ॥


सूक्ष्मत्वं चाधिकं ब्रह्मणः प्रकृतेः । ज्ञानानन्दैश्वर्यादिप्रमाणाधिक्यं च ।
‘सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः ।ज्ञानानन्दौ तथैश्वर्यं गुणाश्चान्येऽधिकाः प्रभोः’ इति च तुरश्रुतिः ॥ 09॥
(513)ओं नोपमर्देनातः ओम् ॥ 04-02-10 ॥


अतस्तस्य ये विशेषगुणास्तेषामनुपमर्देनैव साम्यम् ।
‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे ।उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः ।स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना ।नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’इति हि भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
(514)ओम् अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ओम् ॥ 04-02-11 ॥


‘द्विधा हीदमवदृष्यते ऊष्मावदनूष्मावच्च । तत्रोष्मावत् परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न विजानन्ति । अथानूष्मावत् प्रकृतिश्च प्राकृतं च यन्न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति च यन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्न शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यन्न जानन्ति जानन्ति च’ इति सौपर्णश्रुतेः किञ्चित् साम्योपपत्तेः ॥ 11 ॥
(515)ओं प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ओम् ॥ 04-02-12 ॥


‘असमो वा एष परो नहि कश्चिदेवं दृश्यते सर्वे ह्येतेऽणवो जायन्ते च म्रियन्ते च छिद्रा ह्येते भवन्त्यथ परो न जायते न म्रियते पूर्णश्चैष भवति’ इति चतुर्वेदशिखायां साम्यप्रतिषेधान्नेति चेत्,
न । शरीराद्धि साम्यं प्रतिषिध्यते ॥ 12 ॥
(516)ओं स्पष्टो ह्येकेषाम् ओम् ॥ 04-02-13 ॥


कुतः ? –
‘अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते समासमाश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि यैरुत्पत्तिः स्थितिर्लयो नियतिरायतिश्च । एकं ह्येवैतद् भवत्यथासमा ब्रह्मेन्द्रो रुद्रः प्रजापतिर्बृहस्पतिर्येके च देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरा यत् किञ्चेदं चरमचरं चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समाऽसमा । एषा हि नित्याऽजरा तद्वशा च’ इति स्पष्टो हि माध्यन्दिनायनानां समादिवादः ॥ 13 ॥
(517)ओं स्मर्यते च ओम् ॥ 04-02-14 ॥


‘मत्स्यकूर्मवाराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः ।ब्रह्माद्यास्त्वमाः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च समासमा’ इति च वाराहे ॥ 14 ॥

परा(लया)धिकरणम्

(518)ओं तानि परे तथा ह्याह ओम् ॥ 04-02-15 ॥


प्राणद्वारेण सर्वाणि दैवतानि परमात्मनि विलीयन्ते ।
‘सर्वे देवाः प्राणमाविष्य देवे मुक्ता लयं परमे यान्त्यचिन्त्ये’ इति हि कौषारवश्रुतिः ॥ 15 ॥

अविभागाधिकरणम्

(519)ओम् अविभागो वचनात् ओम् ॥ 04-02-16 ॥


‘एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्याः सत्यकामाः सत्यसङ्कल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति’ इति गौपवनश्रुतिः । तत् परमेश्वरकामाद्यविभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम् ।
‘कामेन मे काम आगाद्धृदयाद्धृदयं मृत्योः’(तै.आ.३.१५.४) इति वचनात् ।
‘मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थ्यं च परस्य तु ।कामानुकूलकामत्वं नान्यत् तेषां विधीयते’ इति ब्राह्मे ॥ 16 ॥

हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्

(520)ओं तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ओम् ॥ 04-02-17 ॥


उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्रे ज्वलनं भवति।‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’(बृ.उ.६.४.२) इति श्रुतेः ।
तत्प्रकाशितद्वारो निष्क्रामति । विद्यासामर्थ्यात् ।
‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) ॥इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।
‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’(छां.उ.४.१४.१) इति हि लिङ्गम् ।
‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमोवोपासतो भवेत्’ इति चाध्यात्मे ।
‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’(क.उ.२.६.१६) इति च ॥ 17 ॥
(521)ओं रश्म्यनुसारी ओम् ॥ 04-02-18 ॥


निष्क्रामति ।
‘सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मय आसु नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतः सुषुम्नो ब्रह्मयानः सुषुम्नायामाततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति’ इति हि पौत्रायणश्रुतिः ॥ 18 ॥
(522)ओं निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ओम् ॥ 04-02-19 ॥


रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिन उत्क्रमणं न युक्तमिति चेत्,
न । सर्वदा सम्बन्धाद् रश्मीनाम् ॥ 19 ॥
(523)ओं यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ओम् ॥ 04-02-20 ॥


कियत्कालम् ? –
यावद् देहो विद्यते तावद् रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।
‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत् क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ ॥ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥
(524)ओम् अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ओम् ॥ 04-02-21 ॥


‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ । इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ॥’
‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥

प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योगिनोऽधिकरणम्/योग्यधिकरणम्)

(525)ओं योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ओम् ॥ 04-02-22 ॥


न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ? ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।
‘अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।तत्र चान्द्रमासं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते’(भ.गी.८.२४-२५) इत्यत्र ‘योगी’ ति विशेषणात् । स्मरणनिमित्ते चैते गती ।
‘गत्यनुस्मरणाद् ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’इति (हि) अध्यात्मे ॥ 22 ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C4/S2&oldid=3070"