Bhagavatatatparyanirnaya/C7/S7: Difference between revisions

← Older edit Newer edit →

Revision as of 16:47, 9 April 2026

जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥

'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु ।

तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्॥ इति च ॥

हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः ।विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२ ॥

'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः । जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः॥ इति च ॥ २२ ॥

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५ ॥

बुद्धेः जीवस्य ।

'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते । जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि ।

जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥

एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।सरूपमात्मनो धत्ते गन्धैर्वायुरिवान्वयात् ॥ २६ ॥

'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते । अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥

एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवाप्यते ॥ २७ ॥

अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् ।

अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः॥ इति च ॥ बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः । 'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते । यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥ ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु ।

जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्ततेइति च ॥ २७ ॥

तस्माद् भवद्भिः कर्तव्यः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।बीजनिर्हरणे योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २९ ॥

धियः प्रवाहस्योपरमः परमेश्वरे रमणम् ॥

निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।यदाऽऽतिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदः प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति॥ ३५ ॥

यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस-त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।

तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन-स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।

तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥

'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् ।

केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥

अधोक्षजालापमिहाशुभात्मनःशरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।

ब्रह्मनिर्वाणसुखं ब्रह्मनिमित्तनिर्वाणसुखम् ॥ ३८ ॥

कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे-रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः ।

अशेषदेहिनां सामान्यतो हृदिस्थत्वेन ॥ ३९ ॥

तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।भजतानीहयाऽऽत्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४९ ॥

'अप्रयत्नेन करणमनीहा प्रोच्यते बुधैः॥ इति च ॥ ४९ ॥

सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां बीजसंज्ञितः ॥ ५० ॥

'व्यञ्जनाज्जगतो विष्णुर्बीजं न परिणामतः। इति च ॥ ५० ॥

दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥ ५५ ॥

॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥

अच्युततां च्युतिवर्जनम् ॥

@@ Line 3: / Line 3: @@
 | chapter_num  = 7
 | title        = सप्तमोऽध्यायः
-}}
+}}{{VerseBlock
-{{VerseBlock
 | verse_id      = BTN_C07_S07_V18
 | document_id   = BTN
@@ Line 18: / Line 17: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V18_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु ।तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्''॥ इति च ॥हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥
+'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु ।
+तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्''॥ इति च ॥
+हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥
 }}
@@ Line 37: / Line 37: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V22_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः ।जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः''॥ इति च ॥ २२ ॥
+'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः ।
+जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः''॥ इति च ॥ २२ ॥
 }}
@@ Line 56: / Line 56: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V25_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-बुद्धेः जीवस्य ।'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते ।जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि ।जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥
+बुद्धेः जीवस्य ।
+'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते ।
+जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि ।
+जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥
 }}
@@ Line 75: / Line 77: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V26_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते ।अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥
+'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते ।
+अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥
 }}
@@ Line 94: / Line 96: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V27_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् ।अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः ।'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते ।यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु ।जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्तते''इति च ॥ २७ ॥
+अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् ।
+अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥
+बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः ।
+'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते ।
+यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥
+ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु ।
+जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्तते''इति च ॥ २७ ॥
 }}
@@ Line 113: / Line 120: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V29_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 धियः प्रवाहस्योपरमः परमेश्वरे रमणम् ॥
@@ Line 154: / Line 160: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V37_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् ।केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः''॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥
+तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥
+'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् ।
+केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः''॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥
 }}
@@ Line 175: / Line 182: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V38_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 ब्रह्मनिर्वाणसुखं ब्रह्मनिमित्तनिर्वाणसुखम् ॥ ३८ ॥
@@ Line 196: / Line 202: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V39_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 अशेषदेहिनां सामान्यतो हृदिस्थत्वेन ॥ ३९ ॥
@@ Line 215: / Line 220: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V49_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 'अप्रयत्नेन करणमनीहा प्रोच्यते बुधैः''॥ इति च ॥ ४९ ॥
@@ Line 234: / Line 238: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V50_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 'व्यञ्जनाज्जगतो विष्णुर्बीजं न परिणामतः''। इति च ॥ ५० ॥
@@ Line 261: / Line 264: @@
 | id       = BTN_C07_S07_V55_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 अच्युततां च्युतिवर्जनम् ॥