ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C02/S03/A040

कर्तृत्वाधिकरणम्

ईश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तम् । ’यत् कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते’ इति जीवस्याप्युपलभ्यते । अत आह-

ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॐ ॥ 33-251 ॥

जीवस्य कर्तृत्वाभावे शास्त्रस्याप्रयोजकत्वप्राप्तेर्जीवोऽपि कर्ता ॥ 33 ॥

ॐ विहारोपदेशात् ॐ ॥ 34-252 ॥

‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाऽज्ञातिभिर्वा’ इत्यादिना मोक्षेऽपि ॥ 34 ॥

ॐ उपादानात् ॐ ॥ 35-253 ॥

साधनाद्युपादानप्रतीतेश्च ॥ 35 ॥

ॐ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॐ ॥ 36-254 ॥

‘आत्मानमेव लोकमुपासीत’ इति क्रियायां व्यपदेशाच्च । अन्यथाऽऽत्मैव लोकमिति निर्देशः स्यात् ॥ 36 ॥

तर्हि कथमीश्वरस्यैव कर्तृत्वमित्यतो वक्ति –

ॐ उपलब्धिवदनियमः ॐ ॥ 37-255 ॥

यथा ज्ञान इदं ज्ञास्यामीत्यनियमः प्रतीयते एवं कर्मण्यपि जीवस्य । ‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ इति च श्रुतिः ॥ 37 ॥

कुतः ? –

ॐ शक्तिविपर्ययात् ॐ ॥ 38-256 ॥

अल्पशक्तित्वाज्जीवस्य ॥ 38 ॥

ॐ समाध्यभावाच्च ॐ ॥ 39-257॥

समाधानाभावाच्चास्वातन्त्र्यं प्रतीयते ॥ 39 ॥

ॐ यथा च तक्षोभयथा ॐ ॥ 40-258 ॥

यथा तक्ष्णः कारयितृनियतत्वं कर्तृत्वं च विद्यते एवं जीवस्यापि ॥ 40 ॥

ॐ परात् तु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 41-259 ॥

सा च कर्तृत्वशक्तिः परादेव ।

‘कर्तृत्वं करणत्वं च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’

इति हि पैङ्गि श्रुतिः ॥ 41 ॥

ॐ कृतप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः ॐ ॥ 42-260 ॥

ततोऽप्रयोजकत्वं शास्त्रस्य नापद्यते । कृतप्रयत्नापेक्षत्वात् तत्प्रेरकत्वस्य । आदिशब्देनावैषम्यादि ।

‘पूर्वकर्म प्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्यतु ।
ईश्वरः कारयेत् सर्वं तच्चेश्वरकृतं स्वयम् ॥
अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः’

इति भविष्यत्पर्वणि ।

‘एतदेवं न चाप्येवमेतदस्ति च नास्ति च’ इति च मोक्षधर्मे ॥ 42 ॥