Bruhadaranyaka/C2/S2: Difference between revisions

Revision as of 05:36, 8 April 2026

शिशुब्राह्मणम्

यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्ध्ययं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्तस्येदमे वाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणा अन्नं दाम ॥१॥

आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।

वायुर्गोवत्सरूपेण सर्वप्राणिषु संस्थितः ।

             सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥
             अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः ।
             ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥
             बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः ।

असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥

तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तोऽथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनिका तयाऽदित्यो यत्कृष्णं तेनाग्निर्यच्छुक्लं तेनेन्द्रोऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता द्यौरुत्तरया नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥२॥

दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते ।

             अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥
             उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् ।
             स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥

अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।

तदेष श्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहतं विश्वरूपं तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेत्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानेव तदाह तस्याऽऽसत ऋषयः सप्त तीरे इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति वाग्घ्यष्टमी संवित्ता ॥ ३ ॥

विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥

             वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः ।
             पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥
             वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः ।

प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥

इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेव गौतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरिमावेव वसिष्ठ कश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिर्वाचो ह्यन्नमद्यतेऽत्रिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

Template:AuthorNote

गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः ।

             भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥
             वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् ।
             विश्वं विज्ञापयन्नित्यमग्निस्तु जमदग्निकः ॥
             जातं मितं चात्ति यस्माद्वसिष्ठाख्यस्तु वासवः ।
             वसतामुत्तमो यस्मात् पृथ्वी कश्यपनामिका ॥
             मेघवृष्टं पिबेद्यत्कं शयानैव हि सा सदा ।
             द्यौरत्रिरिति सम्प्रोक्ता तत्स्थैर्हि हुतमद्यते ॥
             श्रोत्रदिङ्ग्नासिकाबाहुदक्षिणाक्षिषु संस्थिताः ।
             द्वितीयेन तु रूपेण देवा एते शिवादयः ॥
             एवमेषां तु नामानि वेत्ति यः सर्वभुग्भवेत् ।
             उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना ।
             ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥

इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥

Template:AuthorNote

@@ Line 9: / Line 9: @@
 }}
 == शिशुब्राह्मणम् ==
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BR_C02_S02_V01
+| document_id   = BR
+| chapter_id    = BR_C02
+| section_id    = BR_C02_S02
+| adhikarana    =
+| verse_type    = mantra
+| verse_line1  = यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्ध्ययं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्तस्येदमे वाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणा अन्नं दाम ॥१॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BR_C02_S02_V01
+| id       = BR_C02_S02_V01_B01
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BR_C02_S02_V01
+| id       = BR_C02_S02_V01_B01
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+वायुर्गोवत्सरूपेण सर्वप्राणिषु संस्थितः ।
+              सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥
+              अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः ।
+              ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥
+              बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः ।
+              असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BR_C02_S02_V02
+| document_id   = BR
+| chapter_id    = BR_C02
+| section_id    = BR_C02_S02
+| adhikarana    =
+| verse_type    = mantra
+| verse_line1  = तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तोऽथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनिका तयाऽदित्यो यत्कृष्णं तेनाग्निर्यच्छुक्लं तेनेन्द्रोऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता द्यौरुत्तरया नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥२॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BR_C02_S02_V02
+| id       = BR_C02_S02_V02_B01
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते ।
+              अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥
+              उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् ।
+              स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥
+              अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BR_C02_S02_V03
+| document_id   = BR
+| chapter_id    = BR_C02
+| section_id    = BR_C02_S02
+| adhikarana    =
+| verse_type    = mantra
+| verse_line1  = तदेष श्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहतं विश्वरूपं तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेत्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानेव तदाह तस्याऽऽसत ऋषयः सप्त तीरे इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति वाग्घ्यष्टमी संवित्ता ॥ ३ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BR_C02_S02_V03
+| id       = BR_C02_S02_V03_B01
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥
+              वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः ।
+              पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥
+              वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः ।
+              प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BR_C02_S02_V04
+| document_id   = BR
+| chapter_id    = BR_C02
+| section_id    = BR_C02_S02
+| adhikarana    =
+| verse_type    = mantra
+| verse_line1  = इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेव गौतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरिमावेव वसिष्ठ कश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिर्वाचो ह्यन्नमद्यतेऽत्रिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥
+}}
+{{AuthorNote| text = ॥  इति शिशुब्राह्मणम् ॥}}
+{{Commentary
+| verse_id = BR_C02_S02_V04
+| id       = BR_C02_S02_V04_B01
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः ।
+              भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥
+              वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् ।
+              विश्वं विज्ञापयन्नित्यमग्निस्तु जमदग्निकः ॥
+              जातं मितं चात्ति यस्माद्वसिष्ठाख्यस्तु वासवः ।
+              वसतामुत्तमो यस्मात् पृथ्वी कश्यपनामिका ॥
+              मेघवृष्टं पिबेद्यत्कं शयानैव हि सा सदा ।
+              द्यौरत्रिरिति सम्प्रोक्ता तत्स्थैर्हि हुतमद्यते ॥
+              श्रोत्रदिङ्ग्नासिकाबाहुदक्षिणाक्षिषु संस्थिताः ।
+              द्वितीयेन तु रूपेण देवा एते शिवादयः ॥
+              एवमेषां तु नामानि वेत्ति यः सर्वभुग्भवेत् ।
+              उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना ।
+              ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥
+              इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥
+}}
+{{AuthorNote| text = ॥  इति शिशुब्राह्मणम् ॥ ४२ ॥}}
 [[Category:Bruhadaranyaka]]