Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S19: Difference between revisions

Revision as of 05:36, 8 April 2026

एकोनविंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– यो विद्याश्रुतसम्पन्न आत्मवानानुमानिकः । मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ १ ॥

'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया पश्येत्तन्मात्रकं जगत् ।निर्मिमीते जगत्सर्वमतो मायेति सा स्मृता॥ इति प्रभवे ॥'इदं ज्ञानं हरेः पूजा हरेरेवोदितं सदा ।हर्यधीनं च सर्वत्रेत्येवं न्यासो हरौ स्मृतः॥ इति च ॥ १ ॥

त्वय्युद्धवाऽश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायाऽन्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्य वद मां तव तस्य किं स्यु- राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७ ॥

'अन्यस्थं निर्मितं जीवे जन्मादि हरिणा यतः ।तस्मान्मायेति तत्प्राहुर्माया निर्माणमुच्यते ॥न हि जीवस्य जन्मादि स्वतो नित्यस्य सम्भवेत् ।सृष्टेः प्राक् प्रलये चैव यतो जन्मादि नास्य हि ॥तस्मान्मध्येऽपि नास्यास्ति देहादिस्थं तु विष्णुना ।कर्मभिर्निर्मितं जीवे प्रलये यन्न जीवगम् ॥यन्न विद्येत हि लये यन्न विद्येत मुक्तिगे ।जीवस्य न स्वभावोऽसौ प्रायेणेति विनिश्चितः॥ इति प्रकाशिकायाम् ।'मायेत्युक्तं निर्मितं तु यतो जन्मादि निर्मितम् ।देहादिगं परेशेन माया जन्मादि तेन तु॥ इति प्रकृते ॥मां प्रति वद । तस्य देहादेर्जन्मादयोऽस्य चिदानन्दरूपस्य तव स्युः किम् । अस्वतन्त्रत्वादवस्तुनो जगतः आद्यन्तयोः यज्जीवस्यास्ति तदेव तस्य स्वाभाविकम् । संसारेऽपि । अन्यदभिमाननिमित्तम् । प्रलये विद्यमानस्य कथं जन्मादि स्यादिति भावः ॥ तदा नाशाद्देहादेस्तु युज्यते । मुक्तिगमेव जीवस्य स्वाभाविकम् । किमु लयेऽप्यविद्यमानं स्वतः स्यादित्यर्थः ।'आद्यन्तयोरनुगमादाद्यन्तरहितस्य तु ।आद्यन्ते भाविनो मध्ये कथमन्यादृशं वपुः॥ इति ब््राह्मतर्के ॥'अनित्यत्वात्तु देहस्य तस्य जन्मादिकं भवेत् ।मुक्तिप्रलयसम्बन्धे कथं जीवे तदिष्यते॥ इति च ॥'अनित्यस्य गुणा मध्ये भवेयुः स्वत एव तु ।न तु स्वतस्तु नित्यस्य कादाचित्कगुणैर्युतिः॥ इति च ॥ ७ ॥

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।ईक्षेतान्वेकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ १४ ॥

एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।स्थित्युत्पत्त्यप्यया नः स्युर्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५ ॥

आदावन्ते च मध्ये च यज्ज्ञं सृज्यं यदन्वियात् ।पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ १६ ॥

एतदेव हि विज्ञानम् । तथापि न तथैव ॥'ज्ञात्वा तत्त्वानि तेष्वीशं सर्वतत्त्वेश्वरं प्रभुम् ।जानञ्ज्ञानी भवेत्स्वस्य योग्यं ध्यानं विशेषतः ।पूर्वोक्त एव यो जानन्स विज्ञानी भवत्युत॥ इति प्रभासे ॥नः तत्त्वानां मध्ये येन यद्यत्र स्थित्वा च स्युः । तदेव सत् ।'सत्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न चापरे ।अस्वातन्त्र्यात्तदन्येषामसत्वं विद्धि भारत॥ इति भारते ॥१४-१६॥

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ १७ ॥

विकल्पात् विरुद्धकल्पनात् ॥ १७ ॥

धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ २७ ॥

'एकः प्रधानमुद्दिष्टो विष्णोः प्राधान्यदर्शनम् ।ऐकात्म्यदर्शनं प्रोक्तं सर्वज्ञानोत्तमं च तत्॥ इति त्रैकाल्ये ॥ २७ ॥

दरिद्रो यस्त्वसंतुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ४५ ॥

Template:AuthorNote

'विषये दोषबुद्धिः सन्निन्द्रियाणां वशे स्थितः ।कृपणः स तु सम्प्रोक्तो गुणबुद्धिर्विपर्ययः॥ इति विवेके ॥'पुरुषार्थमतिर्यस्य विषयेष्वेव देहिनः ।विपरीतः स विज्ञेयः स्वात्मनो विपरीततः॥ इति निवृत्ते ॥वित्तासन्तोषमात्राद्दरिद्रः । सर्वविषयसङ्गी विपरीतः ॥ ४५ ॥

@@ Line 9: / Line 9: @@
 }}
 == एकोनविंशोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V01
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = श्रीभगवानुवाच– यो विद्याश्रुतसम्पन्न आत्मवानानुमानिकः । मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ १ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V01
+| id       = BTN_C11_S19_V01_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया पश्येत्तन्मात्रकं जगत् ।निर्मिमीते जगत्सर्वमतो मायेति सा स्मृता''॥ इति प्रभवे ॥'इदं ज्ञानं हरेः पूजा हरेरेवोदितं सदा ।हर्यधीनं च सर्वत्रेत्येवं न्यासो हरौ स्मृतः''॥ इति च ॥ १ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V07
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = त्वय्युद्धवाऽश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायाऽन्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्य वद मां तव तस्य किं स्यु- राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V07
+| id       = BTN_C11_S19_V07_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+'अन्यस्थं निर्मितं जीवे जन्मादि हरिणा यतः ।तस्मान्मायेति तत्प्राहुर्माया निर्माणमुच्यते ॥न हि जीवस्य जन्मादि स्वतो नित्यस्य सम्भवेत् ।सृष्टेः प्राक् प्रलये चैव यतो जन्मादि नास्य हि ॥तस्मान्मध्येऽपि नास्यास्ति देहादिस्थं तु विष्णुना ।कर्मभिर्निर्मितं जीवे प्रलये यन्न जीवगम् ॥यन्न विद्येत हि लये यन्न विद्येत मुक्तिगे ।जीवस्य न स्वभावोऽसौ प्रायेणेति विनिश्चितः''॥ इति प्रकाशिकायाम् ।'मायेत्युक्तं निर्मितं तु यतो जन्मादि निर्मितम् ।देहादिगं परेशेन माया जन्मादि तेन तु''॥ इति प्रकृते ॥मां प्रति वद । तस्य देहादेर्जन्मादयोऽस्य चिदानन्दरूपस्य तव स्युः किम् । अस्वतन्त्रत्वादवस्तुनो जगतः आद्यन्तयोः यज्जीवस्यास्ति तदेव तस्य स्वाभाविकम् । संसारेऽपि । अन्यदभिमाननिमित्तम् । प्रलये विद्यमानस्य कथं जन्मादि स्यादिति भावः ॥ तदा नाशाद्देहादेस्तु युज्यते । मुक्तिगमेव जीवस्य स्वाभाविकम् । किमु लयेऽप्यविद्यमानं स्वतः स्यादित्यर्थः ।'आद्यन्तयोरनुगमादाद्यन्तरहितस्य तु ।आद्यन्ते भाविनो मध्ये कथमन्यादृशं वपुः''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥'अनित्यत्वात्तु देहस्य तस्य जन्मादिकं भवेत् ।मुक्तिप्रलयसम्बन्धे कथं जीवे तदिष्यते''॥ इति च ॥'अनित्यस्य गुणा मध्ये भवेयुः स्वत एव तु ।न तु स्वतस्तु नित्यस्य कादाचित्कगुणैर्युतिः''॥ इति च ॥ ७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V14
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।
+| verse_line2  = ईक्षेतान्वेकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ १४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V15
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।
+| verse_line2  = स्थित्युत्पत्त्यप्यया नः स्युर्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V16
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = आदावन्ते च मध्ये च यज्ज्ञं सृज्यं यदन्वियात् ।
+| verse_line2  = पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ १६ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V16
+| id       = BTN_C11_S19_V16_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+एतदेव हि विज्ञानम् । तथापि न तथैव ॥'ज्ञात्वा तत्त्वानि तेष्वीशं सर्वतत्त्वेश्वरं प्रभुम् ।जानञ्ज्ञानी भवेत्स्वस्य योग्यं ध्यानं विशेषतः ।पूर्वोक्त एव यो जानन्स विज्ञानी भवत्युत''॥ इति प्रभासे ॥नः तत्त्वानां मध्ये येन यद्यत्र स्थित्वा च स्युः । तदेव सत् ।'सत्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न चापरे ।अस्वातन्त्र्यात्तदन्येषामसत्वं विद्धि भारत''॥ इति भारते ॥१४-१६॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V17
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।
+| verse_line2  = प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ १७ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V17
+| id       = BTN_C11_S19_V17_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+विकल्पात् विरुद्धकल्पनात् ॥ १७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V27
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।
+| verse_line2  = गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ २७ ॥
+}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V27
+| id       = BTN_C11_S19_V27_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+'एकः प्रधानमुद्दिष्टो विष्णोः प्राधान्यदर्शनम् ।ऐकात्म्यदर्शनं प्रोक्तं सर्वज्ञानोत्तमं च तत्''॥ इति त्रैकाल्ये ॥ २७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id      = BTN_C11_S19_V45
+| document_id   = BTN
+| chapter_id    = BTN_C11
+| section_id    = BTN_C11_S19
+| adhikarana    =
+| verse_type    = shloka
+| verse_line1  = दरिद्रो यस्त्वसंतुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।
+| verse_line2  = गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ४५ ॥
+}}
+{{AuthorNote| text = ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥}}
+{{Commentary
+| verse_id = BTN_C11_S19_V45
+| id       = BTN_C11_S19_V45_B1
+| name     = Bhashyam
+| label    = Bhashyam
+| text     =
+'विषये दोषबुद्धिः सन्निन्द्रियाणां वशे स्थितः ।कृपणः स तु सम्प्रोक्तो गुणबुद्धिर्विपर्ययः''॥ इति विवेके ॥'पुरुषार्थमतिर्यस्य विषयेष्वेव देहिनः ।विपरीतः स विज्ञेयः स्वात्मनो विपरीततः''॥ इति निवृत्ते ॥वित्तासन्तोषमात्राद्दरिद्रः । सर्वविषयसङ्गी विपरीतः ॥ ४५ ॥
+}}
 [[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]