Jump to content

Bhagavatatatparyanirnaya/C7/S9: Difference between revisions

From Grantha
Newer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 9: Line 9:
}}
}}
== नवमोऽध्यायः ==
== नवमोऽध्यायः ==
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V02
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = साक्षाच्छ्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ।
| verse_line2  = अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V02
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = प्रह्लादं प्रेषयामास ब्रह्माऽवस्थितमन्तिके ।
| verse_line2  = तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V02
| id      = BTN_C07_S09_V03_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
'अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वादन्यैः साधारणैर्जनैः ।नृसिंहं शङ्कितेव श्रीर्लोकमोहाय नो ययौ ॥प्रह्लादे चैव वात्सल्यदर्शनाय हरेरपि ।ज्ञात्वा मनस्तथा ब्रह्मा प्रह्लादं प्रेषयत्तदा ॥एकत्रैकस्य वात्सल्यं विशेषाद्दर्शयेद्धरिः ।अवरस्यापि मोहाय क्रमेणैवापि वत्सलः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २-३ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V10
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ-
| verse_line2  = पादारविन्दविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् ।
| verse_line3  = मन्ये तदर्पितमनोवचनात्मगेह-
| verse_line4  = प्राणः पुनाति सकलं न तु भूरिमानः ॥ १० ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V10
| id      = BTN_C07_S09_V10_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
द्विषड्गुणयुतात् ।'ज्ञानं च सत्यं च दमः शमश्चह्यमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षाऽनसूया ॥दानं च यज्ञश्च चमहाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य''॥ इति भारते ॥ १० ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V20
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यस्मिन् यतो येन च यर्हि यस्य
| verse_line2  = यस्मै यथा यमुत यस्त्वपरः परो वा ।
| verse_line3  = भावं करोति विकरोति पृथक् स्वभावः
| verse_line4  = सञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ २० ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V20
| id      = BTN_C07_S09_V20_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
'कर्तृकर्मक्रियादीनां सत्ता वृत्तिस्तथैव च ।विष्ण्वधीनं यतः सर्वं सर्वरूपस्तदुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २० ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V21
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयः
| verse_line2  = कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः ।
| verse_line3  = छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं
| verse_line4  = संसारचक्रमज कोऽतितरेत्त्वदन्यः ॥ २१ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V21
| id      = BTN_C07_S09_V21_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
दशेन्द्रियप्राणमनोऽरम् । मूलं मन एव संसारचक्रस्य ॥ २१ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V26
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्
| verse_line2  = जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा ।
| verse_line3  = न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया
| verse_line4  = यन्मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरप्रसादः ॥ २६ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V26
| id      = BTN_C07_S09_V26_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
रमादीनामिदानीं नार्पितः ॥ २६ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V27
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्यात्
| verse_line2  = जन्तोर्यथाऽऽत्मसुहृदो जगतस्तथाऽपि ।
| verse_line3  = संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः
| verse_line4  = सेवानुरूप उदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V27
| id      = BTN_C07_S09_V27_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
रमादीनामधिकोदयोऽपि सेवाधिकत्वादेव ॥'श्रीब्रह्मब्राह्मीवीन्द्रादित्रिकतत्स्त्रीपुरुष्टुताः ।तदन्ये च क्रमादेव सदा मुक्तौ सृतावपि ।हरिभक्तौ च तज्ज्ञाने सुखे च नियमेन तु ।परतः स्वतः कर्मतो वा न कथञ्चित्तदन्यथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V31
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो
| verse_line2  = माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था ।
| verse_line3  = यद् यस्य जन्मनिधनं स्थितिरीक्षणं च
| verse_line4  = तद् वै तदेव खलु कालवदुष्टितर्वोः ॥ ३१ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V31
| id      = BTN_C07_S09_V31_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथा वृक्षश्च वृक्षदाहश्च दैवकालाधीनत्वाद्दैवं कालश्चेत्युच्यते एवं त्वदधीनत्वात्सर्वस्य सर्वं त्वमित्युच्यसे, स्वतस्तद्भिन्नोऽपि ॥ अहं चान्यश्च परमेश्वर एवेत्यपार्था भ्रान्तिः । तदधीनत्वादेव स इत्युच्यते । न स्वरूपत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V32
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न्यस्येदमात्मनि जगद् विलयाम्बुमध्ये
| verse_line2  = शेषासनो निजसुखानुभवो निरीहः ।
| verse_line3  = योगेन मीलितदृगात्मनि वीतनिद्र-
| verse_line4  = स्तुर्यस्थितो ननु तमोऽनुगुणांश्च युंक्षे ॥ ३२ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V32
| id      = BTN_C07_S09_V32_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तुर्यः स्थितः ॥ ३२ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V33
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या
| verse_line2  = सञ्चोदितं प्रकृतिधर्मिण आत्मगूढम् ।
| verse_line3  = अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेः
| verse_line4  = नाभेरभूत् स्वकणिकाद्वटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V34
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमान-
| verse_line2  = स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्वन् ।
| verse_line3  = नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो
| verse_line4  = जातेऽङ्कुरे कथमिहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V34
| id      = BTN_C07_S09_V34_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
जगदात्मकमब्जमपि भगवद्वशत्वात्तद्वपुः ।'स्थावराणां तु सर्वेषां देवता याऽभिमानिनी ।विशेषाद्वटबीजे च साऽश्वत्थे च व्यवस्थिता ॥अदृश्या कणिका नाम सा वृक्षान्व्यञ्जयत्यपि ।अतो बीजमिति प्रोक्ता सा जातेऽप्यङ्कुरे स्थिता ॥एवं हरिः कारणेषु स्थितः कार्यजनेरनु ।कार्याण्यनुप्रविष्टः सन् प्रथमं तत्र दृश्यते''॥ इति च ॥ ३३ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V35
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जं
| verse_line2  = कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः ।
| verse_line3  = त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं
| verse_line4  = भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V36
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु-
| verse_line2  = नासास्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् ।
| verse_line3  = मायामयं सदुपलक्षणसन्निवेशं
| verse_line4  = दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः ॥ ३६ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V36
| id      = BTN_C07_S09_V36_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
'गन्धाख्या देवता यद्वत्पृथिवीं व्याप्य तिष्ठति ।एवं व्याप्तं जगद्विष्णुं ब्रह्माऽऽत्मस्थं ददर्श ह''॥ इति च ।मायामयं ज्ञानस्वरूपम् । सदुपलक्षणसन्निवेशं आनन्दादिलक्षण-समुदायरूपम् ॥ ३६ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V44
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = प्रायेण देवमुनयः स्वविमुक्तिकामा
| verse_line2  = मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः ।
| verse_line3  = नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको
| verse_line4  = नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥
}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V44
| id      = BTN_C07_S09_V44_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
प्रायेण देवमुनयः ।'आश्रितेषु कृपा कार्या विशेषात्तात्विकैः सुरैः ।मुनिभिश्च तथा कैश्चित्कैश्चित्कार्याऽखिलेष्वपि ॥तथापि तात्विकसुरकृपाविषयतां गताः ।एत एव विमुच्यन्ते तदन्ये न कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४४ ॥
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C07_S09_V47
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C07
| section_id    = BTN_C07_S09
| adhikarana    =
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रूपे इमे सदसती तव वेददृष्टे
| verse_line2  = बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य ।
| verse_line3  = युक्ताः समक्षमुभयत्र विचिन्वते त्वां
| verse_line4  = योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४७ ॥
}}
{{AuthorNote| text = ॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BTN_C07_S09_V47
| id      = BTN_C07_S09_V47_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
कार्यकारणरूपे तद्वशत्वापेक्षया साक्षात् स्वरूपापेक्षया स्वरूपादन्यद्रूपं न ॥ ४७ ॥
}}




[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]

Revision as of 05:34, 8 April 2026

नवमोऽध्यायः

साक्षाच्छ्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ।अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥


प्रह्लादं प्रेषयामास ब्रह्माऽवस्थितमन्तिके ।तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥


'अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वादन्यैः साधारणैर्जनैः ।नृसिंहं शङ्कितेव श्रीर्लोकमोहाय नो ययौ ॥प्रह्लादे चैव वात्सल्यदर्शनाय हरेरपि ।ज्ञात्वा मनस्तथा ब्रह्मा प्रह्लादं प्रेषयत्तदा ॥एकत्रैकस्य वात्सल्यं विशेषाद्दर्शयेद्धरिः ।अवरस्यापि मोहाय क्रमेणैवापि वत्सलः॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २-३ ॥
विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ-पादारविन्दविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् ।


द्विषड्गुणयुतात् ।'ज्ञानं च सत्यं च दमः शमश्चह्यमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षाऽनसूया ॥दानं च यज्ञश्च चमहाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य॥ इति भारते ॥ १० ॥
यस्मिन् यतो येन च यर्हि यस्ययस्मै यथा यमुत यस्त्वपरः परो वा ।


'कर्तृकर्मक्रियादीनां सत्ता वृत्तिस्तथैव च ।विष्ण्वधीनं यतः सर्वं सर्वरूपस्तदुच्यते॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २० ॥
माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयःकालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः ।


दशेन्द्रियप्राणमनोऽरम् । मूलं मन एव संसारचक्रस्य ॥ २१ ॥
क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा ।


रमादीनामिदानीं नार्पितः ॥ २६ ॥
नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्यात्जन्तोर्यथाऽऽत्मसुहृदो जगतस्तथाऽपि ।


रमादीनामधिकोदयोऽपि सेवाधिकत्वादेव ॥'श्रीब्रह्मब्राह्मीवीन्द्रादित्रिकतत्स्त्रीपुरुष्टुताः ।तदन्ये च क्रमादेव सदा मुक्तौ सृतावपि ।हरिभक्तौ च तज्ज्ञाने सुखे च नियमेन तु ।परतः स्वतः कर्मतो वा न कथञ्चित्तदन्यथा॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥
त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्योमाया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था ।


यथा वृक्षश्च वृक्षदाहश्च दैवकालाधीनत्वाद्दैवं कालश्चेत्युच्यते एवं त्वदधीनत्वात्सर्वस्य सर्वं त्वमित्युच्यसे, स्वतस्तद्भिन्नोऽपि ॥ अहं चान्यश्च परमेश्वर एवेत्यपार्था भ्रान्तिः । तदधीनत्वादेव स इत्युच्यते । न स्वरूपत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
न्यस्येदमात्मनि जगद् विलयाम्बुमध्येशेषासनो निजसुखानुभवो निरीहः ।


तुर्यः स्थितः ॥ ३२ ॥
तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्यासञ्चोदितं प्रकृतिधर्मिण आत्मगूढम् ।


तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमान-स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्वन् ।


जगदात्मकमब्जमपि भगवद्वशत्वात्तद्वपुः ।'स्थावराणां तु सर्वेषां देवता याऽभिमानिनी ।विशेषाद्वटबीजे च साऽश्वत्थे च व्यवस्थिता ॥अदृश्या कणिका नाम सा वृक्षान्व्यञ्जयत्यपि ।अतो बीजमिति प्रोक्ता सा जातेऽप्यङ्कुरे स्थिता ॥एवं हरिः कारणेषु स्थितः कार्यजनेरनु ।कार्याण्यनुप्रविष्टः सन् प्रथमं तत्र दृश्यते॥ इति च ॥ ३३ ॥
स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जंकालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः ।


एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु-नासास्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् ।


'गन्धाख्या देवता यद्वत्पृथिवीं व्याप्य तिष्ठति ।एवं व्याप्तं जगद्विष्णुं ब्रह्माऽऽत्मस्थं ददर्श ह॥ इति च ।मायामयं ज्ञानस्वरूपम् । सदुपलक्षणसन्निवेशं आनन्दादिलक्षण-समुदायरूपम् ॥ ३६ ॥
प्रायेण देवमुनयः स्वविमुक्तिकामामौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः ।


प्रायेण देवमुनयः ।'आश्रितेषु कृपा कार्या विशेषात्तात्विकैः सुरैः ।मुनिभिश्च तथा कैश्चित्कैश्चित्कार्याऽखिलेष्वपि ॥तथापि तात्विकसुरकृपाविषयतां गताः ।एत एव विमुच्यन्ते तदन्ये न कथञ्चन॥ इति च ॥ ४४ ॥
रूपे इमे सदसती तव वेददृष्टेबीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य ।


Template:AuthorNote

कार्यकारणरूपे तद्वशत्वापेक्षया साक्षात् स्वरूपापेक्षया स्वरूपादन्यद्रूपं न ॥ ४७ ॥
Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavatatatparyanirnaya/C7/S9&oldid=1576"