ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C04/S02/A017

हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्

ॐ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॐ ॥ 17-520 ॥

उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्र ज्वलनं भवति।
‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’

इति श्रुतेः ।

तत्प्रकाशितद्वारो निष्क्रामति । विद्यासामर्थ्यात् ।

‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’ ॥

इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।

‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’ इति हि लिङ्गम् ।

‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।
उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्द्रेण तमोवोपासतो भवेत्’

इति चाध्यात्मे ।

‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’ इति च ॥ 17 ॥

ॐ रश्म्यनुसारी ॐ ॥ 18-521 ॥

निष्क्रामति ।

‘सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मय आसु नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतः सुषुम्नो ब्रह्मयानः सुषुम्नायामाततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति’ इति हि पौत्रायणश्रुतिः ॥ 18 ॥

ॐ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॐ ॥ 19-522 ॥

रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिना उत्क्रमणं न युक्तमिति चेन्न। सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ 19 ॥

कियत्कालम् ? –

ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥

यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।

‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥

ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥

‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ।

‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः । तावन्त् एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥

ते सर्वे देहसम्बद्दा सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।

महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।

निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥

उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते । न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥

ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।
अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’

इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥