Jump to content

Bhagavatatatparyanirnaya/C3/S11: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__TOC__
#REDIRECT [[Bhagavatatatparyanirnaya#BTN_C03_S11]]
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavatatatparyanirnaya|श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः]] · [[Bhagavatatatparyanirnaya/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BTN
| chapter_num  = 3
| title        = एकादशोऽध्यायः
}}{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V04
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मैत्रेय उवाच–
| verse_line2  = विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।
| verse_line3  = आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाऽऽह भगवानजः ॥ ४ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V04
| id      = BTN_C03_S11_V04_B1
| text    =
आत्मनि परमेश्वरे मन आवेश्य ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V09
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समासतः ।
| verse_line2  = धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठिनः ॥ ९ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V09
| id      = BTN_C03_S11_V09_B1
| text    =
अनिमित्तस्य ब्रह्मार्पणबुद्ध्या कृतस्य । 'अः इति ब्रह्म''इति श्रुतेः ॥ ९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V10
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विदुर उवाच–
| verse_line2  = यदात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
| verse_line3  = कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ १० ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V10
| id      = BTN_C03_S11_V10_B1
| text    =
'लक्षणं लक्ष्यमात्मा च स्वरूपमिति कथ्यते''। इत्यभिधानम् ॥१०॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V11
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मैत्रेय उवाच–
| verse_line2  = गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।
| verse_line3  = पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽसृजत् ॥ ११ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V11
| id      = BTN_C03_S11_V11_B1
| text    =
गुणव्यतिकरमाकरोति तद्द्रष्टा । अप्रतिष्ठितोऽन्यत्र ।
'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिमि्न''। इति श्रुतिः ।
तदुपादानम् । गुणव्यतिकरोपादानकर्तारम् । सृष्ट्याद्यर्थत्वेन तस्य पुरुषस्य । ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इति त्रीणि रूपाण्यात्मना सृष्टानि ॥ ११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V12
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।
| verse_line2  = ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V12
| id      = BTN_C03_S11_V12_B1
| text    =
ब्रह्म निर्मातृकम् । मायया सामर्थ्येन । तत्र यत्संहर्त्रीश्वराख्यं रूपं तत्कालाख्यम् । कल च्छेदन इति धातोः ।
'अथ त्रयी वाव प्रकृतिः सत्वं रजस्तम इति तां नारायणः पर्यपश्य-दनन्यप्रतिष्ठः तं वा एतमाहुः पुरुष इति पूर्णो ह्येष भवति स त्रेधा बभूवैषां गुणानामुपादानाय विष्णुर्वाव सत्वस्य रजसो ब्रह्मेशानो नाम तमसः स आविवेश । ब्रह्मा ब्रह्माणं नाम चतुर्मुखं ईश ईशानं नाम पञ्चमुखं यो वा ईश ईशानमाविवेश तं वा एनं काल इत्याचक्षते काल इत्याचक्षते''इति सौकरायणश्रुतिः ॥ १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V13
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यथेदानीं तथा चाऽग्रे पश्चादप्येतदीदृशम् ।
| verse_line2  = सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतश्च यः ॥ १३ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V13
| id      = BTN_C03_S11_V13_B1
| text    =
सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो मुक्तिरेव च ।
देवऋषिप्रभृतयो लोका भूरादयस्तथा ॥
अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारतः ।
जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥
ये त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते ।
देवैर्ब्रह्मादिभिः शप्ता ऋषिभिर्मानुषादिभिः ॥
सेतिहासैस्तथा वेदैः सर्वे यान्त्यधरं तमः ।
सर्वब्रह्मत्ववेत्तारो जीवब्रह्मत्ववेदिनः ॥
अन्यसाम्यविदो विष्णोर्विष्णुद्वेष्टार एव च ।
सर्वे यान्ति तमो घोरं न चैषामुत्थितिः क्वचित्''॥
इति स्कान्दे ॥ १३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V14
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।
| verse_line2  = आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः ।
| verse_line3  = द्वितीयस्त्वहमस्तत्र द्रव्यज्ञानक्रियादयः ॥ १४ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V14
| id      = BTN_C03_S11_V14_B1
| text    =
'तामसस्य पदार्थस्य सत्वं हि लयकारणम् ।
सात्विकस्य तमश्चैव तयोरपि रजः क्वचित् ॥
गुणतोऽयं लयः प्रोक्तो द्रव्यतस्तु विरोधिना ।
कालतः कालसङ्ख्याजो लयः सर्वस्य वस्तुनः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।
'तमसो रजस्तु द्विगुणं रजसः सत्वमेव च ।
परिमाणत एवं स्युस्त्रयः प्रकृतिजा गुणाः ॥
तत्र सत्वं केवलं स्याद्रजस्यपि शताधिकम् ।
सत्वं रजःशतांशं तु तमस्तत्र प्रकीर्तितम् ॥
तमस्यपि तथा सत्वं तमसस्तु दशोत्तरम् ।
तद्दशांशेन तु रजो मूलजं यद्रजस्तु तत् ॥
विलये दशांशतः सत्व एकांशेन तमस्यपि ।
मिश्रितं भवति ह्येतां साम्यावस्थां विदुर्बुधाः ॥
यदा तु तद्रजः सर्वं तमसा सह सङ्गतम् ।
तदा त्वाहुर्महत्तत्त्वं तच्चतुर्भागसम्भवम् ॥
तत्र त्रिभागो रजस एकोंऽशस्तमसस्तथा ।
तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ॥
तदेव केवलं सत्वमितरापेक्षया भवेत् ।
श्रीर्मूलसत्वं विज्ञेया भूर्मूलं रज उच्यते ॥
मूलं तमस्तथा दुर्गा महालक्ष्मीस्त्रिमूलिका ।
गुणेभ्यो गुणमूलाच्च योऽतीतः स जनार्दनः ॥
यद्रजो मूलरजसि मूले तमसि यद्रजः ।
तमश्च मूले तमसि महत्तत्त्वं तदात्मकम् ॥
दशांशास्तत्र सत्वं स्युरेकांशो रज एव तु ।
तद्दशांशं तमो ज्ञेयम् अहङ्कारस्तदात्मकः ॥
स रुद्रस्तामसो ज्ञेयो विरिञ्चापेक्षयैव तु ।
इतरापेक्षया सत्वं सत्वाद्यास्तद्वदस्य च ।
तत्तमोंऽशात्सात्विकांशो मन आद्याः प्रकीर्तिताः ।
रजसोंशस्त्विन्द्रियाणि तमसोंऽशश्च खादयः''॥
इत्यादि तत्त्वविवेके ॥ १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V15
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रद्रव्यशक्तिमान् ।
| verse_line2  = चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।
| verse_line3  = वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ॥ १५ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V15
| id      = BTN_C03_S11_V15_B1
| text    =
भूतानि द्रव्यशक्तीनि भूतेषु द्रवणं यतः ।
तथा तन्मात्रशक्तीनि शब्दाद्यात्मकता यतः ॥
क्रियाशक्तीनि वागाद्यानीन्द्रियाणीतराणि तु ।
ज्ञानशक्तीनि मनसा देवाश्च ज्ञानशक्तयः ॥
एतेषां मूलभूतत्वादहङ्कारस्त्रिशक्तिमान् ।
मानुषापेक्षया देवाः सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥
तत्रापि सात्विकाः प्रोक्तास्तात्विका यास्तु देवताः ।
तत्रापि सात्विको रुद्रस्तत्रापि तु चतुर्मुखः ॥
अविकारौ ब्रह्मरुद्रौ देहभेदादिसम्भवे ।
विकारवन्त इन्द्राद्यास्तस्माद्वैकारिका मताः ॥
त एवेन्द्रियरूपेण यतस्त्वतिविकारिणः ।
ज्ञानमात्रगुणोद्रिक्तास्तस्मात्तैजसनामकाः ॥
अविकारित्वयोग्यत्वं निवृत्तं हीन्द्रियेषु तु ।
वैकारिकत्वनामापि ततस्तेषां न विद्यते ॥
यथा विप्रकुले मूर्खो मूर्ख इत्यभिधीयते ।
विद्यायोग्यत्वतः शूद्रो न मूर्खो मूर्ख एव सन् ॥
तामसानि हि भूतानि किञ्चिद्व्यवहितत्वतः ।
ज्ञानस्य सुष्ठुज्ञत्वेऽपि पूर्णज्ञानो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ १५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V17
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।
| verse_line2  = षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृृणु ॥ १७ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V17
| id      = BTN_C03_S11_V17_B1
| text    =
अबुद्धिपूर्वमिव तु ब्रह्मणो हरिबुद्धितः ।
अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥
तामसानां तु भूतानां सहस्रं सत्वभागिनाम् ।
शतांशरजसामेकतमसां सर्ववेदिनाम् ॥
केवलस्तमसो योंऽशः साऽविद्या पञ्चपर्विका ।
जाताऽतिकृष्णा तद्देहात् दैत्यरक्षःपिशाचकाः ॥
यद्रजो भौतिकं तेन मानुषाणां सदा जनिः ।
तमोगूढेन रजसा त्वितरस्थास्नुचारिणाम् ॥
भौतिकेन तु सत्वेन गूढं ब्रह्मण आण्डजम् ।
रूपं तत्रापि तु तमः शतांशेन प्रकीर्तितम् ॥
तज्जो रुद्रस्ततस्त्वेवमिन्द्रादीनां पुनर्जनिः ।
गूहितं भूतरजसा तत्सत्वं मानुषा यदा ॥
देवा एवं गुणास्त्वेते सर्वं व्याप्य व्यवस्थिताः ।
गुणातीतं च यद्रूपं ब्रह्मादीनां सुखात्मकम् ॥
चिद्रूपं तच्च सत्वस्यैवोत्कर्षो यत्र विद्यते ।
तच्चोत्कृष्टं तमो यत्र हीनं तत्र स्वभावतः ॥
उपगूहने तु नैवास्ति विशेषो नित्यचिन्मये ।
प्रकृतेर्गुणरूपाया मूलिकायाश्च न क्वचित् ।
विशेषः परमे तत्त्वे वासुदेवे कुतः पुनः''॥ इति च ॥
अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ताः सर्वाः प्रकृतयः स्मृताः ।
तदुपादानकः सर्गः प्राकृतः परिपठ्यते ॥
अण्डं तु विकृतं ज्ञेयं तज्जो वैकृत उच्यते ।
पञ्चपर्वा त्वविद्या तु भूतेभ्यो हरिणा पुरा ॥
उद्धृत्य ब्रह्मणि क्षिप्ता सा पुनस्तेन निःसृता ।
तत्स्रष्टृत्वज्ञापनाय तस्मात्सा प्राकृता मता''॥ इति च ॥ १७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V18
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।
| verse_line2  = सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः ॥ १८ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V18
| id      = BTN_C03_S11_V18_B1
| text    =
एते गुणा हरेः सम्यक्स्वातन्त्र्यविषयाः सदा ।
स्वतन्त्राः प्रकृतेश्चापि ब्रह्मणोऽन्येषु तु क्रमात् ।
देवेष्वेव तदन्येषु परतन्त्रा हि ते मताः''॥ इति च ॥ १८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V19
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।
| verse_line2  = उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशोषिणः ॥ १९ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V19
| id      = BTN_C03_S11_V19_B1
| text    =
स्थास्नुभिर्नियमान्मुख्या स्थितेर्गतिरवाप्यते ।
प्रायः परोपकर्तृत्वात्ते मुख्यस्त्रोतसः स्मृताः ॥
नाधो नोर्ध्वं तिरश्चां तु पुनस्तत्रैव यज्जनिः ॥
यज्ञोपयोगं च सतामुपकारं विनाऽपि च ॥
तिर्यक्स्रोतस इत्येव प्रोच्यन्ते ज्ञानिभिस्ततः ।
प्रायोऽधोगमनं यस्मात्प्रयत्नेन विना भवेत् ॥
अर्वाक् स्रोतस इत्येव मानुषाः परिकीर्तिताः ।
नियमादूर्ध्वगन्तारो देवा मोक्षैकभागिनः ।
ऊर्ध्वस्रोतस इत्येव तस्मात्ते परिकीर्तिताः''॥ इति ब्राह्मे ।
तिरश्चां स्थावराणां च बुद्धिपूर्वप्रवर्तिनाम् ।
असुराणां रक्षसां च पिशाचानां तथैव च ।
अर्वाक्स्रोतस्त्वमुद्दिष्टं नियमादसुरादिनाम्''॥ इति च ।
मुख्यस्रोतस इत्यस्यार्थ उत्स्रोतस इति ।
'ऊर्ध्व इत्येव यैस्तूच्चतम एवाभिधीयते ।
ऊर्ध्वस्रोतस एतस्माद्देवा एव न तत्परे ।
उच्छब्द उच्चमात्रेऽपि तस्मात्स्थास्नुषु भण्यते''॥ इति च ।
'तिरश्चीनाः स्थावराश्च अन्तःस्पर्शा इतीरिताः ।
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां हृद्गज्ञानं न शास्त्रतः''॥ इति पाद्मे ।
यदप्रयत्नाद्धृदयङ्गमं तदेव जानन्ति नो शास्त्रयुक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V20
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।
| verse_line2  = अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः ॥ २० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V21
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।
| verse_line2  = द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V22
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।
| verse_line2  = एते चैकशफाः क्षत्तः शृृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V23
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्यकौ ।
| verse_line2  = सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ २३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V24
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कङ्कगृध्रबश्येना भासवल्लूरबर्हिणः ।
| verse_line2  = हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः ॥ २४ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V24
| id      = BTN_C03_S11_24_B1
| text    =
अष्टाविंशद्विशेषेण यज्ञेषूपकृतं यतः ।
तिरश्चां तावदेतस्मात् गण्यते शास्त्रवेदिभिः ॥
गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।
अव्युष्ट्रौ च खराश्वौ च तथैवाश्वतरोऽपरः ॥
गौरश्च शरभश्चैव चमरी श्वसृगालकौ ।
वृको व्याघ्रश्च मार्जारो हरिश्च शशशल्यकौ ॥
कपिर्गजश्च गोधाद्या जलजाः पक्षिणस्तथा''॥ इति ब्रह्माण्डे ।
कूर्मो जलजत्वेनाष्टाविंशत्स्वन्तर्भूतोऽपि पञ्चनखत्वप्रदर्शनार्थं पृथगुक्तः ।
'तत्तदाकारसंयुक्तान्सृज्यान्स्रष्टारमेव च ।
यः सदा संस्मरेद्योगी न स भूतोऽभिजायते''॥
इति स्कान्दवचनात्प्रसिद्धानामपि द्विशफादीनां स्मरणविधानार्थमुक्तिः ।
'उच्यते सुप्रसिद्धं च स्मरणार्थं च कुत्रचित् ।
अप्रसिद्धज्ञापनार्थं द्विधा शास्त्रवचः स्मृतम्''॥ इति षाड्गुण्ये ।
'वल्लूरो नृत्तपक्षी च स ललूकश्च कथ्यते''। इत्यभिधाने ।
'अष्टाविंशत्प्रधानास्तु तिरश्चां यास्तु जातयः ।
यो यस्य सदृशस्त्वन्यः स तत्रान्तर्गतो भवेत् ॥
जलजान्तर्गताः सर्पाः कीटाद्या याश्च जातयः ।
तेषां जलप्रधानत्वाच्छरीरस्य तु सर्वशः''॥
इति सत्यसंहितायाम् ॥ २०-२४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V25
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।
| verse_line2  = रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ २५ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V25
| id      = BTN_C03_S11_V25_B1
| text    =
'रजोनिष्ठास्तमोनिष्ठा द्वेधाऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ।
असुराद्यास्तमोनिष्ठा मानुषास्तु रजोऽधिकाः''॥ इति व्योमसंहितायाम् ।
दुःखे च सुखमानिनोऽसुराः ।
'सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसि''। इति वचनात् ॥
'सुखे सुखैकभावास्तु देवा नैवं तु दानवाः''। इति षाड्गुण्ये ॥२५॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V26
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।
| verse_line2  = वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ॥ २६ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V26
| id      = BTN_C03_S11_V26_B1
| text    =
'कुमारन्तीति कौमारो देवानामण्डजोद्भवः ।
वैकारिकाणां जननात्प्राकृतो वैकृतश्च सः ।
वैकारिकेष्वेवान्येषामीषद्भोगित्वहेतुतः ।
उभयात्मकत्वं तेनैव प्रोच्यन्तेऽष्टगणा अपि''॥ इति ।
देवसर्गश्चेति चकारार्थ उभयात्मक इति वैकारिकस्तु देवसर्गः प्राकृतत्वे-नोक्तः ॥ २६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V27
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।
| verse_line2  = गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V28
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भूतप््रोतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।
| verse_line2  = दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः ॥ २८ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V28
| id      = BTN_C03_S11_V28_B1
| text    =
'प्रोक्ता अष्टविधा देवा विबुधाः सर्व एव तु ।
पितॄणां शतमेवात्र असुरास्त्रिंशदेव च ॥
गन्धर्वाप्सरसां चैव द्विशतं परिकीर्तितम् ।
सप्ततिर्यक्षरक्षस्सु त्रिंशच्चारणजातिषु ॥
शतं सिद्धास्तथाऽन्यासु सप्ततिः सर्वजातिषु ।
ऊर्ध्वस्रोतस एते वै अन्येऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ॥
वैकारिकेषु देवेषु एते वै मुग्धभोगिनः ।
अभोगिनस्तदन्ये तु देवा एते ततः स्मृताः ॥
सर्वज्ञास्ते सहाराध्या भक्तास्तेष्वन्तरेव च ।
नृत्तगानादिकर्तारो वाहनादिकृतस्तथा ॥
सिद्धसिद्धेतिवक्तारश्चाराश्चैषां क्वचित्क्वचित् ।
सेवाकरा इति ह्येतैर्भेदैरष्टविधा मताः ॥
अन्ये च ये तु सर्वज्ञा विबुधास्ते प्रकीर्तिताः ।
तथाऽन्ये कर्मभिस्तैस्तैरष्टभेदान्तरं गताः''॥ इति तत्त्वविवेके ।
'यदि देवादयो दोषाज्जायेरन्मानुषादिषु ।
तथाऽपि देवा विज्ञेया असुराद्यास्तथा ध्रुवम्''। इति च ॥२७,२८॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C03_S11_V29
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C03
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वतराणि च ।
| verse_line2  = एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।
| verse_line3  = सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवाऽत्मानमात्मना ॥ २९ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V29
| id      = BTN_C03_S11_V29_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C03_S11_V29
| id      = BTN_C03_S11_V29_B1
| text    =
'गुणाप्लुतो हरिर्नित्यं गुणानां मध्यगो यतः ।
अनहंवेदनात्तस्य गुणासंस्पर्श एव च''॥ इति च ।
'सृष्ट्वा देवादिदेहान्स आत्मानं बहुधाऽकरोत् ।
तन्नियन्तृतयाऽऽत्मानं प्रकृतिं देहभेदतः''॥ इति नारदीये ।
'कर्ता च करणं चैव कर्म चैव स्वयं हरिः ।
आत्मनो बहुधाभावे प्रकृतेस्तु स्वतन्त्रता''॥ इत्याग्नेये ॥ २९ ॥
}}
 
 
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]

Latest revision as of 06:42, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavatatatparyanirnaya/C3/S11&oldid=4156"