Jump to content

Brahmasutra/C3/S4: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(5 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
#REDIRECT [[Brahmasutra#BS_C03_S04]]
| document_id  = BS
| chapter_num  = 3
| title        = चतुर्थः पादः
}}
== चतुर्थः पादः ==
 
ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन् पाद उच्यते –
 
=== पुरुषार्थाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V01
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॐ ॥ 01-434 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V01
| id      = BS_C03_S04_V01_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यद्दर्शनार्थमुपासनोक्ता तस्माद्दर्शनात् सर्वपुरुषार्थप्राप्तिरिति बादरायणो मन्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V01
| id      = BS_C03_S04_V01_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धस्तत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जायते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः’इति शब्दात् ॥ 01 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V02
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॐ ॥ 02-435 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V02
| id      = BS_C03_S04_V02_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अस्त्येव मोक्षसाधनत्वं ज्ञानस्य । स्वर्गादिषु तत्साधनकर्मशेषत्वेन ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V02
| id      = BS_C03_S04_V02_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्वर्गं धनाद्देहतो वै गृहाच्च प्राप्स्यन्ति धीरा न त्वधीराः कुतश्चित्’ इतिवदति जैमिनिः ॥ 02 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V03
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आचारदर्शनात् ॐ ॥ 03-436 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V03
| id      = BS_C03_S04_V03_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ज्ञानिनामेव देवादीनामाचारदर्शनात् ॥ 03 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V04
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 04-437 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V04
| id      = BS_C03_S04_V04_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V04
| id      = BS_C03_S04_V04_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति शेषत्वश्रुतेः ॥ 04 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V05
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समन्वारम्भणात् ॐ ॥ 05-438 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V05
| id      = BS_C03_S04_V05_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कर्मैव देहं दैविकं मानुषं वाऽप्यन्वारभेन्नापरस्तत्र हेतुः ।भोगांस्तदीयांश्च यथाविभागं ददाति कर्मैव शुभाशुभं यत्’इति माठरश्रुतेश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V05
| id      = BS_C03_S04_V05_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
संशब्द प्राधान्यं दर्शयति ॥ 05 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V06
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तद्वतो विधानात् ॐ ॥ 06-439 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V06
| id      = BS_C03_S04_V06_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत्’ इति कमठश्रुतौ ज्ञानतोऽपि विधानात् ॥ 06 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V07
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नियमाच्च ॐ ॥ 07-440 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V07
| id      = BS_C03_S04_V07_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जीजीविषेच्छतं समाः ।
                एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे’ इति ॥ 07 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V08
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॐ ॥ 08-441॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V08
| id      = BS_C03_S04_V08_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्ञानादेव स्वर्गो ज्ञानादेवापवर्गो ज्ञानादेव सर्वे कामाः सम्पद्यन्ते ।तथापि यथा यथा कर्म कुरुते तथा तथाऽधिको भवति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V08
| id      = BS_C03_S04_V08_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
युधिष्ठिरादीनां राजसूयादिना फलाधिक्य दर्शनाच्चेति बादरायण मतम् ॥ 08 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V09
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तुल्यम् तु दर्शनम् ॐ ॥ 09-442 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति पुरुषार्थाधिकरणम् ॥ 01 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
राजसूयादिकृतावकृतौ च सममेव तेषां विज्ञानम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘विज्ञातमेतत् सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् ।
                स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः ।
                ज्ञानेनाधिक्यमित्याहुर्जैमिन्याद्यास्तु केचन ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते ।
                इति केचिद्विदः प्राहुर्व्यासशिष्या इमेऽखिलाः ॥
                यस्माद्व्यासमतं सर्वं सत्यमेव ततोऽखिलम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथाऽऽकाशस्त्वनन्तोऽपि व्यामो हस्तावदिस्तथा ।
                प्रादेशोऽपि हि सत्येन तथैतेषां मतानि तु ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B11
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् ।
                अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B13
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् ।इति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम्’ इति भविष्यत्पर्वणि ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V09
| id      = BS_C03_S04_V09_B15
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्ञानिनामपि देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् ।चीर्णीऽकृते वा ज्ञानस्य न विशेषोऽस्ति कर्मणि’ इति ब्रह्मतर्के ॥ 09 ॥
}}
 
=== अधिकाराधिकरणम् (असार्वत्रिकाधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V10
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ असार्वत्रिकी ॐ ॥ 10-443 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V10
| id      = BS_C03_S04_V10_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
सर्वेषां पुरुषार्थापेक्षित्वाज्ज्ञानाधिकारतेत्यत आह –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V10
| id      = BS_C03_S04_V10_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न सर्वेषामधिकारः ॥ 10 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V11
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विभागः शतवत् ॐ ॥ 11-444 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V11
| id      = BS_C03_S04_V11_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु ।
                सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V11
| id      = BS_C03_S04_V11_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथा तथैवा सङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः ।
                ज्ञानाधिकारी सम्प्रोक्तो विष्णुपादैकसंश्रयः’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V11
| id      = BS_C03_S04_V11_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति वचनात् सुखापेक्षासाम्येऽपि विभाग इष्यतेऽधिकारार्थम् ॥ 11 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V12
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अध्ययनमात्रवतः ॐ ॥ 12-445 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V12
| id      = BS_C03_S04_V12_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति अधिकाराधिकरणम् (असार्वत्रिकाधिकरणम्) ॥ 02 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V12
| id      = BS_C03_S04_V12_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
कस्याधिकारः?
                ‘अवैष्णवस्य वेदेऽपि ह्यधिकारो न विद्यते ।
                गुरुभक्तिविहीनस्य शमादिरहितस्य च ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V12
| id      = BS_C03_S04_V12_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च वर्णावरस्यापि तस्मादध्ययनान्वितः ।
                ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्तेऽप्यधिकारी सतां मतः’ इति ब्रह्मतर्के ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V12
| id      = BS_C03_S04_V12_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पठेद्वेदानथार्थानधीयीताथ विचार्यः ब्रह्म विन्देत्’ इति च कौषारवश्रुतिः ॥ 12 ॥
}}
 
=== अधिकारविशेषाधिकरणम् (अविशेषाधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V13
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नाविशेषात् ॐ ॥ 13-446 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V13
| id      = BS_C03_S04_V13_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति अधिकारविशेषाधिकरणम् (अविशेषाधिकरणम्) ॥ 03 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V13
| id      = BS_C03_S04_V13_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न सामान्येनाधिकारो देवादीनाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V13
| id      = BS_C03_S04_V13_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् ।तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरम्’इति कौण्डिन्यश्रुतिः॥ 13 ॥
}}
 
=== कामचाराधिकरणम् (स्तुत्यधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V14
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ॥ 14-447 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V14
| id      = BS_C03_S04_V14_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं विधीयत इत्यत आह-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V14
| id      = BS_C03_S04_V14_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न विधिः । ज्ञानिनः स्तुतये अनुमतिमात्रं वा । युज्यते च ॥ 14 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V15
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कामकारेण चैके ॐ ॥ 15-448 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V15
| id      = BS_C03_S04_V15_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कामाचाराः कामभक्षाः कामवादाः कामेनैवेमं देहमुत्सृज्याथ परात् परमीयुरनारम्भणम्’ इति चैके पठन्ति ॥ 15 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V16
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपमर्दं च ॐ ॥ 16-449 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V16
| id      = BS_C03_S04_V16_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ओमित्युच्चार्यान्तरिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ति’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 16 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V17
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॐ ॥ 17-450 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V17
| id      = BS_C03_S04_V17_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न तावता कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V17
| id      = BS_C03_S04_V17_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् ।न तथा विद्यते भूयान् यं प्राप्यन्येऽपि भूयसः’इति माठरश्रुतेः ॥ 17 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V18
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॐ ॥ 18-451 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V18
| id      = BS_C03_S04_V18_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘प्रातरुत्थायाथ सन्ध्यामुपासीत यत् सन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासतेऽथ देवान् नमेज्जुहुयाद् वेदानावर्तयीत नान्यत् किञ्चिदाचरेन्न सुरां पिबेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृषं वेदेन्न विस्मरेतात्मानं सोमं पिबेद्दुतशेषेण वर्तयेत्’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V18
| id      = BS_C03_S04_V18_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इत्युक्ताचारपरामर्शेन विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जैमिनिर्मन्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V18
| id      = BS_C03_S04_V18_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च निषिद्धं कर्म कर्तव्येमेवेति चोदना । ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्याद्यपवादश्च ॥ 18 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V19
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॐ ॥ 19-452 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V19
| id      = BS_C03_S04_V19_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अनुष्ठेयानां मध्य एव कामतश्चरणं कामतो निवृत्तिरेति बादरायणो मन्यते । ‘केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति साम्यश्रुतेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V19
| id      = BS_C03_S04_V19_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते’ इति भगवद्वचनाच्च ॥ 19 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V20
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विधिर्वा धारणवत् ॐ ॥ 20-453 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V20
| id      = BS_C03_S04_V20_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘केन स्याद्येन स्यात्’ इति विधिर्वा । यथा वेदधारणं त्रैवर्णिकानां विहितं नान्येषाम् । एवं स्वमतानुसारिणी प्रवृत्तिर्ज्ञानिनां विहिता । न तत्राधर्मशङ्का कार्या । नान्येषामिति वा ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V20
| id      = BS_C03_S04_V20_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता ।नाशङ्क्यं तन्मतं क्वापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना ।इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथञ्चन’ इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V21
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॐ ॥ 21-454 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V21
| id      = BS_C03_S04_V21_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्तुतिमात्रमेव स्वेच्छाचरणं न विधिः । तैरपि सामान्यविधिस्वीकारादिति चेन्न । अपूर्वत्वात् परवशत्वात् । सर्वविध्यतिक्रमेण स्तुतिमात्रविषयत्वं परब्रह्मण एव हि ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V21
| id      = BS_C03_S04_V21_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ ।परस्य ब्रह्मणो ह्येव सर्वविधृतिदूरता’ इति च ब्रह्मतर्के ॥ 21 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V22
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावशब्दाच्च ॐ ॥ 22-455 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V22
| id      = BS_C03_S04_V22_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । ब्रह्मणः परमस्यैव सर्वविद्यतिदूरता’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 22 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V23
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॐ ॥ 23-456 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V23
| id      = BS_C03_S04_V23_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘केन स्याद्येन स्यात्’ इत्यादयः स्थिरत्वनिवृत्त्यर्था इति चेन्न ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V23
| id      = BS_C03_S04_V23_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘त्रेधा ह ज्ञानिनो विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति ।विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः’इति गौपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ 23 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V24
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॐ ॥ 24-457 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V24
| id      = BS_C03_S04_V24_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एवं सति विधिवाक्यानां स्वेच्छावृत्तिवाक्यानां च सम्बन्धो भवति ॥ 24 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V25
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॐ ॥ 25-458 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V25
| id      = BS_C03_S04_V25_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अत एव ज्ञानस्य मोक्षादेन नाग्निहोत्राद्यपेक्षा ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V25
| id      = BS_C03_S04_V25_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ब्रह्मतर्के च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V25
| id      = BS_C03_S04_V25_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।
                शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V25
| id      = BS_C03_S04_V25_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वेच्छानुवृत्यैव भवेद् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा ।
                देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 25 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V26
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॐ ॥ 26-459 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V26
| id      = BS_C03_S04_V26_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वधर्मापेक्षा च ज्ञानस्येत्पत्तौ ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V26
| id      = BS_C03_S04_V26_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन’ इति श्रुतेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V26
| id      = BS_C03_S04_V26_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथा गतिनिष्पत्यर्थमश्वादयोऽपेक्ष्यन्ते न विनिष्पन्नगतेर्ग्रामादिप्राप्तौ ॥ 26 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V27
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शमदमाद्युपेतः स्यात् तथाऽपितु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॐ ॥ 27-460 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V27
| id      = BS_C03_S04_V27_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यद्यपि ज्ञानेनैव मोक्षो नियतस्तथाऽपि ज्ञानी शमदमाद्युपेतः स्यात्।’आचार्याद्विद्यामवाप्यैतमात्मानमभिपश्य शान्तो भवेद्दान्तो भवेदनुकोलो भवेदाचार्यं परिचरेत् परिचरेदाचार्यम्’ इति माठरश्रुतौ ज्ञानिनोऽपि तद्विधेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V27
| id      = BS_C03_S04_V27_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ब्राह्मीं वाव त उपनिषदब्रूम’ इति । तस्यैतपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् । यो वा एतामुपनिषदमेवं वेद’
                इति ज्ञानाङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V27
| id      = BS_C03_S04_V27_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा ।तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात् तेषामनिष्ठितिः ॥अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत्’इति च आग्नेये ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V27
| id      = BS_C03_S04_V27_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तुशब्दः पूर्णफलार्थत्वं सूचयति ॥ 27 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V28
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॐ ॥ 28-461 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V28
| id      = BS_C03_S04_V28_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यदि ह वा अप्येवंविन्निखिलं भक्षयीतैवमेव स भवति’ इति सर्वान्नानुमतिः प्राणात्ययविषया ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V28
| id      = BS_C03_S04_V28_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानम्’इति दर्शनात् ॥ 28 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V29
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अबाधाच्च ॐ ॥ 29-462 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V29
| id      = BS_C03_S04_V29_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अन्यायचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् ।अतो विद्वानपि न्यायं वर्तेतोत्कर्षसिद्धये’ इति च ब्रह्मतर्के ॥ 29 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V30
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 30-463 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V30
| id      = BS_C03_S04_V30_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्दरणक्षमः ।एतादृशोऽपि नाचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत्’ इति हरिवंशेषु ॥ 30 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V31
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शब्दश्चातोऽकामचारे ॐ॥ 31-464 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V31
| id      = BS_C03_S04_V31_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स य एतदेवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन् न कामचरितं चरेन्न कामं भक्षयीत न कामामनुवर्तेत’ इति कौण्डन्यश्रुतौ ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V31
| id      = BS_C03_S04_V31_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अत इत्यल्पफलत्वं सूचयति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V31
| id      = BS_C03_S04_V31_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न निषिद्धानि वर्तेत पूर्णज्ञानफलेच्छया’ इति पाद्मे ॥ 31 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V32
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॐ ॥ 32-465 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V32
| id      = BS_C03_S04_V32_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न केवलं निषिद्दाकरणेन पूर्यते । कर्तव्यं च वर्णाश्रमविहितं कर्म ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V32
| id      = BS_C03_S04_V32_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्मविचारयन्।
                यदात्मानः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्’
                इति कौषारवश्रुतौ विहितत्वाच्च । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थः ॥ 32 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V33
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सहकारित्वेन च ॐ ॥ 33-466 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति कामचाराधिकरणम् (स्तुत्यधिकरणम्) ॥ 04 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यथा राज्ञः सहकार्येव मन्त्री तथाऽप्यृते तं क्षितिपः कार्यमृच्छेत् ।
                एवं ज्ञानं कर्म विनाऽपि कार्यं सहायभूतं न विचारः कुतश्चित्’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तेश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्ञानान्मोक्षो भवेत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु ।आनन्दो ह्रसतेऽकार्याच्छुभं कृत्वा तु वर्दते’ इति ब्रह्माण्डे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वदुःखनिवृत्तिश्च ज्ञानिनो निश्चितैव हि ।उपासया कर्मभिश्च भक्त्या चानन्दचित्रता’ इति बृहत्तन्त्रे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V33
| id      = BS_C03_S04_V33_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः ।स एव धर्मो विज्ञेयो न ह्येते लोकसम्मिताः’ इति च पाद्मे ॥ 33 ॥
}}
 
=== उभयलिङ्गाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V34
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वथाऽपितु त एवोभयलिङ्गात् ॐ ॥ 34-467 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V34
| id      = BS_C03_S04_V34_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वप्रकारेणोत्साहेऽपि ये ज्ञानयोग्यास्त एव ज्ञानं प्राप्नुवन्ति नान्ये ।
                ‘य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः’
                इति श्रुत्याऽऽचार्योपदेशसाम्येऽपि विरोचनो विपरीतज्ञानमापेन्द्रः सम्यज्ज्ञानमित्युभयविधलिङ्गात् ॥ 34 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V35
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनभिभवं च दर्शयति ॐ ॥ 35-468 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V35
| id      = BS_C03_S04_V35_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘दैवीमेव सम्पत्तिं देवा अभिगच्छन्त्यासुरीमेव चासुरा नैतयोरभिभवः कदाचित् स्वभाव एव ह्यवतिष्ठन्ते’ इति स्वभावानभिभवं च दर्शयति ॥ 35 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V36
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॐ ॥ 36-469 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V36
| id      = BS_C03_S04_V36_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सम्यज्ज्ञानविपरीतज्ञानयोरन्तरा स्थितानामपि देवासुरभावयोर्दार्ढ्यदृष्टेः॥ 36 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V37
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 37-470 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V37
| id      = BS_C03_S04_V37_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘असुरा असुरेणैव स्वभावेन च कर्मणा ।  ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥देवा दैवस्वभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम् ।  सम्यज्ज्ञानेन परमां गतिं गच्छन्ति वैष्णवीम् ॥नानयोरन्यथाभावः कदाचित् क्वापि विद्यते ।  मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च’ इति स्कान्दे ॥ 37 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V38
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विशेषानुग्रहं च ॐ ॥ 38-471 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V38
| id      = BS_C03_S04_V38_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।
                एधमानद्विडुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V38
| id      = BS_C03_S04_V38_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति विशेषानुग्रहं च दर्शयति देवेषु परमेश्वरस्य।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V38
| id      = BS_C03_S04_V38_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘असुरान् दमयन् विष्णुः स्वपदं च सुरान् नयन् ।पुनः पुनर्मानुषांस्तु सृतावावर्तयत्यसौ’इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 38 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V39
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अतस्त्वितरज्ज्यायोलिङ्गाच्च ॐ ॥ 39-472 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V39
| id      = BS_C03_S04_V39_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
देवभागादसुरभाग एव बहुलः । ‘तस्मान्न जनतामियात्’ इति लिङ्गात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V39
| id      = BS_C03_S04_V39_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चशब्दात्
                ‘ततः कनीयासा एव देवा ज्यायासा असुराः’ इति श्रुतेश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V39
| id      = BS_C03_S04_V39_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘असुरा बहुला यस्मात् तस्मान्न जनतामियात्’ इति च ब्राह्मे ॥ 39 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V40
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॐ ॥ 40-473 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥ 05 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
असुरजातेरेवासुरत्वं देवजातेरेव देवत्वं जैमिनेरपि सिद्धमेव।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नासुरा दैवीं न देवा आसुरीं न मनुष्या दैवीमासुरीं च गतिमीयुरात्मीयामेव जातिमनुभवन्ति’ इति नियमश्रुतेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नासुराणां दैवं रूपं न देवानामासुरं न चोभयं मनुष्याणां यो यद्रूपः स तद्रूपो निसर्गो ह्येष भवति’ इत्यतद्रूपत्वश्रुतेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाऽप्येतर्हि सप्तो भूर्भूरित्येव प्रशस्वित्यभूतिरित्यसुरासेते ह परूभभूवुः’ इति देवासुराणां भावाभावश्रुतेश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
देवानां भूतिरित्येव मनो विष्णौ स्वभावतः ।
                असुराणामभूतित्वेनैतन्नेयमतोऽन्यथा ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V40
| id      = BS_C03_S04_V40_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘देवाः शापाभिभूतत्वात् प्रह्लादाद्या बभूविरे ।अतः सुगतिरेतेषां नान्यथा व्यत्ययो भवेत्’ इति चाध्यात्मे ॥ 40 ॥
}}
 
=== अधिकारिकाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V41
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॐ ॥ 41-474 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V41
| id      = BS_C03_S04_V41_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च परमात्मैश्वर्यादिकमाकाङ्क्ष्यम्, ब्रह्मादीनामपु नाकाङ्क्षयं, किमुपरस्येति सूचयितुमपिशब्दः । चशब्दस्तु ज्ञानार्थीनां पूर्वोक्तादित्थम्भावान्तरसूचकः । अयोग्यमारोढुं प्रयतन् प्रपतन् हि दृश्यते । एवमयोगस्य परमात्मैश्वर्यस्य ब्रह्मादिपदस्य चाकाङ्क्षायां पतनमनुमीयते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V41
| id      = BS_C03_S04_V41_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न देवपदमन्विच्छेत् कुत एव हरेर्गुणान् ।इच्छन् पतति पूर्वस्मादधस्ताद्यत्र नोत्थितिः’ इति ब्रह्माण्डे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V41
| id      = BS_C03_S04_V41_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेव सुराद्याश्च हरिश्च स्वपदेच्छुकम्’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V41
| id      = BS_C03_S04_V41_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इत्याद्यनुमानरूपवाक्याच्च ।।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V41
| id      = BS_C03_S04_V41_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षत ।अवदस्यूँरधूनुथाः’ इति च श्रुतिः॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V42
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपपूर्वमपीत्येके भावशमनवत् तदुक्तम् ॐ ॥ 42-475 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V42
| id      = BS_C03_S04_V42_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
उपदेवपदं च नाकाङ्क्ष्यमित्येके । भावशमनवदृष्टिपदवदेव ।।
                तच्चोक्तमिन्द्रद्युम्नश्रुतौ –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V42
| id      = BS_C03_S04_V42_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ यथर्षीन् प्रजापतीन् नाकाङ्क्षेदेवं न गन्धर्वान् न विद्याधरान् न सिद्धान्’ इति।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V42
| id      = BS_C03_S04_V42_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
बृहत्संहितायां च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V42
| id      = BS_C03_S04_V42_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न दैवानभिकाङ्क्षेत कुत एव हरेर्गुणान् ।
                प्राजापत्यान् न चार्षां गान्धर्वादीनपि क्वचित् ॥
                ऋष्यादिषु विशेषे तु दोषो नैवाविशेषतः’
                इति विशेषदर्शनार्थमेक इत्युक्तम् ॥ 42 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V43
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ बहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच्च ॐ ॥ 43-476 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V43
| id      = BS_C03_S04_V43_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति अधिकारिकाधिकरणम् ॥ 06 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V43
| id      = BS_C03_S04_V43_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
देवर्षिगन्धर्वादिपदेभ्योऽन्यत्र शुभविषय आकाङ्क्षायामनाकाङ्क्षायां च न पतनम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V43
| id      = BS_C03_S04_V43_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘देवर्षिगन्धर्वाणां पदाकाङ्क्षी पतेत् ध्रुवम् ।अन्यत्र शुभमाकाङ्क्षन् न पतेदविरोधतः’ इति स्मृतेः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V43
| id      = BS_C03_S04_V43_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नानात्वमेव कामानां नाकामः क्व च दृश्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V43
| id      = BS_C03_S04_V43_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अतोऽविरुद्धकामः स्यादकामस्तेन भण्यते’ इत्याचाराच्च ॥ 43 ॥
}}
 
=== फलश्रुत्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V44
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ॥ 44-477 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V44
| id      = BS_C03_S04_V44_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादि फलं स्वामिनां देवानामेव भवति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V44
| id      = BS_C03_S04_V44_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यदु किञ्चेमाः प्रजाः शुभमाचरन्ति देवा एव तदाचरन्ति यदु किं चेमाः प्रजा विजानते देवा एव तद्विजानते देवानां ह्येतद्भवति स्वामी हि फलमश्नुते नास्वामी कर्म कुर्वाणः’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V44
| id      = BS_C03_S04_V44_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति माध्यन्दिनायनश्रुतेरित्यात्रेयो मन्यते ॥ 44 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V45
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॐ ॥ 45-478 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V45
| id      = BS_C03_S04_V45_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सत्रयागेष्वृत्विजामपि फलदर्शनादल्पं फलं प्रजानामपि भवतीत्यौडुलोमिर्मन्यते । तधर्थं देवैः क्रियमाणत्वात् ॥ 45 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V46
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सहकार्यन्तरविधिःपक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॐ ॥ 49-479 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V46
| id      = BS_C03_S04_V46_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति फलश्रुत्यधिकरणम् ॥ 07 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V46
| id      = BS_C03_S04_V46_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तृतीयः स्वपक्षः । देवानां ज्ञापनादिकर्मणि सहकार्यान्तरत्वेन प्रजा विधीयन्ते । यथा प्रजावतो राज्ञः प्रजाः सहकारित्वेन विधीयन्ते । यथावाऽऽचार्यस्य शिष्याः ।
                वाराहे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V46
| id      = BS_C03_S04_V46_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्ञानादिदानं देवानां विष्णुना साधु चोदितम् ।
                वेदे च तेषां विहितं तत्राचार्यो महत्तरः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V46
| id      = BS_C03_S04_V46_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
विहितः सहकारित्वे सहकार्यान्तरं प्रजाः ।
                पातृत्वेन यथा राज्ञो यथा शिष्या गुरोरपि ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V46
| id      = BS_C03_S04_V46_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तस्माच्छ्रुतं फलं तासामाचार्याणां महत्तरम् ।
                ततो महत्तरं प्रोक्तं देवानामुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 46 ॥
}}
 
=== कृत्स्नभावाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V47
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कृत्स्नभावात् तु गृहिणोपसंहारः ॐ ॥ 47-480 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V47
| id      = BS_C03_S04_V47_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधत्’ इत्युक्त्वा  ‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’ इति गृहिणोपसंहारः क्रियते । तस्माद्गृहस्तस्यैवोत्तवत्वमिति न वाच्यम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V47
| id      = BS_C03_S04_V47_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यतः कृत्स्नगृहस्थान् देवानपेक्ष्यैवोपसंहारः क्रियते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V47
| id      = BS_C03_S04_V47_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कृत्स्ना ह्येते गृहिणो देवाः कृत्स्ना एते यतयोऽत एतेषां न पुत्रा दायमुपयन्ति स चैते गृहान् विसृजन्त्यरागा अद्वेषा अलोभाः सर्वभोगाः सर्वज्ञाः सर्वकर्तारः’ इति पौत्रायणश्रुतिः ॥ 47 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V48
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॐ ॥ 48-481 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V48
| id      = BS_C03_S04_V48_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति कृत्स्नभावाधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V48
| id      = BS_C03_S04_V48_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न चाश्रमद्वयमेव देवानाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V48
| id      = BS_C03_S04_V48_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘देवाएव ब्रह्मचारिणो देवा एव गृहस्था देवा एव वनस्था यथा ह्येते मुनय एवं सर्ववर्णाः सर्वाश्रमाः सर्वं ह्येते कर्म कुर्वन्ति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतौ यतित्वदृष्टान्तेनान्येषामप्युपदेशात् ॥ 48 ॥
}}
 
=== अनाविष्काराधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V49
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ॥ 49-482 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V49
| id      = BS_C03_S04_V49_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति अनाविष्काराधिकरणम् (अन्वयाधिकरणम्) ॥ 09 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V49
| id      = BS_C03_S04_V49_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘एतां विद्यामदीत्य ब्रह्मदर्शी वाव भवति । स एतां मनुष्येषु विब्रूयात् । यथा यथा ह वै ब्रूयात् तथा तथाऽधिको भवति’
                इति माठरश्रुतौ विद्यादानं श्रूयते । तच्च बहूनां स्वीकरणार्थमाविष्कारेणेति न मन्तव्यम् । अन्वयाद्युक्ते । अविष्कारेऽयोग्यानामपि स्वीकारप्राप्तिः । तच्च विषिद्धम् –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V49
| id      = BS_C03_S04_V49_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘मा नः स्तेनेभ्यो यो अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः।
                येषां नैतन्नापरं कि च नैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यं कदाचित् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V49
| id      = BS_C03_S04_V49_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अथोशमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।
                आदेवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V49
| id      = BS_C03_S04_V49_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवदिस्टेऽहमस्मि ।
                अनार्यकायानृजवे शठाय न मां ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यम्’ इति च ॥ 49 ॥
}}
 
=== ऐहिकाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V50
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ॥ 50-483 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति ऐहिकाधिकरणम् ॥ 10 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः’
                इति दर्शनार्थं श्रवणादि विधीयते । तच्च दर्शनमैहिकमेव प्रारब्दप्रतिबन्धाभावे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘श्रुत्वाऽऽत्मानं मतिपूर्वं ह्युपास्येहैव दृष्टिं परमस्य विन्देत् ।
                यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति सौपर्णश्रुतौ दर्शनात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अनादिजन्मसम्बन्धं निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् ।
                यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि ।
                इह जन्मान्तरे वाऽपि तावत्यैव तु दर्शनम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V50
| id      = BS_C03_S04_V50_B10
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च ।परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्याधिकं हरेः ॥एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यथा तद्दर्शनं भवेत्’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 50 ॥
}}
 
=== मुक्तिफलाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S04_V51
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॐ ॥ 51-484 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति मुक्तिफलाधिकरणम् ॥ 11 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ 03-04॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायः (साधनाध्यायः) ॥ 03 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एवमेव प्रारब्धकर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव मोक्षः, तद्भावे जन्मान्तराणीत्यनियमः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘धर्मी स्वर्गं विधर्मी निरयमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतम्’ इति ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षस्यैवावधारणात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘विद्वानमृतमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
                अवसन्नं यदारब्दं कर्म तत्रैव गच्छति ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C03_S04_V51
| id      = BS_C03_S04_V51_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न चेद्बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशयः’ इति च नारायणाध्यात्मे ॥ 51 ॥
}}
 
 
[[Category:Brahmasutra]]

Latest revision as of 06:40, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C3/S4&oldid=4092"