Jump to content

Brahmasutra/C4/S4: Difference between revisions

From Grantha
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(7 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
#REDIRECT [[Brahmasutra#BS_C04_S04]]
| document_id  = BS
| chapter_id  = BS_C04
| chapter_num  = 4
| chapter_name = (फलाध्यायः) चतुर्थाध्यायः ॥
| section_id  = BS_C04_S04
| section_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}
== चतुर्थः पादः ==
 
भोगमाहास्मिन् पादे-
 
=== सम्पद्याधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V01
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सम्पद्याधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात् ॐ ॥ 01-542 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V01
| id      = BS_C04_S04_V01_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स य एवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन्नात्मनमभिसम्पद्यैतेनात्मना यथाकामं सर्वान् कामाननुभवति’ इति सौपर्णश्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V01
| id      = BS_C04_S04_V01_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V01
| id      = BS_C04_S04_V01_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘एवं सेतुं तीर्त्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवति’ इति च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V01
| id      = BS_C04_S04_V01_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तत्र तरणं नाम तत्प्राप्तयेऽन्यतरणमेव ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V01
| id      = BS_C04_S04_V01_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वैतं सेतुमाप्यैतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदत आनन्दी भवति’ इति मौद्गल्यश्रुतेः ॥ 01 ॥
}}
 
=== मुक्ताधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V02
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = मुक्ताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॐ ॥ 02-543 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V02
| id      = BS_C04_S04_V02_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
मुक्त एव चात्रोच्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V02
| id      = BS_C04_S04_V02_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अहरहरेनमनुप्रविशत्युपसङ्क्रमते च न तत्र मोदते न प्रमोदते न कामाननुभवति बद्धो ह्येष तदा भवत्यथ यदैनं मुक्तोऽनुप्रविशति मोदते च प्रमोदते च कामांश्चैवानुभवति । कामांश्चैवानुभवति’ इति बृहच्छ्रुतौ प्रतिज्ञानात् ॥ 02 ॥
}}
 
=== आत्माधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V03
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = आत्माधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मा प्रकरणात् ॐ ॥ 03-544 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V03
| id      = BS_C04_S04_V03_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
परञ्ज्योतिशब्देन परमात्मैवोच्यते । तत्प्रकरणत्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V03
| id      = BS_C04_S04_V03_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘परञ्ज्योतिः परं ब्रह्म परमात्मादिका गिरः ।
                सर्वत्र हरिमेवैकं ब्रूयुर्नान्यं कथञ्चन’ इति च ब्रह्माण्डे ॥ 03 ॥
}}
 
=== अविभागाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V04
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = अविभागाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अविभागेन दृष्टत्वात् ॐ ॥ 04-545 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V04
| id      = BS_C04_S04_V04_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ये भोगाः परमात्मना भुज्यन्ते त एव मुक्तैर्भुज्यन्ते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V04
| id      = BS_C04_S04_V04_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’ इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V04
| id      = BS_C04_S04_V04_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
भविष्यत्पुराणे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V04
| id      = BS_C04_S04_V04_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्भोगान् लेशतः क्वचित् ।
                बहिष्ठान् भुञ्जते नित्यं नानन्दादीन् कथञ्चन’ इति ॥ 04 ॥
}}
 
=== चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V05
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॐ ॥ 05-546 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V05
| id      = BS_C04_S04_V05_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वदेहपरित्यागेन मुक्ताः सन्तो ब्राह्मेणैव देहेन भोगान् भुञ्जत इति जैमिनिर्मन्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V05
| id      = BS_C04_S04_V05_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिसृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा पश्यति ब्रह्मणा श्रुणोति ब्रह्मणैवेदं सर्वमनुभवति’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V05
| id      = BS_C04_S04_V05_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति माध्यन्दिनायनश्रुतावुपन्यासात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V05
| id      = BS_C04_S04_V05_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति ।गच्छेच्च हरिपादेन मुक्तस्यैषा स्थितिर्भवेत्’ इति स्मृतेः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V05
| id      = BS_C04_S04_V05_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘गच्छामि विष्णुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् ।’इत्यादि पूर्वस्मरणान्मुक्तस्यैतद्भविष्यति’ इति बृहत्तन्त्रोक्तयुक्तेश्च ॥ 05 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V06
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॐ ॥ 06-547 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V06
| id      = BS_C04_S04_V06_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चितिमात्रो देहो मुक्तानां पृथग्विद्यते तेन भुञ्जते ।
                सर्वं वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मात्र एवैष भवति चिन्मात्र एवावतिष्ठते तामेतां मुक्तिरित्याचक्षते’
                इत्युद्दालकश्रुतेश्चिदात्मकत्वादित्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 06 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V07
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॐ ॥07-548॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V07
| id      = BS_C04_S04_V07_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स वा एष एतस्मान्मर्त्याद्विमुक्तश्चिन्मात्रीभवत्यथ तेनैव रूपेणाभिपश्यत्यभिश्रुणोत्यभिमनुतेऽभिविजानाति तामाहुर्मुक्तिः’ इति सौपर्णश्रुतौ चिन्मात्रेणाप्युपन्यासाज्जैमिन्युक्तस्य च भावादुभयत्राप्यविरोधं बादरायणो मन्यते ।
                नारायणाध्यात्मे च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V07
| id      = BS_C04_S04_V07_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘मर्त्यं देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः ।
                चितिमात्रेन्द्रियाश्चैव प्रविष्टा विष्णुमव्ययम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V07
| id      = BS_C04_S04_V07_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तदङ्गानुगृहीतैश्च स्वाङ्गैरेव प्रवर्तनम् ।
                कुर्वन्ति भुञ्जते भोगांस्तदन्तर्बहिरेव वा ॥
                यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताः’ इति ॥ 07 ॥
}}
 
=== सङ्कल्पाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V08
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सङ्कल्पाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सङ्कल्पादेव च तच्च्रुतेः ॐ ॥ 08-549 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V08
| id      = BS_C04_S04_V08_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न तेषां भोगादिषु प्रयत्नापेक्षा ।
                ‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’ इत्यादिश्रुतेः ॥ 08 ॥
}}
 
=== अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V09
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = अनन्याधिपतित्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ॥ 09-550 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V09
| id      = BS_C04_S04_V09_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सत्यसङ्कल्पत्वादेव ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V09
| id      = BS_C04_S04_V09_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः ।
                ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V09
| id      = BS_C04_S04_V09_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् ।आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’ इति वाराहे ॥ 09 ॥
}}
 
=== उभयविधभोगाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V10
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॐ ॥ 10-551 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V10
| id      = BS_C04_S04_V10_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चिन्मात्रं विनाऽन्यो देहस्तेषां न विद्यत इति बादरिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V10
| id      = BS_C04_S04_V10_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अशरीरो वाव तदा भवत्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतो याभ्यां ह्येष उन्मथ्यत’ इत्येवं कौण्ठरव्यश्रुतावाह हि ॥ 10 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V11
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् ॐ ॥ 11-552 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V11
| id      = BS_C04_S04_V11_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स वा एष एवंवित् परमभिपश्यत्यभिशृणोति ज्योतिषैव रूपेण चिता वाऽचिता वा नित्येन वाऽनित्येन वाऽथानन्दी ह्येवैष भवति नानानन्दं कञ्चिदुपस्पृषति’
                इत्यौद्दालकश्रुतौ विकल्पाम्नानादन्यदेहस्यापि भावं जैमिनिर्मन्यते ॥ 11 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V12
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ॐ ॥ 12-553 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V12
| id      = BS_C04_S04_V12_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथा द्वादशाहः क्रत्वात्मकः सत्रात्मकश्च भवति । एवं मुक्तभोगो बाह्यशरीरकृतश्चिन्मात्रकृतश्च भवति इति बादरायणो मन्यते ॥ 12 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V13
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॐ ॥ 13-554 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V13
| id      = BS_C04_S04_V13_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सन्ध्यं स्वप्नः ।‘सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम्’ इति श्रुतेः ॥ 13 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V14
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावे जाग्रद्वत् ॐ ॥ 14-555 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V14
| id      = BS_C04_S04_V14_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ब्रह्मवैवर्ते च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V14
| id      = BS_C04_S04_V14_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्वप्नस्थानं यथा भोगो विना देहेन युज्यते ।
                एवं मुक्तावपि भवेद्विना देहेन भोजनम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V14
| id      = BS_C04_S04_V14_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वेच्छया वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित् ।
                स्वीकृत्य जागरितवद्भुक्त्वा त्यागः कदाचन’ इति ॥ 14 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V15
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 15-556 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V15
| id      = BS_C04_S04_V15_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
शरीरमनुप्रविश्यापि तत्प्रकाशयन्तः पुण्यानेव भोगाननुभवन्ति न तु दुःखादीन् । यथा प्रदीपो दीपिकादिषु प्रविष्टस्तत्स्थं तैलाद्येव भुङ्ते न तु तत्कार्ष्ण्यादि ।
                ‘तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान् हृदयस्य भवति’ इति हि दर्शयति ॥ 15 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V15
| id      = BS_C04_S04_V15_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गादिस्थस्यैतदिति वाच्यम् । यतः –
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V16
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = उभयविधभोगाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वाप्यायसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॐ ॥ 16-557 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V16
| id      = BS_C04_S04_V16_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सुप्तौ मोक्षे वा तदुच्यते । ‘अत्र पिताऽपिता भवत्यनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन’ इत्याद्याविष्कृतत्वात् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V16
| id      = BS_C04_S04_V16_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ब्रह्मवैवर्ते च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V16
| id      = BS_C04_S04_V16_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः ।
                भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन् कदाचन ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V16
| id      = BS_C04_S04_V16_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तीर्णा हि सर्वशोकांस्ते पुण्यपापादिवर्जिताः ।
                सर्वदोषनिवृत्तास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः’ इति ॥ 16 ॥
}}
 
=== सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V17
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ जगद्व्यापारवर्जम् ॐ ॥ 17-558 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V17
| id      = BS_C04_S04_V17_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतःसमभवत्’ इत्युच्यते । तत्र सृष्ट्यादिभ्योऽन्यान् व्यापारानाप्नोति ॥ 17 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V18
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ॐ ॥ 18-559 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V18
| id      = BS_C04_S04_V18_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
जीवप्रकरणत्वाज्जीवानां तादृक्सामर्थ्यविदूरत्वाच्च । वाराहे च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V18
| id      = BS_C04_S04_V18_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्ट्यादिव्यापृतिष्वपि ।
                मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान् कामांस्तु भुञ्जते ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V18
| id      = BS_C04_S04_V18_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तद्योग्यता नैव तेषां कदाचित् क्वापि विद्यते ।
                न चायोग्यं विमुक्तोऽपि प्राप्नुयान्नच कामयेत्’ इति ॥ 18 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V19
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॐ ॥ 19-560 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ता यो वेद, स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति’ इति प्रत्यक्षोपदेशाज्जगदैश्वर्यमप्यस्तीति चेन्न ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
आधिकारिकमण्डलाधिपतिर्ब्रह्मा हि तत्रोच्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
गारुडे च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘आत्मेत्येव परं देवमुपास्य हरिमव्ययम् ।
                केचिदत्रैव मुच्यन्ते नोत्क्रामन्ति कदाचन ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे तु केचन ।
                केचित् स्वर्गे महर्लोके जने तपसि चापरे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
केचित् सत्ये महाज्ञान गच्छन्ति क्षीरसागरम् ।
                तत्रापि क्रमयोगेन ज्ञानाधिक्यात् समीपगाः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B11
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सालोक्यं च सरूपत्वं सामीप्यं योग एव च ।
                इमामारभ्य सर्वत्र यावत्सुक्षीरसागरे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B13
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
पुरुषोऽनन्तशयनः श्रीमन्नारायणाभिधः ।
                मानुषा वर्णभेदेन तथैवाश्रमभेदतः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B15
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
                आजानजाः कर्मजाश्च तात्त्विकाश्च प्रजापतिः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B17
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशस्तेषु चैवोत्तरोत्तराः ।
                नित्यानन्दे च भोगे च ज्ञानैश्वर्यगुणेषु च ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B19
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वे शतगुणोद्रिक्ताः पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ।
                पूज्यन्ते चावरैस्ते तु सर्वपूज्यश्चतुर्मुखः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B21
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वजगद्व्यापृतिस्तेषां पूर्ववत् समुदीरिता ।
                सयुजः परमात्मानं प्रविश्य च बहिर्गताः
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V19
| id      = BS_C04_S04_V19_B23
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चिद्रूपान् प्राकृतांश्चापि विना भोगांस्तु कांश्चन ।
                भुञ्जते मुक्तिरेवं ते विस्पष्टं समुदाहृताः’ इति ॥ 19 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V20
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्)
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विकारावर्ति च तथाहि दर्शयति ॐ ॥ 20-561 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V20
| id      = BS_C04_S04_V20_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
विकारावर्तिव्यापारो मुक्तानां न विद्यते । ‘इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते’ इति हि श्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V20
| id      = BS_C04_S04_V20_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वाराहे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V20
| id      = BS_C04_S04_V20_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वाधिकारेण वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् ।
                बलिं हरन्ति मुक्ताय विरिञ्चाय तु पूर्ववत् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V20
| id      = BS_C04_S04_V20_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सब्रह्मकास्तु ते देवा विष्णवे च विशेषतः ।
                न विकाराधिकारस्तु मुक्तानामन्य एव तु ।
                विकाराधिकृता ज्ञेया ये नियुक्तास्तु विष्णुना’ इति ॥ 20 ॥
}}
 
=== स्थित्य(एकरूपा)धिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V21
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = स्थित्य(एकरूपा)धिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॐ ॥ 21-562 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘एतत् साम गायन्नास्ते’ इत्युच्यते ।तत्रानन्दादीनां वृद्धिर्ह्रासश्च न विद्यते। एकप्रकारेणैव सर्वदा स्थितिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्पन्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवात्मानं तस्यैवं दर्शयतो नापत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।  न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’ इति मोक्षधर्मे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
विद्वत्प्रत्यक्षात् कारणभावल्लिङ्गाच्च । ब्रह्मवैवर्ते च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न ह्रासो न च वृद्धिर्वा मुक्तानां विद्यते क्वचित् ।
        विद्वत्प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कारणाभावतोऽनुमा ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V21
| id      = BS_C04_S04_V21_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
हरेरुपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी ।
        न तु साधनभूता सा सिद्धिरेवात्र सा यतः’ इति ॥ 21 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V22
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = स्थित्य(एकरूपा)धिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ॐ ॥ 22-563 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V22
| id      = BS_C04_S04_V22_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च भोगविशेषादिविरोधः ।‘एतमानन्दमयमात्मानमनुविश्य न जायते न म्रियते न ह्रसते न वर्धते यथाकामं चरति यथाकामं पिबति यथाकामं रमते यथाकाममुपरमते’
                इति भोगमात्रसाम्यलिङ्गात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V22
| id      = BS_C04_S04_V22_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् ।कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां विषिध्यते’ इति कौर्मे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V22
| id      = BS_C04_S04_V22_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘प्रवाहतस्तुवृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् ।
                नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V22
| id      = BS_C04_S04_V22_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’|इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥
}}
 
=== अनावृत्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C04_S04_V23
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C04
| section_id    = BS_C04_S04
| adhikarana    = अनावृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॐ ॥ 23-564 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V23
| id      = BS_C04_S04_V23_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’ ,‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’ इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ 23 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V23
| id      = BS_C04_S04_V23_B02
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ज्ञानानन्दादिभिः सर्वैर्गुणैः पूर्णाय विष्णवे ।
                नमोऽस्तु गुरवे नित्यं सर्वथाऽतिप्रियाय मे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V23
| id      = BS_C04_S04_V23_B04
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं
                बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
                वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्-
                मध्वो यत् तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हरौ तेन हि ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S04_V23
| id      = BS_C04_S04_V23_B08
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
नित्यानन्दो हरिः पूर्णो नित्यदा प्रीयतां मम ।
                नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तस्मै च विष्णवे ॥
}}
 
 
[[Category:Brahmasutra]]

Latest revision as of 06:40, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C4/S4&oldid=4096"