Mahabharatatatparyanirnaya/Part1

श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयः

नारायणाय परिपूर्णगुणार्णवाय विश्वोदयस्थितिलयोन्नियति प्रदाय।ज्ञानप्रदाय विबुधासुरसौख्यदुःखसत्कारणाय वितताय नमो नमस्ते ॥ १॥

आसीदुदारगुणवारिधिरप्रमेयो नारायणः परतमः परमात् स एकः।संशान्तसंविदखिलं जठरे निधाय लक्ष्मीभुजान्तरगतः स्वरतोऽपि चाग्रे ॥ २॥

तस्योदरस्थजगतः सदमन्दसान्द्रस्वानन्दतुष्टवपुषोऽपि रमारमस्य।भूत्यै निजाश्रितजनस्य हि सृज्यसृष्टावीक्षा बभूव परनामनिमेषकान्ते ॥ ३॥

दृष्ट्वा स चेतनगणान् जठरे शयानान् आनन्दमात्रवपुषः सृतिविप्रमुक्तान्।ध्यानं गतान् सृतिगतांश्च सुषुप्तिसंस्थान् ब्रह्मादिकान् कलिपरान् मनुजांस्तथैक्षत् ॥ ४॥

स्रक्ष्ये हि चेतनगणान् सुखदुःखमध्यसम्प्राप्तये तनुभृतां विहृतिं ममेच्छन्।सोऽयं विहार इह मे तनुभृत् स्वभावसम्भूतये भवति भूतिकृदेव भूत्याः ॥ ५॥

इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासुदेवनामा बभूव निजमुक्तिपदप्रदाता।तस्याज्ञयैव नियताऽथ रमाऽपि रूपं बभ्रे द्वितीयमपि यत् प्रवदन्ति मायाम् ॥ ६॥

सङ्कर्षणश्च स बभूव पुनः सुनित्यः संहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव।देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टिहेतोः प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी ॥ ७॥

स्थित्यै पुनः स भगवाननिरुद्धनामा देवी च शान्तिरभवच्छरदां सहस्रम्।स्थित्वा स्वमूर्तिभिरमूभिरचिन्त्यशक्तिः प्रद्युम्नरूपक इमांश्चरमात्मनेऽदात् ॥ ८॥

निर्देहकान् स भगवाननिरुद्धनामा जीवान् स्वकर्मसहितान् उदरे निवेश्य ।चक्रेऽथ देहसहितान् क्रमशः स्वयम्भुप्राणात्मशेषगरुडेशमुखान् समग्रान् ॥ ९॥

पञ्चात्मकः स भगवान् द्विषडात्मकोऽभूत् पञ्चद्वयी शतसहस्रपरोऽमितश्च।एकः समोऽप्यखिलदोषसमुज्झितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूत् ॥ १०॥

निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्त्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीनः।आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च स्वगतभेदविवर्जितात्मा ॥ ११॥

कालाच्च देशगुणतोऽस्य न चाऽदिरन्तो वृद्धिक्षयौ न तु परस्य सदातनस्य।नैतादृशः क्‍व च बभूव न चैव भाव्यो नास्त्युत्तरः किमु परात् परमस्य विष्णोः ॥ १२॥

सर्वज्ञ ईश्वरतमः स च सर्वशक्तिः पूर्णाव्ययात्मबलचित्-सुखवीर्यसारः।यस्याऽज्ञया रहितमिन्दिरया समेतं ब्रह्मेशपूर्वकमिदं न तु कस्य चेशम् ॥ १३॥

आभासकोऽस्य पवनः पवनस्य रुद्रः शेषात्मको गरुड एव च शक्रकामौ।वीन्द्रेशयोस्तदपरे त्वनयोश्च तेषां ऋष्यादयः क्रमश ऊनगुणाः शतांशाः ॥ १४॥

आभासका त्वथ रमाऽस्य मरुत्स्वरूपाच्छ्रेष्ठाऽप्यजात् तदनु गीः शिवतो वरिष्ठा।तस्या उमा विपतिनी च गिरस्तयोऽस्तु शच्यादिकाः क्रमश एव यथा पुमांसः ॥ १५॥

ताभ्यश्च ते शतगुणैर्दशतो वरिष्ठाः पञ्चोत्तरैरपि यथाक्रमतः श्रुतिस्थाः।शब्दो बहुत्ववचनः शतमित्यतश्च श्रुत्यन्तरेषु बहुधोक्तिविरुद्धता न ॥ १६॥

तेषां स्वरूपमिदमेव यतोऽथ मुक्तावप्येवमेव सततोच्चविनीचरूपाः।शब्दः शतं दशसहस्रमिति स्म यस्मात् तस्मान्न हीनवचनोऽथ ततोऽग्र्यरूपाः ॥ १७॥

एवं नरोत्तमपरास्तु विमुक्तियोग्या अन्ये च संसृतिपरा असुरास्तमोगाः।एवं सदैव नियमः क्‍वचिदन्यथा न यावन्न पूर्तिरुत संसृतिगाः समस्ताः ॥ १८॥

पूर्तिश्च नैव नियमाद् भविता हि यस्मात् तस्मात् समाप्तिमपि यान्ति न जीवसङ्घाः।आनन्त्यमेव गणशोऽस्ति यतो हि तेषां इत्थं ततः सकलकालगता प्रवृत्तिः ॥ १९॥

एतैः सुरादिभिरतिप्रतिभादियुक्तैर्युक्तैः सहैव सततं प्रविचिन्तयद्भिः।पूर्तेरचिन्त्यमहिमः परमः परात्मा नारायणोऽस्य गुणविस्तृतिरन्यगा क्‍व ॥ २०॥

साम्यं न चास्य परमस्य च केन चाऽप्यं मुक्तेन च क्‍वचिदतस्त्वभिदा कुतोऽस्य।प्राप्येत चेतनगणैः सततास्वतन्त्रैः नित्यस्वतन्त्रवपुषः परमात् परस्य ॥ २१॥

अर्थोऽयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः।अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सहतत्त्वसूत्रैः निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव ॥ २२॥

नारायणस्य न समः पुरुषोत्तमोऽहं जीवाक्षरे ह्यतिगतोऽस्मि ततो ‘ऽन्यदार्तम्’ (बृ.उ. ५.५.१) ।‘मुक्तोऽपसृप्य’ (ब्र.सू. १.३.२) इह नास्ति कुतश्च कश्चित् ‘नानेव’ (क.उ. २.१.११) धर्मपृथगात्मदृगेत्यधो हि॥ २३॥

‘आभास एव’ (ब्र.सू. २.३.५०) पृथगीशत एष जीवोमुक्तस्य नास्ति जगतो विषये तु शक्तिः।मात्रापरोऽसि न तु तेऽश्नुवते महित्वं

‘माहात्म्यदेह’ ‘सृतिमुक्तिगते’ ‘शिवश्चब्रह्मा च तद्गुणगतौ न कथञ्चनेशौ’ ।‘न श्रीः कुतस्तदपरे’‘ऽस्य सुखस्य मात्राम्

‘आभासकाभासपरावभासरूपाण्यजस्राणि च चेतनानाम् ।विष्णोः सदैवाति वशात् कदापि गच्छन्ति केशादिगणा न मुक्तौ’ ॥ २६॥

‘यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशा’‘नाहं परायुर्न मरीचिमुख्याः’ ।‘जानन्ति यद्गुणगणान् न रमादयोऽपि

‘नैवैक एव पुरुषः पुरुषोत्तमोऽसौएकः कुतः स पुरुषो’ ‘यत एव जात्या ।अर्थात् श्रुतेश्च गुणतो निजरूपतश्च

‘सर्वोत्तमो हरिरिदं तु तदाज्ञयैवचेत्तुं क्षमं स तु हरिः परमस्वतन्त्रः ।पूर्णाव्ययागणितनित्यगुणार्णवोऽसौ’

‘ऋगादयश्च चत्वारः पञ्चरात्रं च भारतम्।मूलरामायणं ब्रह्मसूत्रं मानं स्वतः स्मृतम् ’॥ ३०॥

अविरुद्धं च यत्त्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथा।एतद्विरुद्धं यत्तु स्यान्न तन्मानं कथञ्चन ॥ ३१॥

वैष्णवानि पुराणानि पञ्चरात्रात्मकत्वतः।प्रमाणान्येव मन्वाद्याः स्मृतयोऽप्यनुकूलतः ॥ ३२॥

एतेषु विष्णोराधिक्यमुच्यतेऽन्यस्य न क्‍वचित्।अतस्तदेव मन्तव्यं नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३३॥

मोहार्थान्यन्यशास्त्राणि कृतान्येवाऽज्ञया हरेः।अतस्तेषूक्तमग्राह्यम् असुराणां तमोगतेः ॥ ३४॥

यस्मात् कृतानि तानीह विष्णुनोक्तैः शिवादिभिः।एषां यन्न विरोधि स्यात् तत्रोक्तं तन्न वार्यते ॥ ३५॥

विष्ण्वाधिक्यविरोधीनि यानि वेदवचांस्यपि।तानि योज्यान्यानुकूल्याद् विष्ण्वाधिक्यस्य सर्वशः ॥ ३६॥

अवतारेषु यत् किञ्चिद् दर्शयेन्नरवद्धरिः।तच्चासुराणां मोहाय दोषा विष्णोर्नहि क्‍वचित् ॥ ३७॥

अज्ञत्वं पारवश्यं वा (छे)वेधभेदादिकं तथा।तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा ॥ ३८॥

अनीशत्वं च दुःखित्वं साम्यमन्यैश्च हीनताम्।प्रदर्शयति मोहाय दैत्यादीनां हरिः स्वयम् ॥ ३९॥

न तस्य कश्चिद् दोषोऽस्ति पूर्णाखिलगुणो ह्यसौ।सर्वदेहस्थरूपेषु प्रादुर्भावेषु चेश्वरः ॥ ४०॥

ब्रह्माद्यभेदः साम्यं वा कुतस्तस्य महात्मनः।यदेवं वाचकं शास्त्रं तद्धि शास्त्रं परं मतम् ॥ ४१॥

निर्णयायैव यत् प्रोक्तं ब्रह्मसूत्रं तु विष्णुना।व्यासरूपेण तद् ग्राह्यं तत्रोक्ताः सर्वनिर्णयाः ॥ ४२॥

यथार्थवचनानां च मोहार्थानां च संशयम्।अपनेतुं हि भगवान् ब्रह्मसूत्रमचीक्लृपत् ॥ ४३॥

तस्मात् सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्यः सर्वनिर्णयः।सर्वदोषविहीनत्वं गुणैः सर्वैरुदीर्णता ॥ ४४॥

अभेदः सर्वरूपेषु जीवभेदः सदैव च।विष्णोरुक्तानि सूत्रेषु सर्ववेदेड्यता तथा ॥ ४५॥

तारतम्यं च मुक्तानां विमुक्तिर्विद्यया तथा।तस्मादेतद्विरुद्धं यन्मोहाय तदुदाहृतम् ॥ ४६॥

तस्माद् ‘ये ये गुणा विष्णोर्ग्राह्यास्ते सर्व एव तु’।इत्याद्युक्तं भगवता भविष्यत्पर्वणि स्फुटम् ॥ ४७॥

‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति।त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ ४८॥

अतत्थ्यानि वितत्थ्यानि दर्शयस्व महाभुज।प्रकाशं कुरु चाऽत्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु’ ॥ ४९॥

इति वाराहवचनं ब्रह्माण्डोक्तं तथाऽपरम् ।‘अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्चिच्छरीरता ॥ ५०॥

निर्दोषत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि चोच्यते ।एतद्विरुद्धं यत् सर्वं तन्मोहायेति निर्णयः’ ॥ ५१॥

स्कान्देऽप्युक्तं शिवेनैव षण्मुखायैव सादरम् ।शिवशास्त्रेऽपि तद् ग्राह्यं भगवच्छास्त्रयोगि यत् ॥ ५२॥

‘परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् ।शास्त्राणां निर्णयस्त्वेष तदन्यन्मोहनाय हि ॥ ५३॥

ज्ञानं विना तु या मुक्तिः साम्यं च मम विष्णुना ।तीर्थाऽदिमात्रतो ज्ञानं ममाऽधिक्यं च विष्णुतः ॥ ५४॥

अभेदश्चास्मदादीनां मुक्तानां हरिणा तथा ।इत्यादि सर्वं मोहाय कथ्यते पुत्र नान्यथा’ ॥ ५५॥

उक्तं (पा)पद्मपुराणे च शैव एव शिवेन तु ।यदुक्तं हरिणा पूर्वं उमायै प्राह तद्धरः ॥ ५६॥

‘त्वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा ।द्वापराऽदौ युगे भूत्वा कलया मानुषाऽदिषु ॥ ५७॥

स्वाऽगमैः कल्पितैस्त्वं च जनान् मद्विमुखान् कुरु ।मां च गोपाय येन स्यात् सृष्टिरेषोत्तराधरा’(पद्म पु. ६.७१.१०६-१०७) ॥ ५८॥

न च वैष्णवशास्त्रेषु वेदेष्वपि हरेः परः ।क्‍वचिदुक्तोऽन्यशास्त्रेषु परमो विष्णुरीरितः ॥ ५९॥

निर्दोषत्वाच्च वेदानां वेदोक्तं ग्राह्यमेव हि ।वेदेषु च परो विष्णुः सर्वस्मादुच्यते सदा ॥ ६०॥

‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।विदे हि रुद्रो रुद्रियम् महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत्’(ऋग्वेद ७.४०.५) ॥ ६१॥

‘स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम्’ ।‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’ ॥ ६२॥

‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’ ।‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’ ॥ ६३॥

‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मु. उ.५.३(३.१.३)) ॥ ६४॥

‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।सोऽश्नुते सर्वान् कामान्त्सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(तै. उ.२.१) ॥ ६५॥

‘प्र घा न्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’ ।‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋग्वेद २.१५.१, ४.१७.५) ॥ ६६॥

‘यच्चिकेत सत्यमिइत् तन्न मोघं वसु स्पार्हम् उत जेतोत दाता’ ।‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.१०.५५.६, ८.३.४) ॥ ६७॥

‘सत्या विष्णोर्गुणाः सर्वे सत्या जीवेशयोर्भिदा ।सत्यो मिथो जीवभेदः सत्यं च जगदीदृशम् ॥ ६८॥

असत्यः स्वगतो भेदो विष्णोर्नान्यदसत्यकम् ।जगत्प्रवाहः सत्योऽयं पञ्चभेदसमन्वितः ॥ ६९॥

जीवेशयोर्भिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।जडेशयोर्जडानां च जडजीवभिदा तथा ॥ ७०॥

पञ्चभेदा इमे नित्याः सर्वावस्थासु सर्वशः ।मुक्तानां च न हीयन्ते तारतम्यं च सर्वदा ॥ ७१॥

क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा दैवाश्च पितरश्चिराः ।आजानजाः कर्मजाश्च देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥ ७२॥

रुद्रः सरस्वती वायुर्मुक्ताः शतगुणोत्तराः ।एको ब्रह्मा च वायुश्च वीन्द्रो रुद्रसमस्तथा ।एको रुद्रस्तथा शेषो न कश्चिद्वायुना समः ॥ ७३॥

मुक्तेषु श्रीस्तथा वायोः सहस्रगुणिता गुणैः ।ततोऽनन्तगुणो विष्णुर्न कश्चित् तत्समः सदा’ ॥ ७४॥

इत्यादि वेदवाक्यं विष्णोरुत्कर्षमेव वक्त्युच्चैः ।तात्पर्यं महदत्रेत्युक्तं ‘यो माम्’ (भ.गी.१५.१९) इति स्वयं तेन ॥ ७५॥

‘भूम्नो ज्यायस्त्वम्’(‘भूम्नःक्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति’ ब्र.सू.३.३.५९) इति ह्युक्तं सूत्रेषु निर्णयात् तेन ।तत्प्रीत्यैव च मोक्षः प्राप्यस्तेनैव नान्येन ॥ ७६॥

‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं(नू) स्वाम्’ (क.उ.१.२.२३; मु.उ.३.२.३) ॥ ७७॥

‘विष्णुर्हि दाता मोक्षस्य वायुश्च तदनुज्ञया ।मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भोग एव च ॥ ७८॥

उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेत् ।सर्वेषां च हरिर्नित्यं नियन्ता तद्वशाः परे ॥ ७९॥

तारतम्यं ततो ज्ञेयं सर्वोच्चत्वं हरेस्तथा ।एतद्विना न कस्यापि विमुक्तिः स्यात् कथञ्चन ॥ ८०॥

पञ्चभेदांश्च विज्ञाय विष्णोः स्वाभेदमेव च ।निर्दोषत्वं गुणोद्रेकं ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ ८१॥

अवतारान् हरेर्ज्ञात्वा नावतारा हरेश्च ये ।तदावेशांस्तथा सम्यग् ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ ८२॥

सृष्टिरक्षाऽहृतिज्ञाननियत्यज्ञानबन्धनान् ।मोक्षं च विष्णुतस्त्वेव ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ ८३॥

वेदांश्च पञ्चरात्राणि सेतिहासपुराणकान् ।ज्ञात्वा विष्णुपरानेव मुच्यते नान्यथा क्‍वचित् ॥ ८४॥

माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः ।स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः तया मुक्तिर्नचान्यथा ॥ ८५॥

त्रिविधा जीवसङ्घास्तु देवमानुषदानवाः ।तत्र देवा मुक्तियोग्या मानुषेषूत्तमास्तथा ॥ ८६॥

मध्यमा मानुषा ये तु सृतियोग्याः सदैव हि ।अधमा निरयायैव दानवास्तु तमोलयाः ॥ ८७॥

मुक्तिर्नित्या तमश्चैव नाऽवृत्तिः पुनरेतयोः ।देवानां निरयो नास्ति तमश्चापि कथञ्चन ॥ ८८॥

नासुराणां तथा मुक्तिः कदाचित् केनचित् क्‍वचित् ।मानुषाणां मध्यमानां नैवैतद्द्वयमाप्यते ॥ ८९॥

असुराणां तमःप्राप्तिस्तदा नियमतो भवेत् ।यदा तु ज्ञानिसद्भावे नैव गृह्णन्ति तत्परम् ॥ ९०॥

तदा मुक्तिश्च देवानां यदा प्रत्यक्षगो हरिः ।स्वयोग्ययोपासनया तन्वा तद्योग्यया तथा ॥ ९१॥

सर्वैर्गुणैर्ब्रह्मणा तु समुपास्यो हरिः सदा ।आनन्दो ज्ञः सदात्मेति ह्युपास्यो मानुषैर्हरिः ॥ ९२॥

यथाक्रमं गुणोद्रेकात् तदन्यैराविरिञ्चतः ।ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः पृथग्गणाः ॥ ९३॥

तैरेवाप्यं पदं तत्तु नैवान्यैः साधनैरपि ।एवं सर्वपदानां तु योग्याः सन्ति पृथग् गणाः ॥ ९४॥

तस्मादनाद्यनन्तं हि तारतम्यं चिदात्मनाम् ।तच्च नैवान्यथा कर्तुं शक्यं केनापि कुत्रचित् ॥ ९५॥

अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न संशयः ।तस्माद् योग्यानुसारेण सेव्यो विष्णुः सदैव हि ॥ ९६॥

अच्छिद्रसेवनाच्चैव निष्कामत्वाच्च योग्यतः ।द्रष्टुं शक्यो हरिः सर्वैर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ९७॥

नियमोऽयं हरेर्यस्मान्नोल्लङ्घ्यः सर्वचेतनैः ।सत्यसङ्कल्पतो विष्णुर्नान्यथा च करिष्यति ॥ ९८॥

दानतीर्थतपोयज्ञपूर्वाः सर्वेऽपि सर्वदा ।अङ्गानि हरिसेवायां भक्तिस्त्वेका विमुक्तये’ ॥भविष्यत्पर्ववचनमित्येतदखिलं परम् ॥ ९९॥

‘शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन् अन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥ १००॥ \\

परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति’(ऋग्वेद ६.४७.१६-१७) ॥ १०१॥

‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै. आ. ३.१२.१७, श्वे. उ. ३.८) ।‘तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय’ ॥ १०२॥

‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथादेवे तथा गुरौ ।तस्यैतेऽकथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः’(श्वे. उ. ६.२३) ॥ १०३॥

‘भक्त्यर्थान्यखिलान्येव भक्तिर्मोक्षाय केवला ।मुक्तानामपि भक्तिर्हि नित्यानन्दस्वरूपिणी ॥ १०४॥

ज्ञानपूर्वः परः स्नेहो नित्यो भक्तिरितीर्यते’।इत्यादि वेदवचनं साधनप्रविधायकम् ॥ १०५॥

‘निश्शेषधर्मकर्ताऽप्यभक्तस्ते नरके हरे।सदा तिष्ठति भक्तश्चेद् ब्रह्महाऽपि विमुच्यते’ ॥ १०६॥

‘धर्मो भवत्यधर्मोऽपि कृतो भक्तैस्तवाऽच्युत ।पापं भवति धर्मोऽपि यो न भक्तैः कृतो हरे’ ॥ १०७॥

‘भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप’(भ.गी.११.५४) ॥ १०८॥

‘अनादिद्वेषिणो दैत्या विष्णौ द्वेषो विवर्धितः ।तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्ते विनिश्चयात् ॥ १०९॥

पूर्णदुःखात्मको द्वेषः सोऽनन्तो ह्यवतिष्ठते ।पतितानां तमस्यन्धे निःशेषसुखवर्जिते ॥ ११०॥

जीवाभेदो निर्गुणत्वं अपूर्णगुणता तथा ।साम्याधिक्ये तदन्येषां भेदस्तद्गत एव च ॥ १११॥

प्रादुर्भावविपर्यासस्तद्भक्तद्वेष एव च ।तत्प्रमाणस्य निन्दा च द्वेषा एतेऽखिला मताः ॥ ११२॥

एतैर्विहीना या भक्तिः सा भक्तिरिति निश्चिता ।अनादिभक्तिर्देवानां क्रमाद् वृद्धिं गतैव सा ॥ ११३॥

अपरोक्षदृशेर्हेतुर्मुक्तिहेतुश्च सा पुनः ।सैवाऽनन्दस्वरूपेण नित्या मुक्तेषु तिष्ठति ॥ ११४॥

यथा शौक्ल्यादिकं रूपं गोर्भवत्येव सर्वदा ।सुखज्ञानादिकं रूपं एवं भक्तेर्न चान्यथा ॥ ११५॥

भक्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् ।स एव मुक्तिदाता च भक्तिस्तत्रैककारणम् ॥ ११६॥

ब्रह्मादीनां च मुक्तानां तारतम्ये तु कारणम् ।तारतम्यस्थिताऽनादिर्नित्या भक्तिर्न चेतरत् ॥ ११७॥

मानुषेष्वधमाः किञ्चिद् द्वेषयुक्ताः सदा हरौ ।दुःखनिष्ठास्ततस्तेऽपि नित्यमेव न संशयः ॥ ११८॥

मध्यमा मिश्रभूतत्वान्नित्यं मिश्रफलाः स्मृताः ।किञ्चिद्भक्तियुता नित्यं उत्तमास्तेन मोक्षिणः ॥ ११९॥

ब्रह्मणः परमा भक्तिः सर्वेभ्यः परमस्ततः’ ।इत्यादीनि च वाक्यानि पुराणेषु पृथक् पृथक् ॥ १२०॥

‘षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः ।सप्तपादश्चतुर्हस्तो द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युतः ॥असंशयः संशयच्छिद् गुरुरुक्तो मनीषिभिः ॥ १२१॥

तस्माद् ब्रह्मा गुरुर्मुख्यः सर्वेषामेव सर्वदा ।अन्येऽपि स्वात्मनो मुख्याः क्रमाद् गुरव ईरिताः ॥ १२२॥

क्रमाल्लक्षणहीनाश्च लक्षणालक्षणैः समाः ।मानुषा मध्यमाः सम्यग् दुर्लक्षणयुतः कलिः ॥ १२३॥

सम्यग्लक्षणसम्पन्नो यद् दद्यात् सुप्रसन्नधीः ।शिष्याय सत्यं भवति तत्सर्वं नात्र संशयः ॥ १२४॥

अगम्यत्वाद्धरिस्तस्मिन्नाविष्टो मुक्तिदो भवेत् ।नातिप्रसन्नहृदयो यद् दद्याद् गुरुरप्यसौ ॥न तत् सत्यं भवेत् तस्माद् अर्चनीयो गुरुः सदा ॥ १२५॥

स्वावराणां गुरुत्वं तु भवेत् कारणतः क्‍वचित् ।मर्यादार्थं तेऽपि पूज्या न तु यद्वत् परो गुरुः’ ॥इत्येतत् पञ्चरात्रोक्तं पुराणेष्वनुमोदितम् ॥ १२६॥

‘यदा मुक्तिप्रदानाय स्वयोग्यं पश्यति ध्रुवम् ।रूपं हरेस्तदा तस्य सर्वपापानि भस्मसात् ॥ १२७॥

यान्ति पूर्वाण्युत्तराणि न श्लेषं यान्ति कानिचित् ।मोक्षश्च नियतस्तस्मात् स्वयोग्यहरिदर्शने’ ॥ १२८॥

भविष्यत्पर्ववचनमित्येतत् सूत्रगं तथा ।श्रुतिश्च तत्परा तद्वत् ' तद्यथे' (छा. उ. ४.१४.३)त्यवदत् स्फुटम् ॥ १२९॥

‘मुक्तास्तु मानुषा देवान् देवा इन्द्रं स शङ्करम् ।स ब्रह्माणं क्रमेणैव तेन यान्त्यखिला हरिम् ॥ १३०॥

उत्तरोत्तरवश्याश्च मुक्ता रुद्रपुरस्सराः ।निर्दोषा नित्यसुखिनः पुनरावृत्तिवर्जिताः ।स्वेच्छयैव रमन्तेऽत्र नानिष्टं तेषु किञ्चन ॥ १३१॥

असुराः कलिपर्यन्ता एवं दुःखोत्तरोत्तराः ।कलिर्दुःखाधिकस्तेषु तेऽप्येवं ब्रह्मवद् गणाः ॥ १३२॥

तथाऽन्येऽप्यसुराः सर्वे गणा योग्यतया सदा ।ब्रह्मैवं सर्वजीवेभ्यः सदा सर्वगुणाधिकः ॥ १३३॥

मुक्तोऽपि सर्वमुक्तानां आधिपत्ये स्थितः सदा ।आश्रयस्तस्य भगवान् सदा नारायणः प्रभुः’ ॥ १३४॥

इत्यृग्यजुःसामाथर्वपञ्चरात्रेतिहासतः ।पुराणेभ्यस्तथाऽन्येभ्यः शास्त्रेभ्यो निर्णयः कृतः ॥ १३५॥

विष्ण्वाज्ञयैव विदुषा तत्प्रसादबलोन्नतेः ।आनन्दतीर्थमुनिना पूर्णप्रज्ञाभिधायुजा ॥ १३६॥

तात्पर्यं शास्त्राणां सर्वेषामुत्तमं मया प्रोक्तम् ।प्राप्यानुज्ञां विष्णोरेतज्ज्ञात्वैव विष्णुराप्योऽसौ ॥ १३७॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये सर्वशास्त्रतात्पर्यनिर्णयो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

औं ॥ जयति हरिरचिन्त्यः सर्वदेवैकवन्द्यः परमगुरुरभीष्टावाप्तिदः सज्जनानाम् ।निखिलगुणगणार्णो नित्यनिर्मुक्तदोषः सरसिजनयनोऽसौ श्रीपतिर्मानदो नः ॥१॥

उक्तः पूर्वेऽध्याये शास्त्राणां निर्णयः परो दिव्यः ।श्रीमद्भारतवाक्यान्येतैरेवाध्यवस्यन्ते ॥२॥

क्‍वचिद् ग्रन्थान् प्रक्षिपन्ति क्‍वचिदन्तरितानपि ।कुर्युः क्‍वचिच्च व्यत्यासं प्रमादात् क्‍वचिदन्यथा ॥३॥

अनुत्सन्ना अपि ग्रन्था व्याकुला इति सर्वशः ।उत्सन्नाः प्रायशः सर्वे कोट्यंशोऽपि न वर्तते ॥४॥

ग्रन्थोऽप्येवं विलुळितः किम्वर्थो देवदुर्गमः ।कलावेवं व्याकुलिते निर्णयाय प्रचोदितः ॥५॥

हरिणा निर्णयान् वच्मि विजानंस्तत्प्रसादतः ।शास्त्रान्तराणि सञ्जानन् वेदांश्चास्य प्रसादतः ॥६॥

देशे देशे तथा ग्रन्थान् दृष्ट्वा चैव पृथग्विधान् ।यथा स भगवान् व्यासः साक्षान्नारायणः प्रभुः ॥७॥

जगाद भारताद्येषु तथा वक्ष्ये तदीक्षया ।सङ्क्षेपात् सर्वशास्त्रार्थं भारतार्थानुसारतः ॥८॥

निर्णयः सर्वशास्त्राणां भारतं परिकीर्तितम् ॥९॥

‘भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैरृषिभिश्च समन्वितैः ।व्यासस्यैवाऽज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम्’ ॥१०॥

‘महत्वाद् भारवत्वाच्च महाभारतमुच्यते ।निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते’(महा. १.१.२०९) ॥११॥

‘निर्णयः सर्वशास्त्राणां सदृष्टान्तो हि भारते ।कृतो विष्णुवशत्वं हि ब्रह्मादीनां प्रकाशितम् ॥१२॥

यतः कृष्णवशे सर्वे भीमाद्याः सम्यगीरिताः ।सर्वेषां ज्ञानदो विष्णुर्यशोदातेति चोदितः ॥१३॥

यस्माद्व्यासात्मना तेषां भारते यश ऊचिवान् ।ज्ञानदश्च शुकादीनां ब्रह्मरुद्रादिरूपिणाम् ॥१४॥

ब्रह्माधिकश्च देवेभ्यः शेषाद्रुद्रादपीरितः ।प्रियश्च विष्णोः सर्वेभ्य इति भीमनिदर्शनात् ॥१५॥

भूभारहारिणो विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः ।मागधादिवधादेव दुर्योधनवधादपि ॥१६॥

यो य एव बलज्येष्ठः क्षत्रियेषु स उत्तमः ।अङ्गं चेद्विष्णुकार्येषु तद्भक्त्यैव न चान्यथा ॥१७॥

बलं नैसर्गिकं तच्चेद्वरास्त्रादेस्तदन्यथा ।अन्यावेशनिमित्तं चेद् बलमन्यात्मकं हि तत् ॥१८॥

देवेषु बलिनामेव भक्तिज्ञाने न चान्यथा ।स एव च प्रियो विष्णोर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥१९॥

तस्माद्यो यो बलज्येष्ठः स गुणज्येष्ठ एव च ।बलं हि क्षत्रिये व्यक्तं ज्ञायते स्थूलदृष्टिभिः ॥२०॥

ज्ञानादयो गुणा यस्माज्ज्ञायन्ते सूक्ष्मदृष्टिभिः ।तस्माद्यत्र बलं तत्र विज्ञातव्या गुणाः परे ॥२१॥

देवेष्वेव न चान्येषु वासुदेवप्रतीपतः ।क्षत्रादन्येष्वपि बलं प्रमाणं यत्र केशवः ॥ २२॥

प्रवृत्तो दुष्टनिधने ज्ञानकार्ये तथैव च ।अन्यत्र ब्राह्मणानां तु प्रमाणं ज्ञानमेव हि ।क्षत्रियाणां बलं चैव सर्वेषां विष्णुकार्यता ॥२३॥

कृष्णरामादिरूपेषु बलकार्यो जनार्दनः ।दत्तव्यासादिरूपेषु ज्ञानकार्यस्तथा प्रभुः ॥२४॥

मत्स्यकूर्मवराहाश्च सिंहवामनभार्गवाः ।राघवः कृष्णबुद्धौ च कृष्णद्वैपायनस्तथा ॥२५॥

कपिलो दत्त ऋषभौ शिंशुमारो रुचेः सुतः ।नारायणो हरिः कृष्णस्तापसो मनुरेव च ॥२६॥

महिदासस्तथा हंसः स्त्रीरूपो हयशीर्षवान् ।तथैव वडवावक्त्रः कल्की धन्वन्तरिः प्रभुः ॥२७॥

इत्याद्याः केवलो विष्णुर्नैषां भेदः कथञ्चन ।न विशेषो गुणैः सर्वैर्बलज्ञानादिभिः क्‍वचित् ॥२८॥

श्रीब्रह्मरुद्रशेषाश्च वीन्द्रेन्द्रौ काम एव च ।कामपुत्रोऽनिरुद्धश्च सूर्यश्चन्द्रो बृहस्पतिः ॥२९॥

धर्म एषां तथा भार्या दक्षाद्या मनवस्तथा ।मनुपुत्राश्च ऋषयो नारदः पर्वतस्तथा ॥३०॥

कश्यपः सनकाद्याश्च वह्न्याद्याश्चैव देवताः ।भरतः कार्तवीर्यश्च वैन्याद्याश्चक्रवर्तिनः ॥३१॥

गयश्च लक्ष्मणाद्याश्च त्रयो रोहिणिनन्दनः ।प्रद्युम्नो रौक्मिणेयश्च तत्पुत्रश्चानिरुद्धकः ॥३२ ॥

नरः फल्गुन इत्याद्या विशेषावेशिनो हरेः ।वालि साम्बादयश्चैव किञ्चिदावेशिनो हरेः ॥३३॥

तस्माद्बलप्रवृत्तस्य रामकृष्णात्मनो हरेः ।अन्तरङ्गं हनूमांश्च भीमस्तत्कार्यसाधकौ ॥३४॥

ब्रह्मात्मको यतो वायुः पदं ब्राह्ममगात् पुरा ।वायोरन्यस्य न ब्राह्मं पदं तस्मात् स एव सः ॥३५॥

यत्र रूपं तत्र गुणाः भक्त्याद्यास्त्रीषु नित्यशः ।रूपं हि स्थूलदृष्टीनां दृश्यं व्यक्तं ततो हि तत् ॥३६॥

प्रायो वेत्तुं न शक्यन्ते भक्त्याद्यास्त्रीषु यत् ततः ।यासां रूपं गुणास्तासां भक्त्याद्या इति निश्चयः ॥३७॥

तच्च नैसर्गिकं रूपं द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युतम् ।नालक्षणं वपुर्मात्रं गुणहेतुः कथञ्चन ॥३८॥

आसुरीणां वरादेस्तु वपुर्मात्रं भविष्यति ।न लक्षणान्यतस्तासां नैव भक्तिः कथञ्चन ॥३९॥

तस्माद् रूपगुणोदारा जानकी रुग्मिणी तथा ।सत्यभामेत्यादिरूपा श्रीः सर्वपरमा मता ॥४०॥

ततः पश्चाद् द्रौपदी च सर्वाभ्यो रूपतो वरा ।भूभारक्षपणे साक्षादङ्गं भीमवदीशितुः ॥४१॥

हन्ता च वैरहेतुश्च भीमः पापजनस्य तु ।द्रौपदी वैरहेतुः सा तस्माद् भीमादनन्तरा ॥४२॥

बलदेवस्ततः पश्चात् ततः पश्चाच्च फल्गुनः ।नरावेशादन्यथा तु द्रौणिः पश्चात् ततोऽपरे ॥४३॥

रामवज्जाम्बवत्याद्याः षट् ततो रेवती तथा । लक्ष्मणो हनुमत्पश्चात् ततो भरतवालिनौ । शत्रुघ्नस्तु ततः पश्चात् सुग्रीवाद्यास्ततोऽवराः ॥४४॥

रामकार्यं तु यैः सम्यक् स्वयोग्यं न कृतं पुरा । तैः पूरितं तत् कृष्णाय बीभत्स्वाद्यैः समन्ततः ॥४५॥

अधिकं यैः कृतं तत्र तैरूनं कृतमत्र तत् । कर्णाद्यैरधिकं यैस्तु प्रादुर्भावद्वये कृतम् । विविदाद्यैर्हि तैः पश्चाद् विप्रतीपं कृतं हरेः ॥४६॥

प्रादुर्भावद्वये ह्यस्मिन् सर्वेषां निर्णयः कृतः । नैतयोरकृतं किञ्चिच्छुभं वा यदि वाऽशुभम् । अन्यत्र पूर्यते क्‍वापि तस्मादत्रैव निर्णयः ॥४७॥

पश्चात्तनत्वात् कृष्णस्य वैशेष्यात् तत्र निर्णयः । प्रादुर्भावमिमं यस्माद् गृहीत्वा भारतं कृतम् ॥४८॥

उक्ता रामकथाऽप्यस्मिन् मार्कण्डेयसमाख्य(स्य)या । तस्माद् यद् भारते नोक्तं तद्धि नैवास्ति कुत्रचित् ।॥४९॥

अत्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु नहि सम्यगुदाहृतम्'। इत्यादि कथितं सर्वं ब्रह्माण्डे हरिणा स्वयम् ॥५०॥

मार्कण्डेयेऽपि कथितं भारतस्य प्रशंसनम् । ‘देवतानां यथा व्यासो द्विपदां ब्राह्मणो वरः ॥५१॥

आयुधानां यथा वज्रमोषधीनां यथा यवाः । तथैव सर्वशास्त्राणां महाभारतमुत्तमम्' ॥५२॥

वायुप्रोक्तेऽपि तत् प्रोक्तं भारतस्य प्रशंसनम् । ‘कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ॥५३॥(पद्म पु. १.१.४३-४४; विष्णु पु. ३.४-५; महा. १२.३३४.९(१२.३५६.११))

एवं हि सर्वशास्त्रेषु पृथक् पृथगुदीरितम् । उक्तोऽर्थः सर्व एवायं माहात्म्यक्रमपूर्वकः ॥५४॥

भारतेऽपि यथा प्रोक्तो निर्णयोऽयं क्रमेण तु । तथा प्रदर्शयिष्यामस्तद्वाक्यैरेव सर्वशः ॥५५॥

‘नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च । त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम्’ ॥५६॥

ज्ञानप्रदः स भगवान् कमलाविरिञ्चशर्वादिपूर्वजगतो निखिलाद्वरिष्ठः । भक्त्यैव तुष्यति हरिप्रवणत्वमेव सर्वस्य धर्म इति पूर्वविभागसंस्थः ॥५७॥

निर्दोषकः सृतिविहीन उदारपूर्णसंविद्गुणः प्रथमकृत् सकलात्मशक्तिः । मोक्षैकहेतुरसुरूपसुरैश्च मुक्तैर्वन्द्यः स एक इति चोक्तमथोत्तरार्धे ॥५८॥

नम्यत्वमुक्तमुभयत्र यतस्ततोऽस्य मुक्तैरमुक्तिगगणैश्च विनम्यतोक्ता । इत्थं हि सर्वगुणपूर्तिरमुष्य विष्णोः प्रस्ताविता प्रथमतः प्रतिजानतैव ॥५९॥

‘कृष्णो यज्ञैरिज्यते सोमपूतैः कृष्णो वीरैरिज्यते विक्रमद्भिः । कृष्णो वन्यैरिज्यते सम्मृशानैः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः’ ॥६०॥

सृष्टा ब्रह्मादयो देवा निहता येन दानवाः । तस्मै देवादिदेवाय नमस्ते शार्ङ्गधारिणे ॥६१॥

स्रष्टृत्वं देवानां मुक्तिस्रष्टृत्वमुच्यते नान्यत् । उत्पत्तिर्दैत्यानामपि यस्मात् सम्मिता विशेषोऽयम् ॥६२॥

अथ च दैत्यहतिस्तमसि स्थिरा नियतसंस्थितिरेव न चान्यथा । तनुविभागकृतिः सकलेष्वियं नहि विशेषकृता सुरदैत्यगा ॥६३॥

तमिममेव सुरासुरसञ्चये हरिकृतं प्रविशेषमुदीक्षितुम् । प्रतिविभज्य च भीमसुयोधनौ स्वपरपक्षभिदा कथिता कथा ॥६४॥

‘नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाद् वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥६५॥

वासुदेवस्तु भगवान् कीर्तितोऽत्र सनातनः । प्रतिबिम्बमिवाऽदर्शे यं पश्यन्त्यात्मनि स्थितम् ॥६६॥

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम्' ॥६७॥

आद्यन्तयोरित्यवदत् स यस्माद् व्यासात्मको विष्णुरुदारशक्तिः । तस्मात् समस्ता हरिसद्गुणानां निर्णीयते(तये) भारतगा कथैषा ॥६८॥

‘सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । वेदशास्त्रात् परं नास्ति न दैवं केशवात् परम्’ ॥६९॥

‘आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा’(अनुषासपर्वणि.१८६.११,गरुडपुाणे आचारकाण्डे.२३०.१) ॥७०॥

‘स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किङ्कराः’(पाद्मे.उत्तरखण्डे.७१.१००) ॥७१॥

‘को हि तं वेदितुं शक्तो यो न स्यात् तद्विधोऽपरः(तद्वधः परः) । तद्विधश्चापरो नास्ति तस्मात् तं वेद सः स्वयम् ॥७२॥

को हि तं वेदितुं शक्तो नारायणमनामयम् । ऋते सत्यवतीसूनोः कृष्णाद् वा देवकीसुतात् (म.भा.सभा.प.६१.३१) ॥७३॥

अप्रमेयोऽनियोज्यश्च स्वयं कामगमो वशी । मोदत्येष सदा भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥७४॥

न प्रमातुं महाबाहुः शक्योऽयं मधुसूदनः । परमात् परमेतस्माद् विश्वरूपान्न विद्यते ॥७५॥

वसुदेवसुतो नायं नायं गर्भेऽवसत् प्रभुः । नायं दशरथाज्जातो न चापि जमदग्नितः ॥७६॥

जायते नैव कुत्रापि म्रियते कुत एव तु । न(म) वेध्यो मुह्यते नायं बद्ध्यते नैव केनचित् । कुतो दुःखं स्वतन्त्रस्य नित्यानन्दैकरूपिणः ॥७७॥

ईशन्नपि हि देवेशः सर्वस्य जगतो हरिः । कर्माणि कुरुते नित्यं कीनाश इव दुर्बलः (म.भा.उद्योग.६७.१४)॥७८॥

नाऽत्मानं वेद मुग्धोऽयं दुःखी सीतां च मार्गते । बद्धः शक्रजितेत्यादि लीलैषाऽसुरमोहिनी ॥७९॥

मुह्यते शस्त्रपातेन भिन्नत्वग्रुधिरस्रवः । अजानन् पृच्छति स्मान्यांस्तनुं त्यक्त्वा दिवं गतः ॥८०॥

इत्याद्यसुरमोहाय दर्शयामास नाट्यवत् । अविद्यमानमेवेशः कुहकं तद्विदुः सुराः ॥८१॥

प्रादुर्भावा हरेः सर्वे नैव प्रकृतिदेहिनः । निर्दोषा गुणसम्पूर्णा दर्शयन्त्यन्यथैव तु ॥८२॥

दुष्टानां मोहनार्थाय सतामपि तु(च) कुत्रचित् । यथायोग्यफलप्राप्त्यै लीलैषा परमात्मनः’ ॥८३॥

‘ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते’(भ. गी. ७.२) ॥८४॥

‘अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रळयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय’(भ. गी. ७.६-७) ॥८५॥

‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्’(भ. गी. ९.११) । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥८६॥

‘मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः’(भ. गी. ९.१२) ॥८७॥

‘महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्’(भ. गी. ९.१३) ॥८८॥

‘पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव’(भ. गी. ११.४३) ॥८९॥

‘परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः’(भ. गी. १४.१) ॥९०॥

‘ममयोनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत’(भ. गी. १४.३) ॥९१॥

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥९२॥

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥९३॥

यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥९४॥

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥९५॥ (इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥)

(इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥(भ.गी.१४.२))इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत’(भ. गी. १५.१६-२०) ॥९६॥

‘द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु’(भ. गी. १६.६) ॥९७॥

‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’ । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥(भ. गी. १६.८) ’॥९८॥

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥’ (भ. गी. १६.९)॥९९ ॥

‘ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ।आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया’(भ. गी. १६.१४-१५) ॥१००॥

‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः’(भ. गी. १६.१८)। ‘ तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु’(भ. गी. १६.१९) ॥१०१॥

‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ. गी. १६.२०) ॥१०२॥

‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम्’(भ. गी. १८.२०) ॥१०३॥

‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्’(भ. गी. १८.६४) ॥१०४॥

‘मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे’(भ. गी. १८.६५) ॥१०५॥

‘पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । सर्वेष्वेतेषु राजेन्द्र ज्ञानेष्वेतद् विशिष्यते’(महा. १२.३३७.६३(२५९.६८)) ॥१०६॥

‘ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र साङ्ख्यपाशुपतादिषु । यथायोगं यथान्यायं निष्ठा नारायणः परः’(महा. १२.३३७.६४ \३५९.६९) ॥१०७॥

‘पञ्चरात्रविदो मुख्या यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते’(महा. १२.३३७.६७ \३५९.७२) ॥१०८॥

\ (जनमेजय उवाच)‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु । को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति’(महा. १२.३३८.१ \३६०.१) ॥१०९॥

(वैशम्पायन उवाच)‘ नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम्’(महा. १२.३३८.२\३६०.३ ) ॥११०॥

‘आह ब्रह्मैतमेवार्थं महादेवाय पृच्छते । तस्यैकस्य ममत्वं हि स चैकः पुरुषो विराट्’(महा.१२.३६१.९ ) ॥१११॥

‘अहं ब्रह्मा चाऽद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः । मत्तो जगत् स्थावरं जङ्गमं च सर्वे वेदा सरहस्याश्च पुत्र’(महा.१२.३६१.२०-२१ ) ॥११२॥

तथैव भीमवचनं धर्मजं प्रत्युदीरितम् । ‘ब्रह्मेशानादिभिः सर्वैः समेतैर्यद्गुणांशकः । नावसाययितुं शक्यो व्याचक्षाणैश्च सर्वदा ॥११३॥

स एष भगवान् कृष्णो नैव केवलमानुषः । यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः’(महा.१२.३५०.१२ ) ॥११४॥

वचनं चैव कृष्णस्य ज्येष्ठं कुन्तीसुतं प्रति । ‘रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं (कि)कञ्चिदुपाश्रितः (म.भा.१४.११८.३७)॥११५॥

यथाऽऽश्रितानि ज्योतींषि ज्योतिःश्रेष्ठं दिवाकरम् । एवं मुक्तगणाः सर्वे वासुदेवमुपाश्रिताः’ ॥११६॥

भविष्यत्पर्वगं चापि वचो व्यासस्य सादरम् । ‘वासुदेवस्य महिमा भारते निर्णयोदितः ॥११७॥

तदर्थास्तु कथाः सर्वा नान्यार्थं वैष्णवं यशः । तत्प्रतीपं तु यद् दृश्येन्न तन्मम मनीषितम् ॥११८॥

भाषास्तु त्रिविधास्तत्र मया वै सम्प्रदर्शिताः । उक्तो यो महिमा विष्णोः स तूक्तो हि समाधिना ॥११९॥

शैवदर्शनमालम्ब्य क्‍वचिच्छैवी कथोदिता । समाधिभाषयोक्तं यत् तत् सर्वं ग्राह्यमेव हि ॥१२०॥

अविरुद्धं समाधेस्तु दर्शनोक्तं च गृह्यते । आद्यन्तयोर्विरुद्धं यद् दर्शनं तदुदाहृतम् ॥१२१॥

दर्शनान्तरसिद्धं च गुह्यभाषाऽन्यथा भवेत् । तस्माद् विष्णोर्हि महिमा भारतोक्तो यथार्थतः ॥१२२॥

तस्याङ्गं प्रथमं वायुः प्रादुर्भावत्रयान्वितः । प्रथमो हनुमान् नाम द्वितीयो भीम एव च । पूर्णप्रज्ञस्तृतीयस्तु भगवत्कार्यसाधकः ॥१२३॥

त्रेताद्येषु युगेष्वेष सम्भूतः केशवाज्ञया । एकैकशस्त्रिषु पृथग् द्वितीयाङ्गं सरस्वती ॥१२४॥

शंरूपे तु रतेर्वायौ श्रीरित्येव च कीर्त्यते । सैव च द्रौपदी नाम काळी चन्द्रेति चोच्यते ॥१२५॥

तृतीयाङ्गं हरेः शेषः प्रादुर्भावसमन्वितः । प्रादुर्भावा नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥१२६॥

रुद्रात्मकत्वाच्छेषस्य शुको द्रौणिश्च तत्तनू । इन्द्रे नरांशसम्पत्त्या पार्थोऽपीषत् तदात्मकः ॥१२७॥

प्रद्युम्नाद्यास्ततो विष्णोरङ्गभूताः क्रमेण तु । चरितं वैष्णवानां (च)तद् विष्णूद्रेकाय कथ्यते’ ॥१२८॥

तथा भागवतेऽप्युक्तं हनूमद्वचनं परम् । ‘मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः । कुतोऽन्यथा स्यू(स्य हि स्यू) रमतः स्व आत्मन् सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥१२९॥

न वै स आत्माऽऽत्मवतामधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि जहाति कर्हिचित्’(भा.पु. ५.१९.५-६) ॥१३०॥

यत्पादपङ्कजपरागनिषेवकाणां दुःखानि सर्वाणि लयं प्रयान्ति । स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय स्त्रीसङ्गिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार ॥१३१॥

‘क्‍वचिच्छिवं क्‍वचिदृषीन् क्‍वचिद् देवान् क्‍वचिन्नरान् । नमत्यर्चयति स्तौति वरानर्थयतेऽपि च ॥१३२॥

लिङ्गं प्रतिष्ठापयति वृणोत्यसुरतो वरान् । सर्वेश्वरः स्वतन्त्रोऽपि सर्वशक्तिश्च सर्वदा । सर्वज्ञोऽपि विमोहाय जनानां पुरुषोत्तमः’ ॥१३३॥

तस्माद् यो महिमा विष्णोः सर्वशास्त्रोदितः स हि । नान्यदित्येष शास्त्राणां निर्णयः समुदाहृतः॥१३४॥

भारतार्थस्त्रिधा प्रोक्तः स्वयं भगवतैव हि । ‘मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथा परे । तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते’(महा. १.१.५०) ॥१३५॥

‘सकृष्णान् पाण्डवान् गृह्य योऽयमर्थः प्रवर्तते । प्रातिलोम्यादिवैचित्र्यात् तमास्तीकं प्रचक्षते ॥१३६॥

धर्मो भक्त्यादिदशकः श्रुतादिः शीलवैनयौ । सब्रह्मकास्तु ते यत्र मन्वादिं तं विदुर्बुधाः ॥१३७॥

नारायणस्य नामानि सर्वाणि वचनानि तु । तत्सामर्थ्याभिधायीनि तमौपरिचरं विदुः ॥१३८॥

भक्तिर्ज्ञानं सवैराग्यं प्रज्ञा मेधा धृतिः स्थितिः । योगः प्राणो बलं चैव वृकोदर इति स्मृतः ॥१३७॥

एतद्दशात्मको वायुस्तस्माद् भीमस्तदात्मकः । सर्वविद्या द्रौपदी तु यस्मात् सैव सरस्वती ॥१३५॥

अज्ञानादिस्वरूपस्तु कलिर्दुर्योधनः स्मृतः । विपरीतं तु यज्ज्ञानं दुःशासन इतीरितः ॥१४१॥

नास्तिक्यं शकुनिर्नाम सर्वदोषात्मकाः परे । धार्तराष्ट्रास्त्वहङ्कारो द्रौणी रुद्रात्मको यतः ॥१४२॥

द्रोणाद्या इन्द्रियाण्येव पापान्यन्ये तु सैनिकाः । पाण्डवेयाश्च पुण्यानि तेषां विष्णुर्नियोजकः ॥१४३॥

एवमध्यात्मनिष्ठं हि भारतं सर्वमुच्यते । दुर्विज्ञेयमतः सर्वैर्भारतं तु सुरैरपि ॥१४४॥

स्वयं व्यासो हि तद् वेद ब्रह्मा वा तत्प्रसादतः । तथाऽपि विष्णुपरता भारते सारसङ्ग्रहः’ ॥१४५॥

इत्यादिव्यासवाक्यैस्तु विष्णूत्कर्षोऽवगम्यते । वाय्वादीनां क्रमश्चैव तद्वाक्यैरेव चिन्त्यते ॥१४६॥

‘वायुर्हि ब्रह्मतामेति तस्माद् ब्रह्मैव स स्मृतः । न ब्रह्मसदृशः कश्चिच्छिवादिषु कथञ्चन’ ॥१४७॥

‘ज्ञाने विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्थितिप्राणबलेषु योगे । बुद्धौ च नान्यो हनुमत्समानः पुमान् कदाचित् क्‍व च कश्चनैव’ ॥१४८॥

‘बळित्था तद् वपुषे धायि दर्शतं देवस्य भर्गः सहसो यतो जनि । यदीमुप ह्वरते साधते मतिर्ऋतस्य धेना अनयन्त सस्रुतः ॥१४९॥

पृक्षो वपुः पितुमान् नित्य आ शये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु । तृतीयमस्य वृषभस्य दोहसे दशप्रमतिं जनयन्त योषणः ॥१५०॥

निर्यदीं बुध्नान्महिषस्य वर्पस ईशानासः शवसा क्रन्त सूरयः । यदीमनु प्रदिवो मध्व आधवे गुहा सन्तम् मातरिश्वा मथायति ॥१५१॥

प्र यत्पितुः परमान्नीयते पर्या पृक्षुधो वीरुधो दंसु रोहति । उभा यदस्य जनुषं यदिन्वत आदिद् यविष्ठो अभवद् घृणा शुचिः ॥१५२॥

आदिन् मात्रॄराविशद्यास्वा शुचिरहिंस्यमान उर्विया वि वावृधे । अनु यत्पूर्वा अरुहत् सनाजुवो नि नव्यसीष्ववरासु धावते’(ऋग्वेद १.१४१.१-५) ॥१५३॥

‘अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः’(म.भा.१.१२९.४६) ॥१५४॥

‘बलमिन्द्रस्य गिरिशो गिरिशस्य बलं मरुत् । बलं तस्य हरिः साक्षान्न हरेर्बलमन्यतः’ ॥१५५॥

‘वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः । अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद् वायुर्देवदेवो विशिष्टः’(म.भा.१२.२६४.४१) ॥१५६॥

‘तत्त्वज्ञाने विष्णुभक्तौ धैर्ये स्थैर्ये पराक्रमे । वेगे च लाघवे चैव प्रलापस्य च वर्जने ॥१५७॥

भीमसेनसमो नास्ति सेनयोरुभयोरपि । पाण्डित्ये च पटुत्वे च शूरत्वे च बलेऽपि च’ ॥१५८॥

तथा युधिष्ठिरेणापि भीमं प्रति समीरितम् । ‘ धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैव यशो ध्रुवम् । त्वय्यायत्तमिदं सर्वं सर्वलोकस्य भारत’ ॥१५९॥

विराटपर्वगं चापि वचो दुर्योधनस्य हि । ‘वीराणां शास्त्रविदुषां कृतिनां तत्त्वनिर्णये । सत्त्वे बाहुबले धैर्ये प्राणे शारीरसम्भवे’(म.भा.४.३२.१६) ॥१६०॥

साम्प्रतं मानुषे लोके सदैत्यनरराक्षसे । चत्वारः प्राणिनां श्रेष्ठाः सम्पूर्णबलपौरुषाः(म.भा.४.३२.१७) ॥१६१॥

भीमश्च बलभद्रश्च मद्रराजश्च वीर्यवान् । चतुर्थः कीचकस्तेषां पञ्चमं नानुशुश्रुमः ॥(म.भा.४.३२.१८) अन्योन्यानन्तरबलाः क्रमादेव प्रकीर्तिताः’(म.भा.४.३२.१९) ॥१६२॥

वचनं वासुदेवस्य तथोद्योगगतं परम् । ‘यत् किञ्चाऽऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत् त्वयि सम्भावयाम्यहम्(म.भा.५.७६.३) ॥१६३॥

यादृशे च कुले जातः सर्वराजाभिपूजिते । यादृशानि च कर्माणि भीम त्वमसि तादृशः’(महा. ५.७६.४) ॥१६४॥

‘अस्मिन् युद्धे भीमसेन त्वयि भारः समाहितः । धूरर्जुनेन वोढव्या वोढव्य इतरो जनः’ (महा. ५.७६.१८ )॥१६५॥

उक्तं पुराणे ब्रह्माण्डे ब्रह्मणा नारदाय च । ‘यस्याः प्रसादात् परमं विदन्ति शेषः सुपर्णो गिरिशः सुरेन्द्रः । माता च यैषां प्रथमैव भारती सा द्रौपदी नाम बभूव भूमौ ॥१६६॥

या मारुताद् गर्भमधत्त पूर्वं शेषं सुपर्णं गिरीशं सुरेन्द्रम् । चतुर्मुखाभांश्चतुरः कुमारान् सा द्रौपदी नाम बभूव भूमौ’ ॥१६७॥

‘यस्याधिको बले नास्ति भीमसेनमृते(भीममेकमृते) क्‍वचित् । न विज्ञाने न च ज्ञान एष रामः स लाङ्गली’ ॥१६८॥

‘यस्य न प्रतियोद्धाऽस्ति भीमेमेकमृते क्‍वचित् । अन्विष्यापि त्रिलोकेषु स एष मुसलायुधः’ ॥१६९॥

तथा युधिष्ठिरेणैव भीमाय समुदीरितम् । ‘अनुज्ञातो रौहिणेयात् त्वया चैवापराजित । सर्वविद्यासु बीभत्सुः कृष्णेन च महात्मना ॥१७०॥

अन्वेष रौहिणेयं च त्वां च भीमापराजितम् । वीर्ये शौर्येऽपि वा नान्यस्तृतीयः फल्गुनादृते’ ॥१७१॥

तथैव द्रौपदीवाक्यं वासुदेवं प्रतीरितम् । ‘अधिज्यमपि यत् कर्तुं शक्यते नैव गाण्डिवम् । अन्यत्र भीमपार्थाभ्यां भवतश्च जनार्दन’ ॥१७२॥

तथैवान्यत्र वचनं कृष्णद्वैपायनेरितम् । ‘द्वावेव पुरुषौ लोके वासुदेवादनन्तरौ । भीमस्तु प्रथमस्तत्र द्वितीयो द्रौणिरेव च ॥१६८॥

अक्षयाविषुधी दिव्ये ध्वजो वानरलक्षणः । गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं तेन द्रौणेर्वरोऽर्जुनः’ ॥१७४॥

इत्याद्यनन्तवाक्यानि सन्त्येवार्थे विवक्षिते । कानिचिद् दर्शितान्यत्र दिङ्मात्रप्रतिपत्तये ॥१७५॥

तस्मादुक्तक्रमेणैव पुरुषोत्तमता हरेः । अनौपचारिकी सिद्धा ब्रह्मता च विनिर्णयात् ॥१७६॥

पूर्णप्रज्ञकृतेयं सङ्क्षेपादुद्धृतिः सुवाक्यानाम् । श्रीमद्भारतगानां विष्णोः पूर्णत्वनिर्णयायैव ॥१७७॥

स प्रीयतां परतमः परमादनन्तः सन्तारकः सततसंसृतिदुस्तरार्णात् । यत्पादपद्ममकरन्दजुषो हि पार्थाः स्वाराज्यमापुरुभयत्र सदा विनोदात् ॥१७८॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये वाक्योद्धारो नाम द्वितीयोऽध्यायः

औं ॥ जयत्यजोऽखण्डगुणोरुमण्डलः सदोदितो ज्ञानमरीचिमाली ।स्वभक्तहार्दोच्चतमोनिहन्ता व्यासावतारो हरिरात्मभास्करः ॥ १॥

जयत्यजोऽक्षीणसुखात्मबिम्बः स्वैश्वर्यकान्तिप्रततः सदोदितः ।स्वभक्तसन्तापदुरिष्टहन्ता रामावतारो हरिरीशचन्द्रमाः ॥ २॥

जयत्यसङ्ख्योरुबलाम्बुपूरो गुणोच्चरत्नाकर आत्मवैभवः ।सदा सदात्मज्ञनदीभिराप्यः कृष्णावतारो हरिरेकसागरः ॥ ३॥

‘नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरये’ ॥ ४॥

जयो नामेतिहासोऽयं कृष्णद्वैपायनेरितः ।वायुर्नरोत्तमो नाम देवीति श्रीरुदीरिता ॥ ५॥

नारायणो व्यास इति वाच्यवक्तृस्वरूपकः ।एकः स भगवानुक्तः साधकेशो नरोत्तमः ॥ ६॥

उपसाधको नरश्चोक्तो देवी भाग्यात्मिका नृणाम् ।सरस्वती वाक्यरूपा तस्मान्नम्या हि तेऽखिलाः ॥ ७॥

कृष्णौ सत्या भीमपार्थौ कृष्णेत्युक्ता हि भारते ॥ ८॥

सर्वस्य निर्णयसुवाक्यसमुद्धृती तु स्वाध्याययोर्हरिपदस्मरणेन कृत्वा ।आनन्दतीर्थवरनामवती तृतीया (भौ) भैमी तनुर्मरुत आह कथाः परस्य ॥ ९॥

व्यूढश्चतुर्धा भगवान् स एको मायां श्रियं सृष्टिविधित्सयाऽऽर ।रूपेण पूर्वेण स वासुदेवनाम्ना विरिञ्चं सुषुवे च साऽतः ॥ १०॥

सङ्कर्षणाच्चापि जयातनूजो बभूव साक्षाद्बलसंविदात्मा ।वायुर्य एवाथ विरिञ्चनामा भविष्य आद्यो न परस्ततो हि ॥ ११॥

सूत्रं स वायुः पुरुषो विरिञ्चः प्रद्युम्नतश्चाथ कृतौ स्त्रियौ द्वे ।प्रजज्ञतुर्यमळे तत्र पूर्वा प्रधानसञ्ज्ञा प्रकृतिर्जनित्री ॥ १२॥

श्रद्धा द्वितीयाऽथ तयोश्च योगो बभूव पुंसैव च सूत्रनाम्ना ।हरेर्नियोगादथ सम्प्रसूतौ शेषः सुपर्णश्च तयोः सहैव ॥ १३॥

शेषस्तयोरेव हि जीवनामा कालात्मकः सोऽथ सुपर्ण आसीत् ।तौ वाहनं शयनं चैव विष्णोः काला जयाद्याश्च तत प्रसूताः ॥ १४॥

काला जयाद्या अपि विष्णुपार्षदा यस्मादण्डात् परतः सम्प्रसूताः ।नीचाः सुरेभ्यस्तत एव तेऽखिला विष्वक्सेनो वायुजः खेन तुल्यः ॥ १५॥

व्यूहात्तृतीयात्पुनरेव विष्णोर्देवांश्चतुर्वर्णगतान् समस्तान् ।सङ्गृह्य बीजात्मतयाऽनिरुद्धो न्यधत्त शान्त्यां त्रिगुणात्मिकायाम् ॥ १६॥

ततो महत्तत्त्वतनुर्विरिञ्चः स्थूलात्मनैवाजनि वाक् च देवी ।तस्यामहङ्कारतनुं स रुद्रं ससर्ज बुद्धिं च तदर्द्धदेहाम् ॥ १७॥

बुद्ध्यामुमायां स शिवस्त्रिरूपो मनश्च वैकारिकदेवसङ्घान् ।दशेन्द्रियाण्येव च तैजसानि क्रमेण खादीन् विषयैश्च सार्द्धम् ॥ १८॥

पुंसः प्रकृत्यां च पुनर्विरिञ्चाच्छिवोऽथ तस्मादखिलाः सुरेशाः ।जाताः सशक्राः पुनरेव सूत्राच्छ्रद्धा सुतानाप सुरप्रवीरान् ।शेषं शिवं चेन्द्रमथेन्द्रतश्च सर्वे सुरा यज्ञगणाश्च जाताः ॥ १९॥

पुनश्च माया त्रिविधा बभूव सत्त्वादिरूपैरथ वासुदेवात् ।सत्त्वात्मिकायां स बभूव तस्मात् स विष्णुनामैव निरन्तरोऽपि ।रजस्तनौ चैव विरिञ्च आसीत् तमस्तनौ शर्व इति त्रयोऽस्मात् ॥ २०॥

एते हि देवाः पुनरण्डसृष्टावशक्नुवन्तो हरिमेत्य तुष्टुवुः ।त्वन्नो जगच्चित्रविचित्रसर्गनिस्सीमशक्तिः कुरु सन्निकेतम् ॥ २१॥

इति स्तुतस्तैः पुरुषोत्तमोऽसौ स विष्णुनामा श्रियमाप सृष्टये ।सुषाव सैवाण्डमधोक्षजस्य शुष्मं हिरण्यात्मकमम्बुमध्ये ॥ २२॥

तस्मिन् प्रविष्टा हरिणैव सार्द्धं सर्वे सुरास्तस्य बभूव नाभेः ।लोकात्मकं पद्मममुष्य मध्ये पुनर्विरिञ्चोऽजनि सद्गुणात्मा ॥ २३॥

तस्मात् पुनः सर्वसुराः प्रसूतास्ते जायमाना अपि निर्णयाय ।निस्सृत्य कायादुत पद्मयोनेः सम्प्राविशन् क्रमशो मारुतान्ताः ॥ २४॥

पपात वायोर्गमनाच्छरीरं तस्यैव चावेशत उत्थितं पुनः ।तस्मात् स एको विबुधप्रधान इत्याश्रिता देवगणास्तमेव । ॥ २५॥

हरेर्विरिञ्चस्य च मध्यसंस्थितेस्तदन्यदेवाधिपतिः स मारुतः ।ततो विरिञ्चो भुवनानि सप्त ससप्तकान्याशु चकार सोऽब्जात् ॥ २६॥

तस्माच्च देवा ऋषयः पुनश्च वैकारिकाद्याः सशिवा बभूवुः ॥ २७ ॥

अग्रे शिवोऽहं भव एव बुद्धेरुमा मनोजौ सह शक्रकामौ ।गुरुर्मनुर्दक्ष उतानिरुद्धः सहैव (पश्चान्) शच्या मनसः प्रसूताः ॥ २८ ॥

चक्षुःश्रुतिभ्यां स्पर्शात्सहैव रविः शशी धर्म इमे प्रसूताः ।जिह्वाभवो वारिपतिर्नसोश्च नासत्यदस्रौ क्रमशः प्रसूताः ।ततः सनाद्याश्च मरीचिमुख्या देवाश्च सर्वे क्रमशः प्रसूताः ॥ २९ ॥

ततोऽसुराद्या ऋषयो मनुष्या जगद्विचित्रं च विरिञ्चतोऽभूत् ॥ ३०॥

उक्तक्रमात् पूर्वभवस्तु यो यः श्रेष्ठः स स ह्यासुरकानृते च ।पूर्वश्च (पूर्वस्तु) पश्चात् पुनरेव जातो नाश्रेष्ठतामेति कथञ्चिदस्य ।गुणास्तु कालात् पितृमातृदोषात् स्वकर्मतो वाऽभिभवं प्रयान्ति ॥ ३१॥

लयो भवेद् व्युत्क्रमतो हि तेषां ततो हरिः प्रलये श्रीसहायः ।शेते निजानन्दममन्दसान्द्रसन्दोहमेकोऽनुभवन्ननन्तः ॥ ३२॥

अनन्तशीर्षास्यकरोरुपादः सोऽनन्तमूर्तिः स्वगुणाननन्तान् ।अनन्तशक्तिः परिपूर्णभोगो भुञ्जन्नजस्रं निजरूप आस्ते ॥ ३३॥

एवं पुनः सृजते सर्वमेतदनाद्यनन्तो हि जगत्प्रवाहः ।नित्या हि (श्च) जीवाः प्रकृतिश्च नित्या कालश्च नित्यः किमु देवदेवः ॥ ३४॥

यथा समुद्रात् सरितः प्रजाताः पुनस्तमेव प्रविशन्ति शश्वत् ।एवं हरेर्नित्यजगत्प्रवाहस्तमेव चासौ प्रविशत्यजस्रम् ॥ ३५॥

एवं विदुर्ये परमामनन्तामजस्य शक्तिं पुरुषोत्तमस्य ।तस्य प्रसादादथ दग्धदोषास्तमाप्नुवन्त्याशु परं सुरेशम् ॥ ३६॥

देवानिमान् मुक्तसमस्तदोषान् स्वसन्निधाने विनिवेश्य देवः ।पुनस्तदन्यानधिकारयोग्यांस्तत्तद्गणानेव पदे नियुङ्क्ते ॥ ३७॥

पुनश्च मारीचत एव देवाः जाता आदित्यामसुराश्च दित्याम् ।गावो मृगाः पक्ष्युरगादिसत्त्वा दाक्षायणीष्वेव समस्तशोऽपि ॥ ३८॥

ततः स मग्नामलयो लयोदधौ महीं विलोक्याशु हरिर्वराहः ।भूत्वा विरिञ्चार्थमिमां सशैलामुद्धृत्य वारामुपरि न्यधात् स्थिरम् ॥ ३९॥

अथाब्जनाभप्रतिहारपालौ शापात् त्रिशो भूमितले प्रजातौ ।दित्यां हिरण्यावथ राक्षसौ च पैतृष्वसेयौ च हरेः परस्तात् ॥ ४०॥

(हतो) ततो हिरण्याक्ष उदारविक्रमो दितेः सुतो योऽवरजः सुरार्थे ।धात्रार्थितेनैव वराहरूपिणा धरोद्धृतौ पूर्वहतोऽब्जजोद्भवः ॥ ४१॥

अथो विधातुर्मुखतो विनिःसृतान् वेदान् हयास्यो जगृहेऽसुरेन्द्रः ।निहत्य तं मत्स्यवपुर्जुगोप मनुं मुनींस्तांश्च ददौ विधातुः ॥ ४२॥

मन्वन्तरप्रलये मत्स्यरूपो विद्यामदान्मनवे देवदेवः ।वैवस्वतायोत्तमसंविदात्मा विष्णोः स्वरूपप्रतिपत्तिरूपाम् ॥ ४३॥

अथो दितेर्ज्येष्ठसुतेन शश्वत् प्रपीडिता ब्रह्मवरात् सुरेशाः ।हरिं विरिञ्चेन सहोपजग्मुर्दौरात्म्यमस्यापि शशंसुरस्मै ॥ ४४॥

अभिष्टुतस्तैर्हरिरुग्रवीर्यो नृसिंहरूपेण स आविरासीत् ।हत्वा हिरण्यं च सुताय तस्य दत्वाऽभयं देवगणानतोषयत् ॥ ४५॥

सुरासुराणामुदधिं विमथ्नतां दधार पृष्ठेन गिरिं स मन्दरम् ।वरप्रदानादपरैरधार्यं हरस्य कूर्मो बृहदण्डवोढा ॥ ४६॥

वरादजेयत्वमवाप दैत्यराट् चतुर्मुखस्यैव बलिर्यदा तदा ।अजायतेन्द्रावरजोऽदितेः सुतो महानजोऽप्यब्जभवादिसंस्तुतः ॥ ४७॥

‘स वामनात्माऽसुरभूभृतोऽध्वरं जगाम गां सन्नमयन् पदे पदे ।जहार चास्माच्छलतस्त्रिविष्टपं त्रिभिः क्रमैस्तच्च ददौ निजाग्रजे’ ॥ ४८॥

पितामहेनास्य पुरा हि (भि) याचितो बलेः कृते केशव आह यद्वचः ।नायाञ्चयाऽहं प्रतिहन्मि तं बलिं शुभाननेत्येव ततोऽभ्ययाचत ॥ ४९॥

बभूविरे चन्द्रललामतो वरात् पुरा ह्यजेया असुरा धरातले ।तैरर्दिता वासवनायकाः सुराः पुरो निधायाब्जजमस्तुवन् हरिम् ॥ ५०॥

विरिञ्चसृष्टैर्नितरामवध्यौ वराद् विधातुर्दितिजौ हिरण्यकौ ।तथा हयग्रीव उदारविक्रमस्त्वया हता ब्रह्मपुरातनेन ॥ ५१॥

स चासुरान् रुद्रवरादवध्यानिमान् समस्तैरपि देवदेव ।निःसीमशक्त्यैव निहत्य सर्वान् हृदम्बुजे नो निवसाथ शश्वत् ॥ ५२॥

इत्यादरोक्तस्त्रिदशैरजेयः स शार्ङ्गधन्वाऽथ भृगूद्वहोऽभूत् ।रामो निहत्यासुरपूगमुग्रं (न) ह्रदाननादिर्विदधेऽसृजैव ॥ ५३॥

ततः पुलस्त्यस्य कुले प्रसूतौ तावादिदैत्यौ जगदेकशत्रू ।परैरवध्यौ वरतः पुरा हरेः सुरैरजेयौ च वराद्विधातुः ॥ ५४॥

सर्वैरजेयः स च कुम्भकर्णः पुरातने जन्मनि धातुरेव ।वरान्नरादीनृत एव रावणस्तदातनात्तौ त्रिदशानबाधताम् ॥ ५५॥

तदाऽब्जजं शूलिनमेव चाग्रतो निधाय देवाः पुरुहूतपूर्वकाः ।पयोम्बुधौ भोगिपभोगशायिनं समेत्य योग्यां स्तुतिमभ्ययोजयन् ॥ ५६॥

त्वमेक ईशः परमः स्वतन्त्रस्त्वमादिरन्तो जगतो नियोक्ता ।त्वदाज्ञयैवाखिलमम्बुजोद्भवा वितेनिरेऽग्र्याश्चरमाश्च येऽन्ये ॥ ५७॥

मनुष्यमानात् त्रिशतं सषष्टिकं दिवौकसामेकमुशन्ति वत्सरम् ।द्विषट्सहस्रैरपि तैश्चतुर्युगं त्रेतादिभिः पादश एव हीनैः ॥ ५८॥

सहस्त्रवृत्तं तदहः स्वयम्भुवो निशा च तन्मानमितं शरच्छतम् ।त्वदाज्ञया स्वाननुभूय भोगानुपैति सोऽपि त्वरितस्त्वदन्तिकम् ॥ ५९॥

त्वया पुरा कर्णपुटाद्विनिर्मितौ महासुरौ तौ मधुकैटभाख्यौ ।प्रभञ्जनावेशवशात् (तवाऽज्ञया) त्वदाज्ञया बलोद्धतावाशु जलेऽभ्यवर्धताम् (व्यवर्धताम्)॥ ६०॥

त्वदाज्ञया ब्रह्मवरादवध्यौ चिक्रीडिषासम्भवया (मुखोद्गतान्) मुखोद्गतौ ।स्वयम्भुवो वेदगणानहार्षतां तदाऽभवस्त्वं हयशीर्ष ईश्वरः ॥ ६१॥

आहृत्य वेदानखिलान् प्रदाय स्वयम्भुवे तौ च जघन्थ दस्यू ।निष्पीड्य तावूरुतळे कराभ्यां तन्मेदसैवाऽशु चकर्थ मेदिनीम् ॥ ६२॥

एवं सुराणां च निसर्गजं बलं तथाऽसुराणां वरदानसम्भवम् ।वशे तवैतद्द्वयमप्यतो वयं निवेदयामः पितुरेव तेऽखिलम् ॥ ६३॥

इमौ च रक्षोऽधिपती विरोद्धतौ जहि स्ववीर्येण नृषु प्रभूतः ।इतीरिते तैरखिलैः सुरेश्वरैर्बभूव रामो जगतीपतिः प्रभुः ॥ ६४॥

स कश्यपस्यादितिगर्भजन्मनो विवस्वतस्तन्तुभवस्य भूभृतः ।गृहे दशस्यन्दननामिनोऽभूत् कौसल्यकानाम्नि तदर्थिनेष्टः ॥ ६५ ॥

तदाज्ञया देवगणा बभूविरे पुरैव पश्चादपि तस्य भूम्नः ।निषेवणायोरुगुणस्य वानरेष्वथो नरेष्वेव च पश्चिमोद्भवाः ॥ ६६ ॥

स देवतानां प्रथमो गुणाधिको बभूव नाम्ना हनुमान् प्रभञ्जनः ।स्वसम्भवः केसरिणो गृहे प्रभुर्बभूव वाली स्वत एव वासवः ॥ ६७॥

सुग्रीव आसीत् परमेष्ठितेजसा युतो रविः स्वात्मत एव जाम्बवान् ।य एव पूर्वं परमेष्ठिवक्षसस्त्वगुद्भवो धर्म इहाऽस्यतोऽभवत् ॥ ६८॥

य एव सूर्यात् पुनरेव संज्ञया नाम्ना यमो दक्षिणदिक्प आसीत् ।स जाम्बवान् दैवतकार्यदर्शिना पुरैव सृष्टो मुखतः स्वयम्भुवा ॥ ६९॥

ब्रह्मोद्भवः सोम उतास्य सूनोरत्रेरभूत् सोऽङ्गद एव जातः ।बृहस्पतिस्तार उतो शची च शक्रस्य भार्यैव बभूव तारा ॥ ७०॥

बृहस्पतिर्ब्रह्मसुतोऽपि पूर्वं सहैव शच्या मनसोऽभिजातः ।ब्रह्मोद्भवस्याङ्गिरसः सुतोऽभून्मारीचजस्यैव शची पुलोम्नः ॥ ७१॥

स एव शच्या सह वानरोऽभूत् स्वयम्भुवो देवगुरुर्बृहस्पतिः ।अभूत् सुषेणो वरुणोऽश्विनौ च बभूवतुस्तौ विविदश्च मैन्दः ॥ ७२॥

ब्रह्मोद्भवौ तौ पुनरेव सूर्याद् बभूवतुस्तत्र कनीयसस्तु ।आवेश ऐन्द्रो वरदानतोऽभूत् ततो बलीयान् विविदो हि मैन्दात् ॥ ७३॥

नीलोऽग्निरासीत् कमलोद्भवोत्थः कामः पुनः श्रीरमणाद् रमायाम् ।प्रद्युम्ननामाऽभवदेवमीशात् स स्कन्दतामाप स चक्रतां च ॥ ७४॥

पूर्वं हरेश्चक्रमभूद्धि दुर्गा तमःस्थिता श्रीरिति यां वदन्ति ।सत्त्वात्मिका शङ्खमथो रजस्था भूर्नामिका पद्ममभूद्धरेर्हि ॥ ७५॥

गदा तु वायुर्बलसंविदात्मा शार्ङ्गं च विद्येति रमैव खड्गः ।दुर्गात्मिका सैव च चर्मनाम्नी पञ्चात्मको मारुत एव बाणाः ॥ ७६॥

एवं स्थितेष्वेव पुरातनेषु वराद् रथाङ्गत्वमवाप कामः ।तत्सूनुतामाप च सोऽनिरुद्धो ब्रह्मोद्भवः शङ्खतनुः पुमात्मा ॥ ७७॥

तावेव जातौ भरतश्च नाम्ना शत्रुघ्न इत्येष च रामतोऽनु ।पूर्वं सुमित्रातनयश्च शेषः स लक्ष्मणो नाम रघूत्तमादनु ॥ ७८॥

कौसल्यकापुत्र उरुक्रमोऽसावेकस्तथैको भरतस्य मातुः ।उभौ सुमित्रातनयौ नृपस्य चत्वार एते ह्यमरोत्तमाः सुताः ॥ ७९॥

सङ्कर्षणाद्यैस्त्रिभिरेव रूपैराविष्ट आसीत् त्रिषु तेषु विष्णुः ।इन्द्रोऽङ्गदे चैव ततोऽङ्गदो हि बली नितान्तं स बभूव शश्वत् ॥ ८०॥

येऽन्ये च भूपाः कृतवीर्यजाद्याः बलाधिकाः सन्ति सहस्रशोऽपि ।सर्वे हरेः सन्निधिभावयुक्ताः धर्मप्रधानाश्च गुणप्रधानाः ॥ ८१॥

स्वयं रमा सीरत एव जाता सीतेति रामार्थमनूपमा या ।विदेहराजस्य हि यज्ञभूमौ सुतेति तस्यैव ततस्तु साऽभूत् ॥ ८२॥

इत्यादिकल्पोत्थित एष सर्गो मया समस्तागमनिर्णयात्मकः ।सहानुसर्गः कथितोऽत्र पूर्वो यो यो गुणैर्नित्यमसौ वरो हि ॥ ८३॥

पाश्चात्त्यकल्पेष्वपि सर्गभेदाः श्रुतौ पुराणेष्वपि चान्यथोक्ताः ।नोत्कर्षहेतुः प्रथमत्वमेषु विशेषवाक्यैरवगम्यमेतत् ॥ ८४॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये सर्गानुसर्गलयप्रादुर्भावनिर्णयो नाम तृतीयोऽध्यायः

औं ॥ अथाभ्यवर्धंश्चतुराः कुमारा नृपस्य गेहे पुरुषोत्तमाद्याः ।नित्यप्रवृद्धस्य च तस्य वृद्धिरपेक्ष्य लोकस्य हि मन्ददृष्टिम् ॥ १॥

निरीक्ष्य नित्यं चतुरः कुमारान् पिता मुदं सन्ततमाप चोच्चम् ।विशेषतो राममुखेन्दुबिम्बमवेक्ष्य राजा कृतकृत्य आसीत् ॥ २॥

तन्मातरः पौरजना अमात्या अन्तःपुरा वैषयिकाश्च सर्वे ।अवेक्षमाणाः परमं पुमांसं स्वानन्दतृप्ता इव सम्बभूवुः ॥ ३॥

ततः सुवंशे शशिनः प्रसूतो गाधीति शक्रस्तनुजोऽस्य चाऽसीत् ।वरेण विप्रत्वमवाप योऽसौ विश्वस्य मित्रं स इहाऽजगाम ॥ ४॥

तेनार्थितो यज्ञरिरक्षयैव कृच्छ्रेण पित्राऽस्य भयाद्विसृष्टः ।जगाम रामः सह लक्ष्मणेन सिद्धाश्रमं सिद्धजनाभिवन्द्यः ॥ ५॥

अनुग्रहार्थं स ऋषेरवाप सलक्ष्मणोऽस्त्रं मुनितो हि केवलम् ।ववन्दिरे ब्रह्ममुखाः सुरेशास्तमस्त्ररूपाः प्रकटाः समेत्य ॥ ६॥

अथो जघानाऽऽशु शरेण ताटकां वराद् विधातुस्तदनन्यवध्याम् ।ररक्ष यज्ञं च मुनेर्निहत्य सुबाहुमीशानगिरा विमृत्युम् ॥ ७॥

शरेण मारीचमथार्णवेऽक्षिपद् वचो विरिञ्चस्य तु मानयानः ।अवध्यता तेन हि तस्य दत्ता जघान चान्यान् रजनीचरानथ ॥ ८॥

तदा विदेहेन सुतास्वयंवरो विघोषितो दिक्षु विदिक्षु सर्वशः ।निधार्य तद् गाधिसुतानुयायी ययौ विदेहाननुजानुयातः ॥ ९॥

अथो अहल्यां पतिनाऽभिशप्तां प्रधर्षणादिन्द्रकृताच्छिलीकृताम् ।स्वदर्शनान्मानुषतामुपेतां सुयोजयामास स गौतमेन ॥ १०॥

बलं स्वभक्तेरधिकं प्रकाशयन्ननुग्रहं च त्रिदशेष्वतुल्यम् ।अनन्यभक्तां च सुरेशकाङ्क्षया विधाय नारीं प्रययौ तयाऽर्चितः ॥ ११॥

श्यामावदाते जगदेकसारे स्वनन्तचन्द्राधिककान्तिकान्ते ।सहानुजे कार्मुकबाणपाणौ पुरीं प्रविष्टे तुतुषुर्विदेहजाः ॥ १२॥

पपुर्नितान्तं सरसाक्षिभृङ्गैर्वराननाब्जं पुरुषोत्तमस्य ।विदेहनारीनरवर्यसङ्घा यथा महापौरुषिकास्तदङ्घ्रिम् (महापूरुषिकास्तदङ्घ्रिम्) ॥ १३॥

तथा विदेहः प्रतिलभ्य रामं सहस्रनेत्रावरजं गविष्ठम् ।समर्चयामास सहानुजं तमृषिं च साक्षाज्ज्वलनप्रकाशम् ॥ १४॥

मेने च जामातरमात्मकन्यागुणोचितं रूपनवावतारम् ।उवाच चास्मै ऋषिरुग्रतेजाः कुरुष्व जामातरमेनमाश्विति ॥ १५॥

स आह चैनं परमं वचस्ते करोमि नात्रास्ति विचारणा मे ।शृणुष्व मेऽथापि यथा प्रतिज्ञा सुताप्रदानाय कृता पुरस्तात् ॥ १६॥

तपो मया चीर्णमुमापतेः पुरा वरायुधावाप्तिधृतेन चेतसा ।स मे ददौ दिव्यमिदं धनुस्तदा कथञ्चनाचाल्यमृते पिनाकिनम् ॥ १७॥

न देवदैत्योरगदेवगायका अलं धनुश्चालयितुं सवासवाः ।कुतो नरास्तद्वरतो हि किङ्कराः सहानसैवात्र कृषन्ति कृच्छ्रतः ॥ १८॥

अधार्यमेतद्धनुराप्य शङ्करादहं नृणां वीर्यपरीक्षणे धृतः ।सुतार्थमेतां चकर प्रतिज्ञां ददामि कन्यां य इदं हि पूरयेत् ॥ १९॥

इतीरितां मे गिरमभ्यवेत्य दितेः सुता दानवयक्षराक्षसाः ।समेत्य भूपाश्च समीपमाशु प्रगृह्य तच्चालयितुं न शेकुः ॥ २०॥

संस्विन्नगात्राः परिवृत्तनेत्राः दशाननाद्याः पतिता विमूर्छिताः ।तथाऽपि मां धर्षयितुं न शेकुः सुताकृते ते वचनात्स्वयम्भुवः ॥ २१॥

पुरा हि मेऽदात् प्रभुरब्जजो वरं प्रसादितो मे तपसा कथञ्चन ।बलान्न ते कश्चिदुपैति कन्यकां तदिच्छुभिस्ते न च धर्षणेति ॥ २२॥

ततस्तु ते नष्टमदा इतो गताः समस्तशो ह्यस्तन एव पार्थिवाः ।ततो ममायं प्रतिपूर्य मानसं वृणोतु कन्यामयमेव मेऽर्थितः ॥ २३॥

तथेति चोक्ते मुनिना स किङ्करैरनन्तभोगोपममाश्वथाऽनयत् ।समीक्ष्य तद्वामकरेण राघवः सलीलमुद्धृत्य हसन्नपूरयत् ॥ २४॥

विकृष्यमाणं तदनन्तराधसा परेण निःसीमबलेन लीलया ।अभज्यतासह्यममुष्य तद्बलं प्रसोढुमीशं कुत एव तद्भवेत् ॥ २५॥

स मध्यतस्तत् प्रविभज्य लीलया यथेक्षुदण्डं शतमन्युकुञ्जरः ।विलोकयन् वक्त्रमृषेरवस्थितः सलक्ष्मणः पूर्णतनुर्यथा शशी ॥ २६॥

तमब्जनेत्रं पृथुतुङ्गवक्षसं श्यामावदातं चलकुण्डलोज्ज्वलम् ।शशक्षतोत्थोपमचन्दनोक्षितं ददर्श विद्युद्वसनं नृपात्मजा ॥ २७॥

अथो कराभ्यां प्रतिगृह्य मालामम्लानपद्मां जलजायताक्षी ।उपेत्य मन्दं ललितैः पदैस्तां तदंस आसज्य च पार्श्वतोऽभवत्(पार्श्वतोऽभूत्) ॥ २८॥

ततः प्रमोदो नितरां जनानां विदेहपुर्यामभवत् समन्तात् ।रामं समालोक्य नरेन्द्रपुत्र्या समेतमानन्दनिधिं परेशम् ॥ २९॥

लक्ष्म्या समेते प्रकटं रमेशे सम्प्रेषयामास तदाऽऽशु पित्रे ।‘विदेहराजो दशदिग्रथाय स तन्निशम्याऽशु तुतोष भूमिपः’ ॥ ३०॥

अथाऽत्मजाभ्यां सहितः सभार्यो ययौ गजस्यन्दनपत्तियुक्तया ।स्वसेनयाऽग्रे प्रणिधाय धातृजं वसिष्ठमाश्वेव स यत्र मैथिलः ॥ ३१॥(भा\.पु\. ७\.८\.३६)

स मैथिलेनातितरां समर्चितो विवाहयामास सुतं मुदम्भरः ।पुरोहितो गाधिसुतानुमोदितो जुहाव वह्निं विधिना वसिष्ठः ॥ ३२॥

तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् ।सुरानका दुन्दभयो विनेदिरे जगुश्व गन्धर्ववराः सहस्रशः ॥ ३३॥

विजानमाना जगतां हि मातरं पुराऽर्थितुं नाऽययुरत्र देवताः ।तदा तु रामं रमया युतं प्रभुं दिदृक्षवश्चक्रुरलं नभस्तलम् ॥ ३४॥

यथा पुरा सागरजास्वयंवरे सुमानसानामभवत्समागमः ।तथा ह्यभूत्सर्वदिवौकसां तदा तथा मुनीनां सहभूभृतां भुवि ॥ ३५॥

प्रगृह्य पाणिं च नृपात्मजाया रराज राजीवसमाननेत्रः ।यथा पुरा सागरजासमेतः सुरासुराणाममृताब्धिमन्थने ॥ ३६॥

स्वलङ्कृतास्तत्र विचेरुरङ्गना विदेहराजस्य च या हि योषितः ।मुदा समेतं रमया रमापतिं विलोक्य रामाय ददौ धनं नृपः ॥ ३७॥

प्रियाणि वस्त्राणि रथान् सकुञ्जरान् परार्द्ध्यरत्नान्यखिलस्य चेशितुः ।ददौ च कन्यात्रयमुत्तमं मुदा तदा स रामावरजेभ्य एव च ॥ ३८॥

महोत्सवं तं त्वनुभूय देवता नराश्च सर्वे प्रययुर्यथाऽऽगतम् ।पिता च रामस्य सुतैः समन्वितो ययावयोध्यां स्वपुरीं मुदा ततः ॥ ३९॥

तदन्तरे सोऽथ ददर्श भार्गवं सहस्रलक्षामितभानुदीधितिम् ।विभासमानं निजरश्मिमण्डले धनुर्धरं दीप्तपरश्वधायुधम् ॥ ४०॥

अजानतां राघवमादिपूरुषं समागतं ज्ञापयितुं निदर्शनैः ।समाह्वयन्तं रघुपं स्पृधेव नृपो ययाचे प्रणिपत्य भीतः ॥ ४१॥

न मे सुतं हन्तुमिहार्हसि प्रभो वयोगतस्येत्युदितः स भार्गवः ।सुतत्रयं ते प्रददामि राघवं रणे स्थितं द्रष्टुमिहाऽऽगतोऽस्म्यहम् ॥ ४२॥

स इत्थमुक्त्वा नृपतिं रघूत्तमं भृगूत्तमः प्राह निजां तनुं हरिः ।अभेदमज्ञेष्वपि दर्शयन् परं पुरातनोऽहं हरिरेष इत्यपि ॥ ४३॥

शृणुष्व राम त्वमिहोदितं मया धनुर्द्वयं पूर्वमभून्महाद्भुतम् ।उमापतिस्त्वेकमधारयत् ततो रमापतिश्चापरमुत्तमोत्तमम् ॥ ४४॥

तदा तु लोकस्य निदर्शनार्थिभिः समर्थितौ तौ हरिशङ्करौ सुरैः ।रणस्थितौ वां प्रसमीक्षितुं वयं समर्थयामोऽत्र निदर्शनार्थिनः ॥ ४५॥

ततो हि युद्धाय रमेशशङ्करौ व्यवस्थितौ तौ धनुषी प्रगृह्य ।यतोऽन्तरस्यैष नियामको हरिस्ततो हरोऽग्रेऽस्य शिलोपमोऽभूत् ॥ ४६॥

शशाक नैवाथ यदाऽभिवीक्षितुं प्रस्पन्दितुं वा कुत एव योद्धुम् ।शिवस्तदा देवगणास्समस्ताः शशंसुरुच्चैर्जगतो हरेर्बलम् ॥ ४७॥

यदीरणेनैव विनैष शङ्करः शशाक न प्रश्वसितुं च केवलम् ।किमत्र वक्तव्यमतो हरेर्बलं हरात् परं सर्वत एव चेति ॥ ४८॥

ततः प्रणम्याऽऽशु जनार्दनं हरः प्रसन्नदृष्ट्या हरिणाऽभिवीक्षितः ।जगाम कैलासममुष्य तद्धनुस्त्वया प्रभग्नं किल लोकसन्निधौ ॥ ४९॥

धनुर्यदन्यद्धरिहस्तयोग्यं तत्कार्मुकात् कोटिगुणं पुनश्च ।वरं हि हस्ते तदिदं गृहीतं मया गृहाणैतदतो हि वैष्णवम् ॥ ५०॥

यदीदमागृह्य विकर्षसि त्वं तदा हरिर्नात्र विचार्यमस्ति ।इति ब्रुवाणः प्रददौ धनुर्वरं प्रदर्शयत् विष्णुबलं हराद्वरम् ॥ ५१॥

प्रगृह्य तच्चापवरं स राघवश्चकार सज्यं निमिषेण लीलया ।चकर्ष सन्धाय शरं च पश्यतः समस्तलोकस्य च संशयं नुदन् ॥ ५२॥

प्रदर्शिते विष्णुबले समस्ततो हराच्च निःसङ्ख्यतया महाधिके ।जगाद मेघौघगभीरया गिरा स राघवं भार्गव आदिपूरुषः ॥ ५३॥

अलं बलं ते जगतोऽखिलाद्वरं परोऽसि नारायण एव नान्यथा ।विसर्जयस्वेह शरं तपोमये महासुरे लोकमये वराद्विभोः ॥ ५४॥

पुरोऽतुलो नाम महासुरोऽभवद् वरात् स तु ब्रह्मण आप लोकताम् ।पुनश्च तं प्राह जगद्गुरुर्यदा हरिर्जितः स्याद्धि तदैव वध्यसे ॥ ५५॥

अतो वधार्थं जगदन्तकस्य सर्वाजितोऽहं जितवद् व्यवस्थितः ।इतीरिते लोकमये स राघवो मुमोच बाणं जगदन्तकेऽसुरे ॥ ५६॥

पुरा वरोऽनेन शिवोपलम्भितो मुमुक्षया विष्णुतनुप्रवेशनम् ।स तेन रामोदरगो बहिर्गतस्तदाज्ञयैवाऽऽशु बभूव भस्मसात् ॥ ५७॥

इतीव रामाय स राघवः शरं विकर्षमाणो विनिहत्य चासुरम् ।तपस्तदीयं प्रवदन् मुमोद तदीयमेव ह्यभवत् समस्तम् ॥ ५८॥

निरन्तरानन्तविबोधसारः स जानमानोऽखिलमादिपूरुषः ।वदञ्छृणोतीव विनोदतो हरिः स एक एव द्वितनुर्मुमोद ॥ ५९॥

स चेष्टितं चैव निजाश्रयस्य जनस्य सत्तत्त्वविबोधकारणम् ।विमोहकं चान्यतमस्य कुर्वन् चिक्रीड एकोऽपि नरान्तरे यथा ॥ ६०॥

ततः स कारुण्यनिधिर्निजे जने नितान्तमैक्यं स्वगतं प्रकाशयन् ।द्विधेव भूत्वा भृगुवर्य आत्मना रघूत्तमेनैक्यमगात् समक्षम् ॥ ६१॥

समेत्य चैक्यं जगतोऽभिपश्यतः प्रणुद्य शङ्कामखिलां जनस्य ।प्रदाय रामाय धनुर्वरं तदा जगाम रामानुमतो रमापतिः ॥ ६२॥

ततो नृपोऽत्यर्थमुदाऽभिपूरितः सुतैः समस्तैः स्वपुरीमवाप ह ।रेमेऽथ रामोऽपि रमास्वरूपया तयैव राजात्मजया हि सीतया ॥ ६३॥

यथा पुरा श्रीरमणः श्रिया तया रतो नितान्तं हि पयोब्धिमध्ये ।तथा त्वयोध्यापुरिगो रघूत्तमोऽप्युवास कालं सुचिरं रतस्तया ॥ ६४॥

इमानि कर्माणि रघूत्तमस्य हरेर्विचित्राण्यपि नाद्भुतानि ।दुरन्तशक्तेरथ चास्य वैभवं स्वकीयकर्तव्यतयाऽनुवर्ण्यते ॥ ६५॥

{इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामावतारे अयोध्याप्रवेशो नाम चतुर्थोऽध्यायः}

औं ॥ इत्थं विश्वेश्वरेऽस्मिन्नखिलजगदवस्थाप्य सीतासहाये भूमिष्ठे सर्वलोकास्तुतुषुरनुदिनं वृद्धभक्त्यानितान्तम् ।राजा राज्याभिषेके प्रकृतिजनवचो मानयन्नात्मनोऽर्थ्यं दध्रे तन्मन्थरायाः श्रुतिपथमगमद् भूमिगाया अलक्ष्म्याः ॥ १॥

पूर्वं क्षीराब्धिजाता कथमपि तपसैवाप्सरस्त्वं प्रयाता तां नेतुं तत्तमोऽन्धं कमलजनिरुवाचाऽऽशु रामाभिषेकम् ।भूत्वा दासी विलुम्प स्वगतिमपि ततः कर्मणा प्राप्स्यसे त्वं सेत्युक्ता मन्थराऽऽसीत् तदनु कृतवत्येव चैतत् कुकर्म ॥ २॥

तद्वाक्यात् कैकयी सा पतिगवरबलादाजहारैव राज्यं रामस्तद्गौरवेण त्रिदशमुनिकृतेऽरण्यमेवाऽविवेश ।सीतायुक्तोऽनुजेन प्रतिदिनसुविवृद्धोरुभक्त्या समेतः संस्थाप्याशेषजन्तून् स्वविरहजशुचा त्यक्तसर्वेषणार्थान् ॥ ३॥

वृक्षान् पक्षीभकीटान् पितरमथ सखीन् मातृपूर्वान् विसृज्य प्रोत्थां गङ्गांस्वपादाद्धर इव गुहेनार्चितः सोऽथ तीर्त्वा ।देवार्च्यस्यापि पुत्रादृषिगणसहितात् प्राप्य पूजां प्रयातः शैलेशं चित्रकूटं कतिपयदिवसान्यत्र मोदन्नुवास ॥ ४॥

एतस्मिन्नेव काले दशरथनृपतिः स्वर्गतोऽभूद्वियोगाद् रामस्यैवाथ पुत्रौ विधिसुतसहितैर्मन्त्रिभिः केकयेभ्यः ।आनीतौ तस्य कृत्वा श्रुतिगणविहितप्रेतकार्याणि सद्यः शोचन्तौ राममार्गं पुरजनसहितौ जग्मतुर्मातृभिश्च ॥ ५॥

धिक्कुर्वन्तौ नितान्तं सकलदुरितगां मन्थरां कैकयीं च प्राप्तौ रामस्य पादौ मुनिगणसहितौ तत्र चोवाच नत्वा ।रामं राजीवनेत्रं भरत इह पुनः प्रीतयेऽस्माकमीश प्राप्याऽऽशु स्वामयोध्यामवरजसहितः पालयेमां धरित्रीम् ॥ ६॥

इत्युक्तः कर्तुमीशः सकलसुरगणाप्यायनं रामदेवः सत्यां कर्तुं च वाणीमवददतितरां नेति सद्भक्तिनम्रम् ।भूयोभूयोऽर्थयन्तं द्विगुणितशरदां सप्तके त्वभ्यतीते कर्तैतत्ते वचोऽहं सुदृढमृतमिदं मे वचो नात्र शङ्का ॥ ७॥

श्रुत्वैतद्रामवाक्यं हुतभुजि पतने स प्रतिज्ञां च कृत्वा रामोक्तस्यान्यथात्वे न तु परमभिवेक्ष्येऽहमित्येव तावत् ।कृत्वाऽन्यां स प्रतिज्ञामवसदथ बहिर्ग्रामके नन्दिनाम्नि श्रीशस्यैवास्य कृत्वा शिरसि परमकं पौरटं पादपीठम् ॥ ८॥

समस्तपौरानुगतेऽनुजे गते स चित्रकूटे भगवानुवास ह ।अथाऽजगामेन्द्रसुतोऽपि वायसो महासुरेणाऽत्मगतेन चोदितः ॥ ९॥

स चासुरावेशवशाद्रमास्तने यदा व्यधात्तुण्डमथाभिवीक्षितः ।जनार्दनेनाऽऽशु तृणे प्रयोजिते चचार तेन ज्वलताऽनुयातः ॥ १०॥

स्वयम्भुशर्वेन्द्रमुखान्सुरेश्वरान् जिजीविषुस्ताञ्छरणं गतोऽपि ।बहिष्कृतस्तैर्हरिभक्तिभावतो ह्यलङ्घ्यशक्त्या परमस्य चाक्षमैः ॥ ११॥

पुनः प्रयातः शरणं रघूत्तमं विसर्जितस्तेन निहत्य चासुरम् ।तदक्षिगं साक्षिकमप्यवध्यं प्रसादतश्चन्द्रविभूषणस्य ॥ १२॥

स वायसानामसुरोऽखिलानां वरादुमेशस्य बभूव चाक्षिगः ।निपातितोऽसौ सह वायसाक्षिभिस्तृणेन रामस्य बभूव भस्मसात् ॥ १३॥

ददुर्हि तस्मै विवरं बलार्थिनो यद्वायसास्तेन तदक्षिपातनम् ।कृतं रमेशेन तदेकनेत्रा बभूवुरन्येऽपि तु वायसास्तदा ॥ १४॥

भविष्यतामप्यथ यावदेव द्विनेत्रता काककुलोद्भवानाम् ।तावत्तदक्ष्यस्य कुरङ्गनाम्नः शिवेन दत्तं दितिजस्य चाक्षयम् ॥ १५॥

अतः पुनर्भावममुष्य हिन्वन् भविष्यतश्चैकदृशश्चकार ।स वायसान् राघव आदिपूरुषस्ततो ययौ शक्रसुतस्तदाज्ञया ॥ १६॥

रामोऽथ दण्डकवनं मुनिवर्यनीतो लोकाननेकश उदारबलैर्निरस्तान् ।श्रुत्वा खरप्रभृतिभिर्वरतो हरस्य सर्वैरवध्यतनुभिः प्रययौ सभार्यः ॥ १७॥

आसीच्च तत्र शरभङ्ग इति स्म जीर्णो लोकं हरेर्जिगमिषुर्मुनिरुग्रतेजाः ।तेनाऽदरोपहृतसार्ध्यसपर्यया स प्रीतो ददौ निजपदं परमं रमेशः ॥ १८॥

धर्मो यतोऽस्य वनगस्य नितान्तशक्तिह्रासे स्वधर्मकरणस्य हुताशनादौ ।देहात्ययः स तत एव तनुं निजाग्नौ सन्त्यज्य रामपुरतः प्रययौ परेशम् ॥ १९॥

रामोऽपि तत्र ददृशे धनदस्य शापाद् गन्धर्वमुर्वशिरतेरथ यातुधानीम् ।प्राप्तं दशां सपदि तुम्बुरुनामधेयं नाम्ना विराधमपि शर्ववरादवध्यम् ॥ २०॥

भङ्क्त्वाऽस्य बाहुयुगलं बिलगं चकार सम्मानयन् वचनमम्बुजजन्मनोऽसौ ।प्रादाच्च तस्य सुगतिं निजगायकस्य भक्षार्थमंसकमितोऽपि सहानुजेन ॥ २१॥

प्रीतिं विधित्सुरगमद्भवनं निजस्य कुम्भोद्भवस्य परमादरतोऽमुना च ।सम्पूजितो धनुरनेन गृहीतमिन्द्राच्छार्ङ्गं तदादिपुरुषो निजमाजहार ॥ २२॥

आत्मार्थमेव हि पुरा हरिणा प्रदत्तमिन्द्रे तदिन्द्र उत रामकरार्थमेव ।प्रादादगस्त्यमुनये तदवाप्य रामो रक्षन् ऋषीनवसदेव स दण्डकेषु ॥ २३॥

काले तदैव खरदूषणयोर्बलेन रक्षःस्वसा पतिनिमार्गणतत्पराऽऽसीत् ।व्यापादिते निजपतौ हि दशाननेन प्रामादिकेन विधिनाऽभिससार रामम् ॥ २४॥

साऽनुज्ञयैव रजनीचरभर्तुरुग्रा भ्रातृद्वयेन सहिता वनमावसन्ती ।रामं समेत्य भव मे पतिरित्यवोचद्भानुं यथा तम उपेत्य सुयोगकामम् ॥ २५॥

तां तत्र हास्यकथया जनकासुताग्रे गच्छानुजं म इह मेति वचः स उक्त्वा ।तेनैव दुष्टचरितां हि विकर्णनासां चक्रे समस्तरजनीचरनाशहेतोः ॥ २६॥

तत्प्रेरितान् सपदि भीमबलान् प्रयातांस्तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् ।जघ्ने चतुर्दशसहस्रमवारणीयकोदण्डपाणिरखिलस्य सुखं विधातुम् ॥ २७॥

दत्तेऽभये रघुवरेण महामुनीनां दत्ते भये च रजनीचरमण्डलस्य ।रक्षःपतिः स्वसृमुखादविकम्पनाच्च श्रुत्वा बलं रघुपतेः परमाप चिन्ताम् ॥ २८॥

श्रुत्वाऽऽशु कार्यमवमृश्य जगाम तीरे क्षेत्रं नदीनदपतेः श्रवणं धरित्र्याः ।मारीचमत्र तपसि प्रतिवर्तमानं भीतं शराद्रघुपतेर्नितरां ददर्श ॥ २९॥

तेनार्थितः सपदि राघववञ्चनार्थे मारीच आह शरवेगममुष्य जानन् ।शक्यो न ते रघुवरेण हि विग्रहोऽत्र जानामि संस्पर्शमस्य शरस्य पूर्वम् ॥ ३०॥

इत्युक्तवन्तमथ रावण आह खड्गं निष्कृष्य हन्मि यदि मे न करोषि वाक्यम् ।तच्छुश्रुवान् भययुतोऽथ निसर्गतश्च पापो जगाम रघुवर्यसकाशमाशु ॥ ३१॥

सम्प्राप्य हैममृगतां बहुरत्नचित्रः सीतासमीप उरुधा विचचार शीघ्रम् ।निर्दोषनित्यवरसंविदपि स्म देवी रक्षोवधाय जनमोहकृते तथाऽऽह ॥ ३२॥

देवेममाशु परिगृह्य च देहि मे त्वं क्रीडामृगं त्विति तयोदित एव रामः ।अन्वक् ससार ह शरासनबाणपाणिर्मायामृगं निशिचरं निजघान जानन् ॥ ३३॥

तेनाऽहतः शरवरेण भृशं ममार विक्रुश्य लक्ष्मणमुरुव्यथया स पापः ।श्रुत्वैव लक्ष्मणमचूचुददुग्रवाक्यैः सोऽप्याप रामपथमेव सचापबाणः ॥ ३४॥

यां यां परेश उरुधैव करोति लीलां तां तां करोत्यनु तथैव रमापि देवी ।नैतावताऽस्य परमस्य तथा रमाया दोषोऽणुरप्यनुविचिन्त्य उरुप्रभू यत् ॥ ३५॥

क्‍वाज्ञानमापदपि मन्दकटाक्षमात्रात् सर्गस्थितिप्रलयसंसृतिमोक्षहेतोः ।देव्या हरेः किमु विडम्बनमात्रमेतद् विक्रीडतोः सुरनरादिदेव तस्मात् ॥ ३६॥

देव्याः समीपमथ रावण आससाद साऽदृश्यतामगमदप्यविषह्यशक्तिः ।सृष्ट्वाऽऽत्मनः प्रतिकृतिं प्रययौ च शीघ्रं कैलासमर्चितपदा न्यवसच्छिवाभ्याम् ॥ ३७॥

तस्यास्तु तां प्रतिकृतिं प्रविवेश शक्रो देव्याश्च सन्निधियुतां व्यवहारसिद्ध्यै ।आदाय तामथ ययौ रजनीचरेन्द्रो हत्वा जटायुषमुरुश्रमतो निरुद्धः ॥ ३८॥

मार्गे व्रजन्तमभियाय ततो हनूमान् संवारितो रविसुतेन च जानमानः ।दैवं तु कार्यमथ कीर्तिमभीप्समानो रामस्य नैनमहनद्वचनाद्धरेश्व ॥ ३९॥

प्राप्यैव राक्षस उताऽऽत्मपुरीं स तत्र सीताकृतिं प्रतिनिधाय ररक्ष चाथ ।रामोऽपि तत्तु विनिहत्य सुदुष्टरक्षः प्राप्याऽश्रमं स्वदयितां नहि पश्यतीव ॥ ४०॥

अन्वेषमाण इव तं च ददर्श गृध्रं सीतां रिरक्षिषुमथो रिपुणा विशस्तम् ।मन्दात्मचेष्टममुनोक्तमरेश्च कर्म श्रुत्वा मृतं तमदहत् स्वगतिं तथाऽदात् ॥ ४१॥

अन्यत्र चैव विचरन् सहितोऽनुजेन प्राप्तः करौ स सहसाऽथ कबन्धनाम्नः ।धातुर्वरादखिलजायिन उज्झितस्य मृत्योश्च वज्रपतनादतिकुञ्चितस्य ॥ ४२॥

छित्वाऽस्य बाहुयुगलं सहितोऽनुजेन तं पूर्ववत् प्रतिविधाय सुरेन्द्रभृत्यम् ।नाम्ना दनुं त्रिजटयैव पुराऽभिजातं गन्धर्वमाशु च ततोऽपि तदर्चितोऽगात् ॥ ४३॥

दृष्ट्वा तमेव शबरी परमं हरिं च ज्ञात्वा विवेश दहनं पुरतोऽस्य तस्यै ।प्रादात् स्वलोकमिममेव हि सा प्रतीक्ष्य पूर्वं मतङ्गवचनेन वनेऽत्र साऽभूत् ॥ ४४॥

शापाद् वराप्सरसमेव हि तां विमुच्य शच्या कृतात् पतिपुरस्त्वतिदर्पहेतोः ।गत्वा ददर्श पवनात्मजमृश्यमूके स ह्येक एनमवगच्छति सम्यगीशम् ॥ ४५॥

देहेऽपि यत्र पवनोऽत्र हरिर्यतोऽसौ तत्रैव वायुरिति वेदवचः प्रसिद्धम् ।‘कस्मिन् न्वहं’ त्विति तथैव हि सोऽवतारे तस्मात् स मारुतिकृते रविजं ररक्ष ॥ ४६॥

एवं स कृष्णतनुरर्जुनमप्यरक्षद् भीमार्थमेव तदरिं रविजं निहत्य ।पूर्वं हि मारुतिमवाप रवेः सुतोऽयं तेनास्य वालिनमहन् रघुपः प्रतीपम् ॥ ४७॥

एवं सुराश्च पवनस्य वशे यतोऽतः सुग्रीवमत्र तु परत्र च शक्रसूनुम् ।सर्वे श्रिता हनुमतस्तदनुग्रहाय तत्रागमद् रघुपतिः सह लक्ष्मणेन ॥ ४८॥

‘यत्पादपङ्कजरजः शिरसा विभर्ति श्रीरब्जजश्च गिरिशः सह लोकपालैः’ ।सर्वेश्वरस्य परमस्य हि सर्वशक्तेः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥ ४९॥

समागते तु राघवे प्लवङ्गमाः ससूर्यजाः ।विपुप्लुवुर्भयार्दिता न्यवारयच्च मारुतिः (भा\.पु\. १०\.५८\.३८)॥ ५०॥

संस्थाप्याऽशु हरीन्द्रान् जानन् विष्णोर्गुणाननन्तान् सः ।साक्षाद् ब्रह्मपिताऽसावित्येतेनास्य पादयोः पेते ॥ ५१॥

{इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामचरिते हनूमद्दर्शनं नाम पञ्चमोऽध्यायः}

औं ॥ उत्थाप्य चैनमरविन्ददलायताक्षश्चक्राङ्कितेन वरदेन कराम्बुजेन ।कृत्वा च संविदमनेन नुतोऽस्य चांसं प्रीत्याऽऽरुरोह स हसन् सह लक्ष्मणेन ॥ १॥

आरोप्य चांसयुगळं भगवन्तमेनं तस्यानुजं च हनुमान् प्रययौ कपीन्द्रम् ।सख्यं चकार हुतभुक्प्रमुखे च तस्य रामेण शाश्वतनिजार्तिहरेण शीघ्रम् ॥ २॥

श्रुत्वाऽस्य दुःखमथ देववरः प्रतिज्ञां चक्रे स वालिनिधनाय हरीश्वरोऽपि ।सीतानुमार्गणकृतेऽथ स वालिनैव क्षिप्तां हि दुन्दुभितनुं समदर्शयच्च ॥ ३॥

वीक्ष्यैव तां निपतितामथ रामदेवः सोऽङ्गुष्ठमात्रचलनादतिलीलयैव ।सम्प्रास्य योजनशतेऽथ तयैव चोर्वीं सर्वान् विदार्य दितिजानहनद्रसास्थान् ॥ ४॥

शर्वप्रसादजबलाद्दितिजानवध्यान् सर्वान् निहत्य कुणपेन पुनश्च सख्या ।भीतेन वालिबलतः कथितः स्म सप्तसालान् प्रदर्श्य दितिजान् सुदृढांश्च वज्रात् ॥ ५॥

एकैकमेषु स विकम्पयितुं समर्थः पत्राणि लोप्तुमपि तूत्सहते न शक्तः ।विष्वक्स्थितान् यदि भवान् प्रतिभेत्स्यतीमानेकेषुणा तर्हि वालिवधे समर्थः ॥ ६॥

जेतुं चतुर्गुणबलो हि पुमान् प्रभुः स्याद्धन्तुं शताधिकबलोऽतिबलं सुशक्तः ।तस्मादिमान् हरिहयात्मजबाह्वलोप्यपत्रान् विभिद्य मम संशयमाशु भिन्धि ॥ ७॥

श्रुत्वाऽस्य वाक्यमवमृश्य दितेः सुतांस्तान् धातुर्वरादखिलपुम्भिरभेद्यरूपान् ।ब्रह्मत्वमाप्तुमचलं तपसि प्रवृत्तानेकेषुणा सपदि तान् प्रबिभेद रामः ॥ ८॥

सन्धाय कार्मुकवरे निशिते तु बाणेऽथाऽकृष्य दक्षिणभुजेन तदा प्रमुक्ते ।रामेण सत्वरमनन्तबलेन सर्वे चूर्णीकृताः सपदि ते तरवो रवेण ॥ ९॥

भित्त्वा च तान् सगिरिकुं भगवत्प्रमुक्तः पातालसप्तकमथात्र च ये त्ववध्याः ।नाम्नाऽसुराः कुमुदिनोऽब्जजवाक्यरक्षाः सर्वांश्च तानदहदाशु शरः स एकः ॥ १०॥

नैतद्विचित्रममितोरुबलस्य विष्णोर्यत्प्रेरणात् सपवनस्य भवेत् प्रवृत्तिः ।लोकस्य सप्रकृतिकस्य सरुद्रकालकर्मादिकस्य तदपीदमनन्यसाध्यम् ॥ ११॥

दृष्ट्वा बलं भगवतोऽथ हरीश्वरोऽसावग्रे निधाय तमयात् पुरमग्रजस्य ।आश्रुत्य रावमनुजस्य बिलात् स चाऽगादभ्येनमाशु दयिताप्रतिवारितोऽपि ॥ १२॥

तन्मुष्टिभिः प्रतिहतः प्रययावशक्तः सुग्रीव आशु रघुपोऽपि हि धर्ममीक्षन् ।नैनं जघान विदिताखिललोकचेष्टोऽप्येनं स आह युधि वां न मया विविक्तौ ॥ १३॥

सौभ्रात्रमेष यदि वाञ्छति वालिनैव नाहं निरागसमथाग्रजनिं हनिष्ये ।दीर्घः सहोदरगतो न भवेद्धि कोपो दीर्घोऽपि कारणमृते विनिवर्तते च ॥ १४॥

कोपः सहोदरजने पुनरन्तकाले प्रायो निवृत्तिमुपगच्छति तापकश्च ।एकस्य भङ्ग इति नैव झटित्यपास्तदोषो निहन्तुमिह योग्य इति स्म मेने ॥ १५॥

तस्मान्न बन्धुजनगे जनिते विरोधे कार्यो वधस्तदनुबन्धिभिराश्वितीह ।धर्मं प्रदर्शयितुमेव रवेः सुतस्य भावी न ताप इति विच्च न तं जघान ॥ १६॥

यः प्रेरकः सकलशेमुषिसन्ततेश्च तस्याज्ञता कुत इहेशवरस्य विष्णोः ।तेनोदितोऽथ सुदृढं पुनरागतेन वज्रोपमं शरममूमुचदिन्द्रसूनौ ॥ १७॥

रामाज्ञयैव लतया रविजे विभक्ते वायोः सुतेन रघुपेण शरे च मुक्ते ।श्रुत्वाऽस्य शब्दमतुलं हृदि तेन विद्ध इन्द्रात्मजो गिरिरिवापतदाशु सन्नः ॥ १८॥

भक्तो ममैष यदि मामभिपश्यतीह पादौ ध्रुवं मम समेष्यति निर्विचारः ।योग्यो वधो नहि जनस्य पदानतस्य राज्यार्थिना रविसुतेन वधोऽर्थितश्च ॥ १९॥

कार्यं ह्यभीष्टमपि तत् प्रणतस्य पूर्वं शस्तो वधो न पदयोः प्रणतस्य चैव ।तस्माददृश्यतनुरेव निहन्मि शक्रपुत्रं त्वितिस्म तमदृष्टतया जघान ॥ २०॥

यः प्रेरकः सकललोकबलस्य नित्यं पूर्णाव्ययोच्चबलवीर्यतनुः स्वतन्त्रः ।किं तस्य दृष्टिपथगस्य च वानरोऽयं कर्तैशचापमपि येन पुरा प्रभग्नम् ॥ २१॥

सन्नेऽथ वालिनि जगाम च तस्य पार्श्वं प्राहैनमार्द्रवचसा यदि वाञ्छसि त्वम् ।उज्जीवयिष्य इति नैच्छदसौ त्वदग्रे को नाम नेच्छति मृतिं पुरुषोत्तमेति ॥ २२॥

कार्याणि तस्य चरमाणि विधाय पुत्रं त्वग्रे निधाय रविजः कपिराज्य आसीत् ।रामोऽपि तद्गिरिवरे चतुरोऽथ मासान् दृष्ट्वा घनागममुवास सलक्ष्मणोऽसौ ॥ २३॥

अथातिसक्ते क्षितिपे कपीनां प्रविस्मृते रामकृतोपकारे ।प्रसह्य तं बुद्धिमतां वरिष्ठो रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमानुवाच ॥ २४॥

न विस्मृतिस्ते रघुवर्यकार्ये कार्या कथञ्चित् स हि नोऽभिपूज्यः ।न चेत् स्वयं कर्तुमभीष्टमद्य ते ध्रुवं बलेनापि हि कारयामि ॥ २५॥

स एवमुक्त्वा हरिराजसन्निधौ द्वीपेषु सप्तस्वपि वानरान् प्रति ।सम्मेलनायाऽशुगतीन् स्म वानरान् प्रस्थापयामास समस्तशः प्रभुः ॥ २६॥

हरीश्वराज्ञाप्रणिधानपूर्वकं हनूमता ते प्रहिता हि वानराः ।समस्तशैलद्रुमषण्डसंस्थितान् हरीन् समादाय तदाऽभिजग्मुः ॥ २७॥

तदैव रामोऽपि हि भोगसक्तं प्रमत्तमालक्ष्य कपीश्वरं प्रभुः ।जगाद सौमित्रिमिदं वचो मे प्लवङ्गमेशाय वदाऽशु याहि ॥ २८॥

यदि प्रमत्तोऽसि मदीयकार्ये नयाम्यहं त्वेन्द्रसुतस्य मार्गम् ।प्रायः स्वकार्ये प्रतिपादिते हि मदोद्धता न प्रतिकर्तुमीशते ॥ २९॥

इतीड्यरामेण समीरिते तदा ययौ सबाणः सधनुः स लक्ष्मणः ।दृष्ट्वैव तं तेन सहैव तापनिर्भयाद्ययौ रामपदान्तिकं त्वरन् ॥ ३०॥

हनूमतः साधुवचोभिराशु प्रसन्नचेतस्यधिपे कपीनाम् ।समागते सर्वहरिप्रवीरैः सहैव तं वीक्ष्य ननन्द राघवः ॥ ३१॥

ससम्भ्रमं तं पतितं पदाब्जयोस्त्वरन् समुत्थाप्य समाश्लिषत् प्रभुः ।स चोपविष्टो जगदीशसन्निधौ तदाज्ञयैवाऽऽदिशदाशु वानरान् ॥ ३२॥

समस्तदिक्षु प्रहितेषु तेन प्रभुर्हनूमन्तमिदं बभाषे ।न कश्चिदीशस्त्वदृतेऽस्ति साधने समस्तकार्यप्रवरस्य मेऽस्य ॥ ३३॥

अतस्त्वमेव प्रतियाहि दक्षिणां दिशं समादाय मदङ्गुलीयकम् ।इतीरितोऽसौ पुरुषोत्तमेन ययौ दिशं तां युवराजयुक्तः ॥ ३४॥

समस्तदिक्षु प्रतियापिता हि ते हरीश्वराज्ञामुपधार्य मासतः ।समाययुस्तेऽङ्गदजाम्बवन्मुखाः सुतेन वायोः सहिता न चाययुः ॥ ३५॥

समस्तदुर्गप्रवरं दुरासदं विमार्गतां विन्ध्यगिरिं महात्मनाम् ।गतः स कालो हरिराडुदीरितः समासदंश्चाथ बिलं महाद्भुतम् ॥ ३६॥

कृतं मयेनातिविचित्रमुत्तमं समीक्ष्य तत्तार उवाच चाङ्गदम् ।वयं न यामो हरिराजसन्निधिं विलङ्घितो नः समयो यतोऽस्य ॥ ३७॥

दुरासदोऽसावतिचण्डशासनो हनिष्यति त्वामपि किं मदादिकान् ।अगम्यमेतद् बिलमाप्य तत् सुखं वसाम सर्वे किमसाविहाऽऽचरेत् ॥ ३८॥

न चैव रामेण सलक्ष्मणेन प्रयोजनं नो वनचारिणां सदा ।न चेह नः पीडयितुं स च क्षमस्ततो ममेयं सुविनिश्चिता मतिः ॥ ३९॥

इतीरितं मातुलवाक्यमाशु स आददे वालिसुतोऽपि सादरम् ।उवाच वाक्यं च न नो हरीश्वरः क्षमी भवेल्लङ्घितशासनानाम् ॥ ४०॥

राज्यार्थिना येन हि घातितोऽग्रजो हृताश्च दाराः सुनृशंसकेन ।स नः कथं रक्षति शासनातिगान् निराश्रयान् दुर्बलकान् बले स्थितः ॥ ४१॥

इतीरिते शक्रसुतात्मजेन तथेति होचुः सह जाम्बवन्मुखाः ।सर्वेऽपि तेषामथ चैकमत्यं दृष्ट्वा हनूमानिदमाबभाषे ॥ ४२॥

विज्ञातमेतद्धि मयाऽङ्गदस्य राज्याय ताराभिहितं हि वाक्यम् ।साध्यं न चैतन्नहि वायुसूनू रामप्रतीपं वचनं सहेत ॥ ४३॥

न चाहमाक्रष्टुमुपायतोऽपि शक्यः कथञ्चित् सकलैः समेतैः ।सन्मार्गतो नैव च राघवस्य दुरन्तशक्तेर्बिलमप्रधृष्यम् ॥ ४४॥

वचो ममैतद्यदि चाऽऽदरेण ग्राह्यं भवेद्वस्तदतिप्रियं मे ।न चेद् बलादप्यनये प्रवृत्तान् प्रशास्य सन्मार्गगतान् करोमि ॥ ४५॥

इतीरितं तत् पवनात्मजस्य श्रुत्वाऽतिभीता धृतमूकभावाः ।सर्वेऽनुजग्मुस्तमथाद्रिमुख्यं महेन्द्रमासेदुरगाधबोधाः ॥ ४६॥

निरीक्ष्य ते सागरमप्रधृष्यमपारमेयं सहसा विषण्णाः ।दृढं निराशाश्च मतिं हि दध्रुः प्रायोपवेशाय तथा च चक्रुः ॥ ४७॥

प्रायोपविष्टाश्च कथा वदन्तो रामस्य संसारविमुक्तिदातुः ।जटायुषः पातनमूचिरे तत्सम्पातिनाम्नः श्रवणं जगाम ॥ ४८॥

तस्याग्रजोऽसावरुणस्य सूनुः सूर्यस्य बिम्बं सह तेन यातः ।जवं परीक्षन्नथ तं सुतप्तं गुप्त्वा पतत्रक्षयमाप्य चापतत् ॥ ४९॥

स दग्धपक्षः सवितृप्रतापाच्छ्रुत्वैव रामस्य कथां सपक्षः ।भूत्वा पुनश्चापि मृतिं जटायुषः शुश्राव पृष्ट्वा पुनरेव सम्यक् ॥ ५०॥

स रावणस्याथ गतिं सुतोक्तां निवेद्य दृष्ट्वा जनकात्मजाकृतिम् ।स्वयं तथाऽशोकवने निषण्णामवोचदेभ्यो हरिपुङ्गवेभ्यः ॥ ५१॥

ततस्तु ते ब्रह्मसुतेन पृष्टा न्यवेदयन्नात्मबलं पृथक् पृथक् ।दशैव चाऽरभ्य दशोत्तरस्य क्रमात् पथो योजनतोऽभियाने ॥ ५२॥

सनीलमैन्दद्विविदाः सताराः सर्वेऽप्यशीत्याः परतो न शक्ताः ।गन्तुं यदाऽऽथाऽत्मबलं स जाम्बवान् जगाद तस्मात् पुनरष्टमांशम् ॥ ५३॥

बलेर्यदा विष्णुरवाप लोकांस्त्रिभिः क्रमैर्नन्दिरवं प्रकुर्वता ।तदा मया भ्रान्तमिदं जगत्त्रयं सवेदनं जानु ममाऽऽस मेरुतः ॥ ५४॥

अतो जवो मे न हि पूर्वसम्मितः पुरा त्वहं षण्णवतिप्लवोऽस्मि ।ततः कुमारोऽङ्गद आह चास्माच्छतं प्लवेयं न ततोऽभिजाने ॥ ५५॥

अपूरिते तैः सकलैः शतस्य गमागमे शत्रुबलं च वीक्ष्य ।सुदुर्गमत्वं च निशाचरेशपुर्याः स धातुः सुत आबभाषे ॥ ५६॥

अयं हि गृध्रः शतयोजनं गिरिं त्रिकूटमाहेत उतात्र विघ्नाः ।भवेयुरन्येऽपि ततो हनूमानेकः समर्थो न परोऽस्ति कश्चित् ॥ ५७॥

उक्त्वा स इत्थं पुनराह सूनुं प्राणस्य निःसीमबलं प्रशंसयन् ।त्वमेक एवात्र परं समर्थः कुरुष्व चैतत् परिपाहि वानरान् ॥ ५८॥

इतीरितोऽसौ हनुमान् निजेप्सितं तेषामशक्तिं प्रकटां विधाय ।अवर्धताऽऽशु प्रविचिन्त्य रामं सुपूर्णशक्तिं चरितोस्तदाज्ञाम् ॥ ५९॥

{इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये श्रीरामचरिते समुद्रतरणनिश्चयो नाम षष्ठोऽध्यायः}

औं ॥ रामाय शाश्वतसुविस्तृतषड्गुणाय सर्वेश्वराय सुखसारमहार्णवाय।नत्वा लिलङ्घयिषुरर्णवमुत्पपात निष्पीड्य तं गिरिवरं पवनस्य सूनुः ॥ १॥

चुक्षोभ वारिधिरनुप्रययौ च शीघ्रं यादोगणैः सह तदीयबलाभिकृष्टः ।वृक्षाश्च पर्वतगताः पवनेन पूर्वं क्षिप्तोऽर्णवे गिरिरुदागमदस्य हेतोः ॥ २॥

श्यालो हरस्य गिरिपक्षविनाशकाले क्षिप्तोऽर्णवे स मरुतोर्वरितात्मपक्षः ।हैमो गिरिः पवनजस्य तु विश्रमार्थमुद्भिद्य वारिधिमवर्द्धदनेकसानुः ॥ ३॥

नैवात्र विश्रमणमैच्छत निःश्रमोऽसौ निःसीमपौरुषगुणस्य कुतः श्रमोऽस्य ।आश्लिष्य पर्वतवरं स ददर्श गच्छन् देवैस्तु नागजननीं प्रहितां वरेण ॥ ४॥

जिज्ञासुभिर्निजबलं तव भक्षमेतु यद्यत् त्वमिच्छसि तदित्यमरोदितायाः ।आस्यं प्रविश्य सपदि प्रविनिस्सृतोऽस्माद् देवाननन्दयदुत स्वृतमेषु रक्षन् ॥ ५॥

दृष्ट्वा सुरप्रणयितां बलमस्य चोग्रं देवाः प्रतुष्टुवुरमुं सुमनोभिवृष्ट्या ।तैरादृतः पुनरसौ वियतैव गच्छन् छायाग्रहं प्रतिददर्श च सिंहिकाख्यम् ॥ ६॥

लङ्कावनाय सकलस्य च निग्रहेऽस्याः सामर्थ्यमप्रतिहतं प्रददौ विधाता ।छायामवाक्षिपदसौ पवनात्मजस्य सोऽस्याः शरीरमनुविश्य बिभेद चाऽशु ॥ ७॥

निस्सीममात्मबलमित्यनुदर्शयानो हत्वैव तामपि विधातृवराभिगुप्ताम् ।लम्बे स लम्बशिखरे निपपात लङ्काप्राकाररूपकगिरावथ सञ्चुकोच ॥ ८॥

भूत्वा बिडालसमितो निशि तां पुरीं च प्राप्स्यन् ददर्श निजरूपवतीं स लङ्काम् ।रुद्धोऽनयाऽऽश्वथ विजित्य च तां स्वमुष्टिपिष्टां तयाऽनुमत एव विवेश लङ्काम् ॥ ९॥

मार्गमाणो बहिश्चान्तः सोऽशोकवनिकातले ।ददर्श शिंशपावृक्षमूलस्थितरमाकृतिम् ॥ १०॥

नरलोकविडम्बस्य जानन् रामस्य हृद्गतम् ।तस्य चेष्टानुसारेण कृत्वा चेष्टाश्च संविदः ॥ ११॥

तादृक्चेष्टासमेताया अङ्गुलीयमदात् ततः ।सीताया यानि चैवाऽऽसन्नाकृतेस्तानि सर्वशः ॥ १२॥

भूषणानि द्विधा भूत्वा तान्येवाऽसन् तथैव च ।अथ चूडामणिं दिव्यं दातुं रामाय सा ददौ ॥ १३॥

यद्यप्येतन्न पश्यन्ति निशाचरगणास्तु ते ।द्युलोकचारिणः सर्वं पश्यन्त्यृषय एव च ॥ १४ ॥

तेषां विडम्बनायैव दैत्यानां वञ्चनाय च ।पश्यतां कलिमुख्यानां विडम्बोऽयं कृतो भवेत् ॥ १५॥

कृत्वा कार्यमिदं सर्वं विशङ्कः पवनात्मजः ।आत्माविष्करणे चित्तं चक्रे मतिमतां वरः ॥ १६॥

अथ वनमखिलं तद् रावणस्यावलुम्प्य क्षितिरुहमिममेकं वर्जयित्वाऽऽशु वीरः ।रजनिचरविनाशं काङ्क्षमाणोऽतिवेलं मुहुरतिरवनादी तोरणं चाऽऽरुरोह ॥ १७॥

अथाशृणोद्दशाननः कपीन्द्रचेष्टितं परम् ।दिदेश किङ्करान् बहून् कपिर्निगृह्यतामिति ॥ १८॥

समस्तशो विमृत्यवो वराद्धरस्य किङ्कराः ।समासदन् महाबलम् सुरान्तरात्मनोऽङ्गजम् ॥ १८॥

अशीतिकोटियूथपं पुरस्सराष्टकायुतम् ।अनेकहेतिसङ्कुलं कपीन्द्रमावृणोद् बलम् ॥ २०॥

समावृतस्तथाऽऽयुधैः स ताडितश्च तैर्भृशम् ।चकार तान् समस्तशस्तलप्रहारचूर्णितान् ॥ २१॥

पुनश्च मन्त्रिपुत्रकान् स रावणप्रचोदितान् ।ममर्द सप्तपर्वतप्रभान् वराभिरक्षितान् ॥ २२॥

बलाग्रगामिनस्तथा स शर्ववाक्सुगर्वितान् ।निहत्य सर्वरक्षसां तृतीयभागमक्षिणोत् ॥ २३॥

अनौपमं हरेर्बलं निशम्य राक्षसाधिपः ।कुमारमक्षमात्मनः समं सुतं न्ययोजयत् ॥ २४॥

स सर्वलोकसाक्षिणः सुतं शरैर्ववर्ष ह ।शितैर्वरास्त्रमन्त्रितैर्न चैनमभ्यचालयत् ॥ २५॥

स मण्डमध्यकासुतं समीक्ष्य रावणोपमम् ।तृतीय एष चांशको बलस्य हीत्यचिन्तयत् ॥ २६॥

निधार्य एव रावणः स राघवस्य नान्यथा ।यदीन्द्रजिन्मया हतो न चास्य शक्तिरीक्ष्यते ॥ २७॥

अतस्तयोः समो मया तृतीय एष हन्यते ।विचार्य चैवमाशु तं पदोः प्रगृह्य पुप्लुवे ॥ २८॥

स चक्रवद् भ्रमातुरं विधाय रावणात्मजम् ।अपोथयद् धरातले क्षणेन मारुतीतनुः ॥ २९॥

विचूर्णिते धरातले निजे सुते स रावणः ।निशम्य शोकतापितस्तदग्रजं समादिशत् ॥ ३०॥

अथेन्द्रजिन्महाशरैर्वरास्त्रसम्प्रयोजितैः ।ततक्ष वानरोत्तमं न चाशकद् विचालने ॥ ३१॥

अथास्त्रमुत्तमं विधेर्युयोज सर्वदुस्सहम् ।स तेन ताडितो हरिर्व्यचिन्तयन्निराकुलः ॥ ३२॥

मया वरा विलङ्घिता ह्यनेकशः स्वयम्भुवः ।स माननीय एव मे ततोऽत्र मानयाम्यहम् ॥ ३३॥

इमे च कुर्युरत्र किं प्रहृष्टरक्षसां गणाः ।इतीह लक्ष्यमेव मे स रावणश्च दृश्यते ॥ ३४॥

इदं समीक्ष्य बद्धवत् स्थितं कपीन्द्रमाशु ते ।बबन्धुरन्यपाशकैर्जगाम चास्त्रमस्य तत् ॥ ३५॥

अथ प्रगृह्य तं कपिं समीपमानयंश्च ते ।निशाचरेश्वरस्य तं स पृष्टवांश्च रावणः ॥ ३६॥

कपे कुतोऽसि कस्य वा किमर्थमीदृशं कृतम् ।इतीरितः स चावदत् प्रणम्य राममीश्वरम् ॥ ३७॥

अवैहि दूतमागतं दुरन्तविक्रमस्य माम् ।रघूत्तमस्य मारुतिं कुलक्षये तवेश्वरम् ॥ ३८॥

न चेत् प्रदास्यसि त्वरन् रघूत्तमप्रियां तदा ।सपुत्रमित्रबान्धवो विनाशमाशु यास्यसि ॥ ३९॥

न रामबाणधारणे क्षमाः सुरेश्वरा अपि ।विरिञ्चिशर्वपूर्वकाः किमु त्वमल्पसारकः ॥ ४०॥

प्रकोपितस्य तस्य कः पुरस्थितौ क्षमो भवेत् ।सुरासुरोरगादिके जगत्यचिन्त्यकर्मणः ॥ ४१॥

इतीरिते वधोद्यतं न्यवारयद् विभीषणः ।स पुच्छदाहकर्मणि न्ययोजयन्निशाचरान् ॥ ४२॥

अथास्य वस्त्रसञ्चयैः पिधाय पुच्छमग्नये ।दुदुर्ददाह नास्य तन्मरुत्सखो हुताशनः ॥ ४३॥

ममर्ष सर्वचेष्टितं स रक्षसां निरामयः ।बलोद्धतश्च कौतुकात् प्रदग्धुमेव तां पुरीम् ॥ ४४॥

ददाह चाखिलं पुरं स्वपुच्छगेन वह्निना ।कृतस्तु विश्वकर्मणोऽप्यदह्यतास्य तेजसा ॥ ४५॥

सुवर्णरत्नकारितां स राक्षसोत्तमैः सह ।प्रदह्य सर्वशः पुरीं मुदाऽन्वितो जगर्ज च ॥ ४६॥

स रावणं सपुत्रकं तृणोपमं विधाय च ।तयोः प्रपश्यतोः पुरं विधाय भस्मसाद्ययौ ॥ ४७॥

विलङ्घ्य चार्णवं पुनः स्वजातिभिः प्रपूजितः ।प्रभक्ष्य वानरेशितुर्मधु प्रभुं समेयिवान् ॥ ४८॥

रामं सुरेश्वरमगण्यगुणाभिरामं सम्प्राप्य सर्वकपिवीरवरैः समेतः ।चूडामणिं पवनजः पदयोर्निधाय सर्वाङ्गकैः प्रणतिमस्य चकार भक्त्या ॥ ४९॥

रामोऽपि नान्यदनुदातुममुष्य योग्यमत्यन्तभक्तिभरितस्य विलक्ष्य किञ्चित् ।स्वात्मप्रदानमधिकं पवनात्मजस्य कुर्वन् समाश्लिषदमुं परमाभितुष्टः ॥ ५०॥

{इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये श्रीरामचरिते हनूमत्प्रतियानं नाम सप्तमोऽध्यायः}

औं ॥ श्रुत्वा हनूमदुदितं कृतमस्य सर्वं प्रीतः प्रयाणमभिरोचयते स रामः ।आरुह्य वायुसुतमङ्गदगेन युक्तः सौमित्रिणा सरविजः सह सेनयाऽगात् ॥ १॥

सम्प्राप्य दक्षिणमपान्निधिमत्र देवः शिश्ये जगद्गुरुतमोऽप्यविषह्यशक्तिः (विचिन्त्यशक्तिः) ।अग्रे हि मार्दवमनुप्रथयन् स धर्मं पन्थानमर्थितुमपाम्पतितः प्रतीतः ॥ २॥

तत्राऽऽजगाम स विभीषणनामधेयो रक्षःपतेरवरजोऽप्यथ रावणेन ।भक्तोऽधिकं रघुपताविति धर्मनिष्ठस्त्यक्तो जगाम शरणं च रघूत्तमं तम् ॥ ३॥

ब्रह्मात्मजेन रविजेन बलप्रणेत्रा नीलेन मैन्दविविदाङ्गदतारपूर्वैः ।सर्वैश्च शत्रुसदनादुपयात एष भ्राताऽस्य न ग्रहणयोग्य इति स्थिरोक्तः ॥ ४॥

अत्राऽह रूपमपरं बलदेवताया ग्राह्यः स एष नितरां शरणं प्रपन्नः ।भक्तश्च रामपदयोर्विनशिष्णु रक्षो विज्ञाय राज्यमुपभोक्तुमिहाभियातः ॥ ५॥

इत्युक्तवत्यथ हनूमति देवदेवः सङ्गृह्य तद्वचनमाह यथैव पूर्वम् ।सुग्रीवहेतुत इमं स्थिरमाग्रहीष्ये पादप्रपन्नमिदमेव सदा व्रतं मे ॥ ६॥

सब्रह्मकाः सुरगणाः सहदैत्यमर्त्याः सर्वे समेत्य च मदङ्गुलिचालनेऽपि ।नेशा भयं न मम रात्रिचरादमुष्माच्छुद्धस्वभाव इति चैनमहं विजाने ॥ ७॥

इत्युक्तवाक्य उत तं स्वजनं विधाय राज्येऽभ्यषेचयदपारसुसत्त्वराशिः ।मत्वा तृणोपममशेषसदन्तकं तं रक्षःपतेस्त्ववरजस्य ददौ स लङ्काम् ॥ ८॥

‘कल्पान्तमस्य निशिचारिपतित्वपूर्वमायुः प्रदाय निजलोकगतिं तदन्ते ।रात्रित्रयेऽप्यनुपगामिनमीक्ष्य सोऽब्धिं चुक्रोध रक्तनयनान्तमयुञ्जदब्धौ ॥ ९॥

स क्रोधदीप्तनयनान्तहतः परस्य शोषं क्षणादुपगतो दनुजादिसत्त्वैः ।सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १०॥

तं त्वा वयं जडधियो न विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् ।त्वं सत्वतः सुरगणान् रजसो मनुष्यांस्तार्तीयतोऽसुरगणानभितस्तथाऽस्राः ॥ ११॥

‘कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् ।बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः’ ॥ १२॥

इत्युक्तवन्तममुमाश्वनुगृह्य बाणं तस्मै धृतं दितिसुतात्मसु चान्त्यजेषु ।(भा\.पु\. ९\.१०\.१३\-१५)शार्वाद्वराद्विगतमृत्युषु दुर्जयेषु निःसङ्ख्यकेष्वमुचदाशु ददाह सर्वान् ॥ १३॥

कृत्वेरिणं तदथ मूलफलानि चात्र सम्यग्विधाय भवशत्रुरमोघचेष्टः ।बद्धुं दिदेश सुरवर्धकिणोऽवतारं तज्जं नलं हरिवरानपरांश्च सेतुम् ॥ १४॥

बध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः ।सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनेकैर्लङ्कां विभीषणदृशाऽविशदाशु दग्धाम् ॥ १५॥

प्राप्तं निशम्य परमं भुवनैकसारं निःसीमपौरुषमनन्तमसौ दशास्यः ।त्रासाद्विषण्णहृदयो नितरां बभूव कर्तव्यकर्मविषये च विमूढचेताः ॥ १६॥

प्रस्थाप्य वालिसुतमेव च राजनीत्यै रामस्तदुक्तवचनेऽप्यमुनाऽगृहीते ।द्वारो रुरोध स च तत्र उदीर्णसैन्यो रक्षःपतेः पुर उदारगुणः परेशः ॥ १७॥

द्वारां निरोधसमये स दिदेश पुत्रं वाराम्पतेर्दिशि सुरेश्वरशत्रुमुग्रम् ।प्राच्यां प्रहस्तमदिशद्दिशि वज्रदंष्ट्रं प्रेताधिपस्य शशिनः स्वयमेव चागात् ॥ १८॥

विज्ञाय तत् स भगवान् हनुमन्तमेव देवेन्द्रशत्रुविजयाय दिदेश चाऽऽशु ।नीलं प्रहस्तनिधनाय च वज्रदंष्ट्रं हन्तुं सुरेन्द्रसुतसूनुमथाऽऽदिदेश ॥ १९॥

मध्ये हरीश्वरमधिज्य धनुर्नियुज्य यस्यां स राक्षसपतिस्स्वयमेव तां हि ।उद्दिश्य संस्थित उपात्तशरः सखड्गो देदीप्यमानवपुरुत्तमपूरुषोऽसौ ॥ २०॥

विद्रावितो हनुमतेन्द्रजिदाशु हस्तं तस्य प्रपन्न इव वीर्यममुष्य जानन् ।नीलो विभीषण उभौ शिलया च शक्त्या सञ्चक्रतुर्यमवशं गमितं प्रहस्तम् ॥ २१॥

नीलस्य नैव वशमेति स इत्यमोघशक्त्या विभीषण इमं प्रजहार साकम् ।तस्मिन् हतेऽङ्गद उपेत्य जघान वज्रदंष्ट्रं निपात्य भुवि शीर्षममुष्य (मृत्नन्) मृद्गन् ॥ २२॥

सर्वेषु तेषु निहतेषु दिदेश धूम्रनेत्रं स राक्षसपतिः स च पश्चिमेन ।द्वारेण मारुतसुतं समुपेत्य दग्धो गुप्तोऽपि शूलिवचनेन दुरन्तशक्तिम् ॥ २३॥

अकम्पनोऽपि राक्षसो निशाचरेशचोदितः ।उमापतेर्वरोद्धतः क्षणाद्धतो हनूमता ॥ २४॥

अथास्त्रसम्प्रदीपितैः समस्तशो महोल्मुकैः ।रघुप्रवीरचोदिताः पुरं निशि स्वदाहयन् ॥ २५॥

ततस्तौ निकुम्भोऽथ कुम्भश्च कोपात् प्रदिष्टौ दशास्येन कुम्भश्रुतेर्हि ।सुतौ सुप्रहृष्टौ रणायाभियातौ कपींस्तान् बहिः सर्वशो यातयित्वा ॥ २६॥

स कुम्भो विधातुः सुतं तारनीलौ नलं चाश्विपुत्रौ जिगायाङ्गदं च ।सुयुद्धं च कृत्वा दिनेशात्मजेन प्रणीतो यमस्याऽशु लोकं सुपापः ॥ २७॥

ततो निकुम्भोऽद्रिवरप्रदारणं महान्तमुग्रं परिघं प्रगृह्य ।ससार सूर्यात्मजमाशु भीतः स पुप्लुवे पश्चिमतो धनुःशतम् ॥ २८॥

तं भ्रामयत्याशु भुजेन वीरे भ्रान्ता दिशो द्यौश्च (सचन्द्रसूर्या) सचन्द्रसूर्याः ।सुराश्च तस्योरुबलं वरं च शर्वोद्भवं वीक्ष्य विषेदुरीषत् ॥ २९॥

अनन्यसाध्यं तमथो निरीक्ष्य समुत्पपाताऽशु पुरोऽस्य मारुतिः ।प्रकाश्य बाह्वन्तरमाह चैनं किमेभिरत्र प्रहराऽयुधं ते ॥ ३०॥

इतीरितस्तेन स राक्षसोत्तमो वरादमोघं प्रजहार वक्षसि ।विचूर्णितोऽसौ तदुरस्यभेद्ये यथैव वज्रो विपतौ वृथाऽभवत् ॥ ३१॥

विचूर्णिते निजायुधे निकुम्भ एत्य मारुतिम् ।प्रगृह्य चात्मनोंऽसके निधाय जग्मिवान् द्रुतम् ॥ ३२॥

प्रगृह्य कण्ठमस्य स प्रधानमारुतात्मजः ।स्वमाशु मोचयंस्ततो न्यपातयद् धरातले ॥ ३३॥

चकार तं रणात्मके मखे रमेशदैवते ।पशुं प्रभञ्जनात्मजो विनेदुरत्र देवताः ॥ ३४॥

सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च शकुनिर्देवतापनः ।विद्युज्जिह्वः प्रमाथी च शुकसारणसंयुताः ॥ ३५॥

रावणप्रेरिताः सर्वान् मथ्नन्तः कपिकुञ्जरान् ।अवध्या ब्रह्मवरतो निहता रामसायकैः ॥ ३६॥

युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ।त्रिशिरा अतिकायश्च निर्ययू रावणाज्ञया ॥ ३७॥

नरान्तको रावणजो हयवर्योपरि स्थितः ।अभीः ससार समरे प्रासोद्यतकरो हरीन् ॥ ३८॥

तं दहन्तमनीकानि युवराजोऽङ्गदो बली ।उत्पपात निरीक्ष्याऽशु समदर्शयदप्युरः ॥ ३९॥

तस्योरसि प्रासवरं प्रजहार स राक्षसः ।द्विधा समभवत् तत्तु वालिपुत्रस्य तेजसा ॥ ४०॥

अथास्य हयमाश्वेव निजघान मुखे कपिः ।पेततुश्चाक्षिणी तस्य स पपात ममार च ॥ ४१॥

स खड्गवरमादाय प्रससार रणे कपिम् ।आच्छिद्य खड्गमस्यैव निहतो वालिसूनुना ॥ ४२॥

गन्धर्वकन्यकासूते निहते रावणात्मजे ।आजगामाग्रजस्तस्य सोदर्यो देवतान्तकः ॥ ४३॥

तस्याऽपतत एवाऽशु शरवर्षप्रतापिताः ।प्रदुद्रुवुर्भयात् सर्वे कपयो जाम्बवन्मुखाः ॥ ४४॥

स शरं तरसाऽऽदाय रविपुत्रायुधोपमम् ।अङ्गदं प्रजहारोरस्यपतत् स मुमोह च ॥ ४५॥

अथ तिग्मांशुतनयः शैलं प्रचलपादपम् ।अभिदुद्राव सङ्गृह्य चिक्षेप च निशाचरे ॥ ४६॥

तमापतन्तमालक्ष्य दूराच्छरविदारितम् ।सुरान्तकश्चकाराऽशु दधार च परं शरम् ॥ ४७॥

स तमाकर्णमाकृष्य यमदण्डोपमं शरम् ।अविद्ध्यद्धृदये राज्ञः कपीनां स पपात ह ॥ ४८॥

बलमप्रतिमं वीक्ष्य सुरशत्रोस्तु मारुतिः ।आह्वयामास युद्धाय केशवः कैटभं यथा ॥ ४९॥

तमापतन्तमालोक्य रथं सहयसारथिम् ।चूर्णयित्वा धनुश्चास्य समाच्छिद्य बभञ्ज ह ॥ ५०॥

अथ खड्गं समादाय पुर आपततो रिपोः ।हरिः प्रगृह्य केशेषु पातयित्वैनमाहवे ।शिरो ममर्द तरसा पवमानात्मजः पदा ॥ ५१॥

वरदानादवध्यं तं निहत्य पवनात्मजः ।समीडितः सुरवरैः प्लवगैर्वीक्षितो मुदा ॥ ५२॥

विद्राविताखिलकपिं वरात् त्रिशिरसं विभोः ।भङ्क्त्वा रथं धनुः खड्गमाच्छिद्याशिरसं व्यधात् ॥ ५३॥

युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च पार्वतीवरदर्पितौ ।प्रमथ्नन्तौ कपीन् सर्वान् हतौ मारुतिमुष्टिना ॥ ५४॥

ततोऽतिकायोऽतिरथो रथेन स्वयम्भुदत्तेन हरीन् (प्रमृद्गन्) प्रमृत्नन्।चचार कालानलसन्निकाशो गन्धर्विकायां जनितो दशास्यात् ॥ ५५॥

बृहत्तनुः कुम्भवदेव कर्णावस्येत्यतो नाम च कुम्भकर्णः ।इत्यस्य सोऽर्कात्मजपूर्वकान् कपीन् जिगाय रामं सहसाऽभ्यधावत् ॥ ५६॥

तमापतन्तं शरवर्षधारं महाघनाभं स्तनयित्नुघोषम् ।निवारयामास यथा समीरः सौमित्रिरात्तेष्वसनः शरौघैः ॥ ५७॥

ववर्षतुस्तावतिमात्रवीर्यौ शरान् सुरेशाशनितुल्यवेगान् ।तमोमयं चक्रतुरन्तरिक्षं स्वशिक्षया क्षिप्रतरास्त्रबाणैः ॥ ५८॥

शरैः शरानस्य निवार्य वीरः सौमित्रिरस्त्राणि महास्त्रजालैः ।चिच्छेद बाहू शिरसा सहैव चतुर्भुजोऽभूत् स पुनर्द्विशीर्षः ॥ ५९॥

छिन्नेषु तेषु द्विगुणास्यबाहुः पुनःपुनः सोऽथ बभूव वीरः ।उवाच सौमित्रिमथान्तरात्मा समस्तलोकस्य मरुद् विषण्णम् ॥ ६०॥

ब्रह्मास्त्रतोऽन्येन न वध्य एष वराद् विधातुः सुमुखेत्यदृश्यः ।रक्षःसुतस्याश्रवणीयमित्थमुक्त्वा समीरोऽरुहदन्तरिक्षम् ॥ ६१॥

अथानुजो देवतमस्य सोऽस्त्रं ब्राह्मं तनूजे दशकन्धरस्य ।मुमोच दग्धः सरथाश्वसूतस्तेनातिकायः प्रवरोऽस्त्रवित्सु ॥ ६२॥

हतेषु पुत्रेषु स राक्षसेशः स्वयं प्रयाणं समरार्थमैच्छत् ।सज्जीभवत्येव निशाचरेशे खरात्मजः प्राह धनुर्धरोत्तमः ॥ ६३॥

नियुङ्क्ष्व मां मे पितुरन्तकस्य वधाय राजन् सहलक्ष्मणं तम् ।कपिप्रवीरांश्च निहत्य सर्वान् प्रतोषये त्वामहमद्य सुष्ठु ॥ ६४॥

इतीरिते तेन नियोजितः स जगाम वीरो मकराक्षनामा ।विधूय सर्वांश्च हरिप्रवीरान् सहाङ्गदान् सूर्यसुतेन साकम् ॥ ६५॥

अचिन्तयन् लक्ष्मणबाणसङ्घानवज्ञया राममथाऽह्वयद् रणे ।उवाच रामं रजनीचरोऽसौ हतो जनस्थानगतः पिता त्वया ॥ ६६॥

केनाप्युपायेन धनुर्धराणां वरः फलं तस्य ददामि तेऽद्य ।इति ब्रुवाणः स सरोजयोनेर्वरादवध्योऽमुचदस्त्रसङ्घान् ॥ ६७॥

प्रहस्य रामोऽस्य निवार्य चास्त्रैरस्त्राण्यमेयोऽशनिसन्निभेन ।शिरः शरेणोत्तमकुण्डलोज्ज्वलं खरात्मजस्याथ समुन्ममाथ ॥ ६८॥

विदुद्रुवुस्तस्य तु येऽनुयायिनः कपिप्रवीरैर्निहतावशेषिताः ।यथैव धूम्राक्षमुखेषु पूर्वं हतेषु पृथ्वीरुहशैलधारिभिः ॥ ६९॥

ततः स सज्जीकृतमात्तधन्वा रथं समास्थाय निशाचरेश्वरः ।वृतः सहस्रायुतकोट्यनीकपैर्निशाचरैराशु ययौ रणाय ॥ ७०॥

बलैस्तु तस्याथ बलं कपीनां नैकप्रकारायुधपूगभग्नम् ।दिशः प्रदुद्राव हरीन्द्रमुख्याः समार्दयन्नाशु निशाचरांस्तदा ॥ ७१॥

गजो गवाक्षो गवयो वृषश्च सगन्धमादा धनदेन जाताः ।प्राणादयः पञ्च मरुत्प्रवीराः स कत्थनो वित्तपतिश्च जघ्नुः ॥ ७२॥

शरैस्तु तान् षड्भिरमोघवेगैर्निपातयामास दशाननो द्राक् ।अथाश्विपुत्रौ (च) सहजाम्बवन्तौ प्रजह्रतुः शैलवरैस्त्रिभिस्तम् ॥ ७३॥

गिरीन् विदार्याऽशु शरैरथान्याञ्छरान् दशास्योऽमुचदाशु तेषु ।एकैकमेभिर्विनिपातितास्ते ससार तं शक्रसुतात्मजोऽथ ॥ ७४॥

शिलां समादाय तमापतन्तं विभेद रक्षो हृदये शरेण ।दृढाहतः सोऽप्यगमद् धरातलं रवेः सुतोऽथैनमभिप्रजग्मिवान् ॥ ७५॥

तद्धस्तगं भूरुहमाशु बाणैर्दशाननः खण्डश एव कृत्वा ।ग्रीवाप्रदेशेऽस्य मुमोच बाणं भृशाहतः सोऽपि पपात भूमौ ॥ ७६॥

अथो हनूमानुरगेन्द्रभोगसमं स्वबाहुं भृशमुन्नमय्य ।तताड वक्षस्यधिपं तु रक्षसां मुखैः स रक्तं प्रवमन् पपात ॥ ७७॥

स लब्धसञ्ज्ञः प्रशशंस मारुतिं त्वया समो नास्ति पुमान् हि कश्चित् ।कः प्रापयेदन्य इमां दशां मामितीरितो मारुतिराह तं पुनः ॥ ७८॥

अत्यल्पमेतद् यदुपात्तजीवितः पुनस्त्वमित्युक्त उवाच रावणः ।गृहाण मत्तोऽपि समुद्यतं त्वं मुष्टिप्रहारं त्विति तं पुपोथ ॥ ७९॥

किञ्चित् प्रहारेण तु विह्वलाङ्गवत् स्थिते हि तस्मिन्निदमन्तरं मम ।इत्यग्निसूनुं प्रययौ स रावणो निवारितो मारुतिनाऽपि वाचा ॥ ८०॥

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य नीलो धनुर्ध्वजाग्राश्वरथेषु तस्य ।चचार मूर्धस्वपि चञ्चलोऽलं जडीकृतस्तेन स रावणोऽपि ॥ ८१॥

स क्षिप्रमादाय हुताशनास्त्रं मुमोच नीले रजनीचरेशः ।स तेन भूमौ पतितो नचैनं ददाह वह्निः स्वतनुर्यतोऽसौ ॥ ८२॥

ततो ययौ राघवमेव रावणो निवारयामास तमाशु लक्ष्मणः ।ततक्षतुस्तावधिकौ धनुर्भृतां शरैः शरीरावरणावदारणैः ॥ ८३॥

निवारितस्तेन स रावणो (दशाननो) भृशं रुषाऽन्वितो बाणममोघमुग्रम् ।स्वयम्भुदत्तं प्रविकृष्य चाऽशु ललाटमध्ये प्रमुमोच तस्य ॥ ८४॥

भृशाहतस्तेन मुमोह लक्ष्मणो रथादवप्लुत्य दशाननोऽपि ।क्षणादभिद्रुत्य बलात् प्रगृह्य स्वबाहुभिर्नेतुमिमं समैच्छत् ॥ ८५॥

सम्प्राप्य सञ्ज्ञां स सुविह्वलोऽपि सस्मार रूपं निजमेव लक्ष्मणः ।शेषं हरेरंशयुतं नचास्य स चालनायापि शशाक रावणः ॥ ८६॥

बलात् स्वदोर्भिः प्रतिगृह्य चाखिलैर्यदा स वीरं प्रचकर्ष रावणः ।चचाल पृथ्वी सहमेरुमन्दरा ससागरा नैव चचाल लक्ष्मणः ॥ ८७॥

सहस्रमूर्ध्नोऽस्य बतैकमूर्ध्नि ससप्तपाता(ल)ळगिरीन्द्रसागरा ।धराऽखिलेयं ननु सर्षपायति प्रसह्य को नाम हरेत् तमेनम् ॥ ८८॥

प्रकर्षति त्वेव निशाचरेश्वरे तथैव रामावरजं त्वरान्वितः ।समस्तजीवाधिपतेः परा तनुः समुत्पपातास्य पुरो हनूमान् ॥ ८९॥

स मुष्टिमावृत्य (आवर्त्य) च वज्रकल्पं जघान तेनैव च रावणं रुषा ।प्रसार्य बाहूनखिलैर्मुखैर्वमन् स रक्तमुष्णं व्यसुवत् पपात ॥ ९०॥

निपात्य रक्षोधिपतिं स मारुतिः प्रगृह्य सौमित्रिमुरङ्गशायिनः ।जगाम रामाख्यतनोः समीपं सौमित्रिमुद्धर्तुमलं ह्यसौ कपिः ॥ ९१॥

स रामसंस्पर्शनिवारितक्लमः समुत्थितस्तेन समुद्धृते शरे ।बभौ यथा राहुमुखात् प्रमुक्तः शशी सुपूर्णो (विचकत्स्वरश्मिभिः)विकचस्वरश्मिभिः ॥ ९२॥

स शेषभोगाभमथो जनार्दनः प्रगृह्य चापं सशरं पुनश्च ।सुलब्धसञ्ज्ञं रजनीचरेशं जगाद सज्जीभव रावणेति ॥ ९३॥

रथं समारुह्य पुनः सकार्मुकः समार्गणो रावण आशु रामम् ।अभ्येत्य सर्वाश्च दिशश्चकार शरान्धकाराः परमास्त्रवेत्ता ॥ ९४॥

रथस्थितेऽस्मिन् रजनीचरेशे न मे पतिर्भूमितळे(ले) स्थितः स्यात् ।इति स्म पुत्रः पवनस्य रामं स्कन्धं समारोप्य ययौ च राक्षसम् ॥ ९५॥

प्रहस्य रामोऽस्य हयान् निहत्य सूतं च कृत्वा तिलशो ध्वजं रथम् ।धनूंषि खड्गं सकलायुधानि छत्रं च सञ्छिद्य चकर्त मौलिम् ॥ ९६॥

कर्तव्यमूढं तमवेक्ष्य रामः पुनर्जगादाऽशु गृहं प्रयाहि ।समस्तभोगाननुभूय शीघ्रं प्रतोष्य बन्धून् पुनरेहि मर्तुम् ॥ ९७॥

इतीरितोऽवाग्वदनो ययौ गृहं विचार्य कार्यं सह मन्त्रिभिः स्वकैः ।हतावशेषैरथ कुम्भकर्णप्रबोधनायाऽशु मतिं चकार ॥ ९८॥

सशैलशृङ्गासिपरश्वधायुधैर्निशाचराणामयुतैरनेकैः ।तच्छ्वासवेगाभिहतैः कथञ्चिद् गतैः समीपं कथमप्यबोधयत् ॥ ९९॥

शैलोपमानस्य च मांसराशीन् विधाय (भक्षान्) भक्ष्यानपि शोणितह्रदान् ।सुतृप्तमेनं परमादरेण समाह्वयामास सभातला(ळा)य ॥ १००॥

उवाच चैनं रजनीचरेन्द्रः पराजितोऽस्म्यद्य हि जीवति त्वयि ।रणे नरेणैव च (हि) रामनाम्ना कुरुष्व मे प्रीतिममुं निहत्य ॥ १०१॥

इतीरितः कारणमप्यशेषं श्रुत्वा जगर्हाग्रजमेव वीरः ।अमोघवीर्येण हि राघवेण त्वया विरोधश्चरितो बताद्य ॥ १०२॥

प्रशस्यते नो बलिभिर्विरोधः कथञ्चिदेषोऽतिबलो मतो मम ।इतीरितो रावण आह दुर्नयोऽप्यहं त्वयाऽव्यो हि किमन्यथा त्वया ॥ १०३॥

चरन्ति राजान उताक्रमं क्‍वचित् त्वयोपमान् बन्धुजनान् बलाधिकान् ।समीक्ष्य हीत्थं गदितोऽग्रजेन स कुम्भकर्णः प्रययौ रणाय ॥ १०४॥

प्राकारमुल्लङ्घ्य(मालङ्घ्य) स पञ्चयोजनं यदा ययौ शूलवरायुधो रणम् ।कपिप्रवीरा अखिलाः प्रदुद्रुवुर्भयादतीत्यैव च सेतुमाशु ॥ १०५॥

शतवलिपनसाख्यौ तत्र वस्वंशभूतौ पवनगणवरांशौ श्वेतसम्पातिनौ च ।निर्ऋतितनुमथोग्रं दुर्मुखं केसरीति प्रवरमथ मरुत्सु प्रास्यदेतान् मुखे सः ॥ १०६॥

रजनिचरवरोऽसौ कुम्भकर्णः प्रतापी कुमुदमपि जयन्तं पाणिना सम्पिपेष ।नळ(ल)मथ च गजादीन् पञ्च नीलं सतारं गिरिवरतरुहस्तान् मुष्टिनाऽपातयच्च ॥ १०७॥

अथाङ्गदश्च जाम्बवानिनात्मजश्च वानरैः ।निजघ्निरे निशाचरं सवृक्षशैलसानुभिः ॥ १०८॥

विचूर्णिताश्च पर्वतास्तनौ निशाचरस्य ते ।बभूव काचन व्यथा नचास्य बाहुषालि(ळि)नः ॥ १०९॥

अथापरं महाचलं प्रगृह्य भास्करात्मजः ।मुमोच राक्षसेऽथ तं प्रगृह्य तं जघान सः ॥ ११०॥

तदा पपात सूर्यजस्तताड चाङ्गदं रुषा ।स जाम्बवन्तमाशु तौ निपेततुस्तला(ळा)हतौ ॥ १११॥

अथ प्रगृह्य भास्करिं ययौ स राक्षसो बली ।जगाम चानु मारुतिः सुसूक्ष्ममक्षिकोपमः ॥ ११२॥

यदैनमेष बाधते तदा विमोचयाम्यहम् ।यदि स्म शक्यतेऽस्य तु स्वमोचनाय तद्वरम् ॥ ११३॥

इति व्रजत्यनु स्म तं मरुत्सुते निशाचरः ।पुरं विवेश चार्चितः स्वबन्धुभिः समस्तशः ॥ ११४॥

तुहिनसलिलमाल्यैः सर्वतोऽभिप्रवृष्टे रजनिचरवरेऽस्मिंस्तेन सिक्तः कपीशः ।विगतसकलयुद्धग्लानिरावञ्चयित्वा रजनिचरवरं तं तस्य नासां ददंश ॥ ११५॥

कराभ्यामस्य कर्णौ च नासिकां दशनैरपि ।सञ्छिद्य क्षिप्रमेवासावुत्पपात हरीश्वरः ॥ ११६॥

तळेन चैनं निजघान राक्षसः पिपेष भूमौ पतितं ततोऽपि ।समुद्गतोऽसौ विवरेऽङ्गुलीनां जघान शूलेन पुनः स राक्षसः ॥ ११७॥

अमोघशूलं प्रपतन् (प्रपतत्)तमीक्ष्य(तदीक्ष्य) रवेः सुतस्योपरि मारुतात्मजः ।प्रगृह्य जानौ प्रणिधाय शीघ्रं बभञ्ज तं प्रेक्ष्य ननाद चोच्चैः ॥ ११८॥

अथैनमावृत्य जघान मुष्टिना स राक्षसो वायुसुतं स्तनान्तरे ।जगर्ज तेनाभिहतो हनूमानचिन्तयंस्तत् प्रजहार चैनम् ॥ ११९॥

तले(ळे)न वक्षस्यभिताडितो रुषा हनूमता मोहमवाप राक्षसः ।पुनश्च सञ्ज्ञां समवाप्य शीघ्रं ययौ स यत्रैव रघुप्रवीरः ॥ १२०॥

विचिन्तयामास ततो हनूमान् मयैव हन्तुं समरे हि शक्यः ।असौ तथाऽप्येनमहं न हन्मि यशो हि रामस्य दृढं प्रकाशयन् ॥ १२१॥

अनन्यवध्यं तमिमं निहत्य स्वयं स रामो यश आहरेत ।दत्तो वरो द्वारपयोः स्वयं च जनार्दनेनैव पुरातनश्च ॥ १२२॥

मयैव वध्यौ भवतं त्रिजन्मसु प्रवृद्धवीर्याविति केशवेन ।उक्तं ममैवैष यदप्यनुग्रहं वधेऽस्य कुर्यान्नतु मे स धर्मः ॥ १२३॥

इति स्म सञ्चिन्त्य कपीशयुक्तो जगाम यत्रैव कपिप्रवीराः ।स कुम्भकर्णोऽखिलवानरांस्तु प्रभक्षयन् राममुपाजगाम ॥ १२४॥

ते भक्षितास्तेन कपिप्रवीराः सर्वे विनिर्जग्मुरमुष्य देहात् ।स्रोतोभिरेवाथ च रोमकूपैः केचित् तमेवाऽरुरुहुर्यथा गिरिम् ॥ १२५॥

स तान् विधूयाऽशु यथा महागजो जगाम रामं समरार्थमेकः ।प्रभक्षयन् स्वानपरांश्च सर्वशो मत्तः समाघ्राय च शोणितं पिबन् ॥ १२६॥

न्यवारयत् तं शरवर्षधारया स लक्ष्मणो नैनमचिन्तयत् सः ।जगाम रामं गिरिशृङ्गधारी समाह्वयत् तं समराय चाऽशु ॥ १२७॥

अथो समादाय धनुः सुघोरं शरान्सुरेशाशनितुल्यवेगान् ।प्रवेशयामास निशाचरे प्रभुः स राघवः पूर्वहतेषु यद्वत् ॥ १२८॥

यावद्बलेन न्यहनत् खरादिकान् न तावतैव न्यपतत् स राक्षसः ।अथ प्रहस्याऽत्मबलैकदेशं प्रदर्शयन् बाणवरान् मुमोच ॥ १२९॥

द्वाभ्यां स बाहू निचकर्त तस्य पदद्वयं चैव तथा शराभ्याम् ।अथापरेणास्य शिरो निकृत्य सम्प्राक्षिपत् सागरतोय आशु ॥ १३०॥

अवर्धताब्धिः पतितेऽस्य काये महाचलाभे क्षणदाचरस्य ।सुराश्च सर्वे ववृषुः प्रसूनैर्मुदा स्तुवन्तो रघुवर्यमूर्ध्नि ॥ १३१॥

योजनानां त्रिलक्षं हि कुम्भकर्णोऽभ्यवर्धत ।पूर्वं पश्चात् सञ्चुकोच लङ्कायामुषितुं स्वयम् ॥ १३२॥

स तु स्वभावमापन्नो म्रियमाणोऽभ्यवर्धत ।तेनास्मिन् पतिते त्वब्धिरवर्धदधिकं तदा ॥ १३३॥

अथापरे ये रजनीचरास्तदा कपिप्रवीरैर्निहताश्च सर्वशः ।हतावशिष्टास्त्वरिताः प्रदुद्रुवुर्भ्रातुर्वधं चोचुरुपेत्य रावणम् ॥ १३४॥

स दुःखतप्तो निपपात मूर्छितो निराशकश्चाभवदात्मजीविते ।तमाह पुत्रस्त्रिदशेशशत्रुर्नियुङ्क्ष्व मां शत्रुवधाय माचिरम् ॥ १३५॥

मया गृहीतस्त्रिदशेश्वरः पुरा विषीदसे किं नरराजपुत्रतः ।स एवमुक्त्वा प्रजुहाव पावकं शिवं समभ्यर्च्य समारुहद्रथम् ॥ १३६॥

स आत्तधन्वा सशरो रथेन वियत्समारुह्य ययावदर्शनम् ।स नागपाशैर्वरतः शिवस्य बबन्ध सर्वान् कपिवीरसङ्घान् ॥ १३७॥

पुराऽवताराय यदा स विष्णुर्दिदेश सर्वांस्त्रिदशांस्तदैव ।ममापि सेवा भवता(भवते) प्रयोज्येत्येवं गरुत्मानवदद् वृषाकपिम् ॥ १३८॥

तमाह विष्णुर्न भुवि प्रजातिमुपैहि सेवां तव चान्यथाऽहम् ।आदास्य एवात्र यथा यशः स्याद् धर्मश्च कर्तव्यकृदेव च स्याः ॥ १३९॥

वरेण शर्वस्य हि रावणात्मजो यदा निबध्नाति कपीन् सलक्ष्मणान् ।उरङ्गपाशेन तदा त्वमेव समेत्य सर्वानपि मोचयस्व ॥ १४०॥

अहं समर्थोऽपि स लक्ष्मणश्च तथा हनूमान् न विमोचयामः ।तव प्रियार्थं गरुडैष एव कृतस्तवाऽदेश इमं कुरुष्व ॥ १४१॥

तदेतदुक्तं हि पुराऽऽत्मना यत् ततो हि रामो न मुमोच कञ्चन ।(स) न लक्ष्मणो नैव च मारुतात्मजः स चैव जानाति हि देवगुह्यम् ॥ १४२॥

अथो निबद्ध्याऽशु हरीन् सलक्ष्मणान् जगाम रक्षः स्वपितुः सकाशम् ।ननन्द चासौ पिशिताशनेश्वरः शशंस पुत्रं च कृतात्मकार्यम् ॥ १४३॥

स पक्षिराजोऽथ हरेर्निदेशं स्मरंस्त्वरावानिह चाऽजगाम ।तत्पक्षवातस्पर्शेन केवलं विनष्ट एषां स उरङ्गबन्धः ॥ १४४॥

स राममानम्य परात्मदैवतं ययौ सुमाल्याभरणानुलेपनः ।कपिप्रवीराश्च तरूञ्छिलाश्च प्रगृह्य नेदुर्बलिनः प्रहृष्टाः ॥ १४५॥

श्रुत्वा निनादं प्लवगेश्वराणां पुनः सपुत्रोऽत्रसदत्र रावणः ।बन्धादमुष्मात् प्रतिनिस्सृतास्ते किमत्र कार्यं त्विति चिन्तयानः ॥ १४६॥

पुनश्च हुत्वा स हुताशमेव रथं समारुह्य ययावदर्शनम् ।ववर्ष चास्त्राणि महान्त्यजस्रं वरादुमेशस्य तथाऽब्जजस्य ॥ १४७॥

पुनश्च तस्यास्त्रनिपीडितास्ते निपेतुरुर्व्यां कपयः सलक्ष्मणाः ।स्पृशन्ति नास्त्राणि दुरन्तशक्तिं तनुं समीरस्य हि कानिचित् क्‍वचित् ॥ १४८॥

विज्ञातुकामः पुरि सम्प्रवृत्तिं विभीषणः पूर्वगतस्तदाऽऽगात् ।ददर्श सर्वान् पतितान् स वानरान् मरुत्सुतं त्वेकमनाकुलं च ॥ १४९॥

स तं समादाय ययौ विधातृजं विमूर्च्छितं चोदकसेकतस्तम् ।आश्वास्य किं जीवसि हीत्युवाच तथेति स प्राह च मन्दवाक्यः ॥ १५०॥

ऊचे पुनर्जीवति किं हनूमान् जीवाम सर्वेऽपि हि जीवमाने ।तस्मिन् हते निहताश्चैव सर्व इतीरितेऽस्मीत्यवदत् स मारुतिः ॥ १५१॥

इत्युक्तो जाम्बवानाह हनूमन्तमनन्तरम् ।योऽसौ मेरोः समीपस्थो गन्धमादनसञ्ज्ञितः(संज्ञकः) ।गिरिस्तस्मात् समाहार्यं त्वयौषधि(ध)चतुष्टयम् ॥ १५२॥

मृतसञ्जीवनी मुख्या सन्धानकरणी परा ।सवर्णकरणी चैव विशल्यकरणीति च ॥ १५३॥

इत्युक्तः स क्षणेनैव प्रापतद् गन्धमादनम् ।अवाप चाम्बरचरो राममुक्तः शरो यथा ॥ १५४॥

अन्तर्हिताश्चौषधीस्तु तदा विज्ञाय मारुतिः ।उद्बबर्ह गिरिं क्रोधाच्छतयोजनमण्डलम् ॥ १५५॥

स तं समुत्पाट्य गिरिं करेण प्रतोल(ळ)यित्वा बलदेवसूनुः ।समुत्पपाताम्बरमुग्रवेगो यथा हरिश्चक्रधरस्त्रिविक्रमे ॥ १५६॥

अवाप चाक्ष्णोः स निमेषमात्रतो निपातिता यत्र कपिप्रवीराः ।तच्छैलवातस्पर्शात् समुत्थिताः समस्तशो वानरयूथपाः क्षणात् ॥ १५७॥

अपूजयन् मारुतिमुग्रपौरुषं रघूत्तमोऽस्यानुजनिस्तथाऽपरे ।पपात मूर्ध्न्यस्य च पुष्पसन्ततिः प्रमोदितैर्देववरैर्विसर्जिता ॥ १५८॥

स देवगन्धर्वमहर्षिसत्तमैरभिष्टुतो रामकरोप(करेण)गूहितः ।पुनर्गिरिं तं शतयोजनोच्छ्रितं न्यपातयत् संस्थित एव तत्र (च) ॥ १५९॥

स पूर्ववन्मारुतिवेगचोदितो निरन्तरं श्लिष्टतरोऽत्र चाभवत् ।पुनश्च सर्वे तरुशैलहस्ता रणाय चोत्तस्थुरलं नदन्तः ॥ १६०॥

पुनश्च तान् प्रेक्ष्य समुत्थितान् कपीन् भयं महच्छक्रजितं विवेश ।स पूर्ववद्धव्यवहे समर्च्य शिवं तथाऽदर्शनमेव जग्मिवान् ॥ १६१॥

वराश्रयेणाजगिरीशयोस्तथा पुनर्महास्त्रैः स बबन्ध तान् कपीन् ।अथाऽह रामस्य मनोऽनुसारतः पुराऽस्त्रमेवानुसरन् स लक्ष्मणः ॥ १६२॥

पितामहास्त्रेण निहन्मि दुर्मतिं तवाऽज्ञया शक्रजितं सबान्धवम् ।इतीरिते तेन स चाऽह राघवो भयाददृश्ये न विमोक्तुमर्हसि ॥ १६३॥

न सोढुमीशोऽसि यदि त्वमेतदस्त्रं तदाऽहं शरमात्रकेण ।अदृश्यमप्याशु निहन्मि सन्तं रसातले(ळे)ऽथापि हि सत्यलोके ॥ १६४॥

इति स्म वीन्द्रस्य हनूमतश्च बलप्रकाशाय पुरा प्रभुः स्वयम् ।सम्मानयित्वाऽस्त्रममुष्य रामो दुरन्तशक्तिः शरमाददेऽथ ॥ १६५॥

अनेन दृष्टोऽहमिति स्म दुष्टो विज्ञाय बाह्वोर्बलमस्य चोग्रम् ।विनिश्चयं देवतमस्य पश्यन् प्रदुद्रुवे प्राणपरीप्सुराशु ॥ १६६॥

हाहाकृते प्रद्रुत इन्द्रशत्रौ रघूत्तमः शत्रुविभीषणत्वात् ।विभीषणेत्येव सुरैरभिष्टुतो विज्ञानमस्त्रं त्वमुचत् स्वसैन्ये ॥ १६७॥

निशाचरास्त्रं ह्यगमत् क्षणेन रामास्त्रवीर्याद्धरयो नदन्तः ।उत्तस्थुरुच्चोरुगिरीन् प्रगृह्य प्रशंसमाना रघुवीरमुच्चैः ॥ १६८॥

सुरैश्च पुष्पं वर्षद्भिरीडितस्तस्थौ धनुष्पाणिरनन्तवीर्यः ।स रावणस्याथ सुतो निकुम्भिलां पुनः समासाद्य जुहाव पावकम् ॥ १६९॥

विभीषणोऽथाऽह रघूत्तमं प्रभुं नियोजयाद्यैव वधाय दुर्मतेः ।कृताग्निपूजो नहि वध्य एष वरो विधातुः प्रथितोऽस्य तादृशः ॥ १७०॥

न वै वधं राम इयेष तस्य पलायितस्याऽत्मसमीक्षणात् पुनः ।सत्त्वोज्झितोऽसावपि कूटयोधी न मे वधार्होऽयमिति स्म स प्रभुः ॥ १७१॥

स आदिदेशावरजं जनार्दनो हनूमता चैव विभीषणेन ।सहैव सर्वैरपि वानरेन्द्रैर्ययौ महात्मा स च तद्वधाय ॥ १७२॥

स जुह्वतस्तस्य चकार विघ्नं प्लवङ्गमैः सोऽथ युयुत्सया रथम् ।समास्थितः कार्मुकबाणपाणिः प्रत्युद्ययौ लक्ष्मणमाशु गर्जन् ॥ १७३॥

उभौ च तावस्त्रविदां वरिष्ठौ शरैः शरीरान्तकरैस्ततक्षतुः ।दिशश्च सर्वाः प्रदिशः शरोत्तमैर्विधाय शिक्षास्त्रबलैर्निरन्तराः ॥ १७४॥

अस्त्राणि तस्यास्त्रवरैः स लक्ष्मणो निवार्य शत्रोश्चलकुण्डलोज्ज्वलम् ।शिरः शरेणाऽशु समुन्ममाथ सुरैः प्रसूनैरथ चाभिवृष्टः ॥ १७५॥

निपातितेऽस्मिन् नितरां निशाचरान् प्लवङ्गमा जघ्नुरनेककोटिशः ।हतावशिष्टास्तु दशाननाय शशंसुरत्याप्तसुतप्रणाशम् ॥ १७६॥

स तन्निशम्याप्रियमुग्ररूपं भृशं विनिश्वस्य विलप्य दुःखात् ।संस्थापयामास मतिं पुनश्च मरिष्य इत्येव विनिश्चितार्थः ॥ १७७॥

मरणाभिमुखः शीघ्रं रावणो रणकर्मणे ।सज्जीभवन्नन्तरैव दिदेश बलमूर्जितम् ॥ १७८॥

त्रिंशत् सहस्राणि महौघकानामक्षोहिणीनां (अपि) सह षट्सहस्रम् ।श्रमेण संयोजयताऽशु रामं सज्जो भवामीति दिदेश रावणः ॥ १७९॥

तदप्रधृष्यं वरतः स्वयम्भुवो युगान्तकालार्णवघूर्णितोपमम् ।प्रगृह्य नानाविधमस्त्रशस्त्रं बलं कपीञ्छीघ्रतमं जगाम ॥ १८०॥

आगच्छमानं तदपारमेयं बलं सुघोरं प्रल(ळ)यार्णवोपमम् ।भयात् समुद्विग्नविषण्णचेतसः कपिप्रवीरा नितरां प्रदुद्रुवुः ॥ १८१॥

वरो हि दत्तोऽस्य पुरा स्वयम्भुवा धरातले(ळे)ऽल्पेऽपि निवासशक्तिः ।अजेयता चेत्यत एव सार्कजाः प्लवङ्गमा द्रष्टुमपि स्म नाशकन् ॥ १८२॥

प्रगृह्य रामोऽथ धनुः शरांश्च समन्ततस्तानवधीच्छरौघैः ।स एव सर्वत्र च दृश्यमानो विदिक्षु दिक्षु प्रजहार सर्वशः ॥ १८३॥

क्षणेन सर्वांश्च निहत्य राघवः प्लवङ्गमानामृषभैः स पूजितः ।अभिष्टुतः सर्वसुरोत्तमैर्मुदा भृशं प्रसूनोत्करवर्षिभिः प्रभुः ॥ १८४॥

अथाऽययौ सर्वनिशाचरेश्वरो हतावशिष्टेन बलेन संवृतः ।विमानमारुह्य च पुष्पकं त्वरन् शरीरनाशाय महायुधोद्धतः ॥ १८५॥

विरूपनेत्रोऽथच यूपनेत्रस्तथा महापार्श्वमहोदरौ च ।ययुस्तमावृत्य सहैव मन्त्रिणो मृतिं पुरोधाय रणाय यान्तम् ॥ १८६॥

अथास्य सैन्यानि निजघ्नुरोजसा समन्ततः शैलशिलाभिवृष्टिभिः ।प्लवङ्गमास्तानभिवीक्ष्य वीर्यवान् ससार वेगेन महोदरो रुषा ॥ १८७॥

वीक्ष्यातिकायं तमभिद्रवन्तं स कुम्भकर्णोऽयमिति ब्रुवन्तः ।प्रदुद्रुवुर्वानरवीरसङ्घास्तमाससादाऽशु सुतोऽथ वालिनः ॥ १८८॥

वदन् स तिष्ठध्वमिति स्म वीरो विभीषिकामात्रमिदं न यात ।इतीरयन्नग्रत एष पुप्लुवे महोदरस्येन्द्रसुतात्मजो बली ॥ १८९॥

अथो शरानाशु विमुञ्चमानं शिरः परामृश्य निपात्य भूतळे ।ममर्द पद्भ्यामभवद् गतासुर्महोदरो वालिसुतेन चूर्णितः ॥ १९०॥

अथो महापार्श्व उपाजगाम प्रवर्षमाणोऽस्य शराम्बुधाराः ।प्रसह्य चाऽच्छिद्य धनुः करस्थं समाददे खड्गममुष्य सोऽङ्गदः ॥ १९१॥

निगृह्य केशेषु निपात्य भूतले(ळे) चकर्त वामांसत औदरं परम् ।यथोपवीतं स तथा द्विधाकृतो ममार मन्त्री रजनीचरेशितुः ॥ १९२॥

अथैनमाजग्मतुरुद्यतायुधौ विरूपनेत्रोऽप्यथ यूपनेत्रः ।यथैव मेघौ दिवि तिग्मरश्मिं तथा समाच्छादयतां शरौघैः ॥ १९३॥

ताभ्यां स बद्धः शरपञ्जरेण विचेष्टितुं नाशकदत्र वीरः ।हरीश्वरः शैलमतिप्रमाणमुत्पाट्य चिक्षेप तयोः शरीरे ॥ १९४॥

उभौ च तौ तेन विचूर्णितौ रणे रवेः सुतस्योरुबलेरितेन ।निशाचरेशोऽथ शरेण सूर्यजं बिभेद वक्षस्यपि सोऽपतद् भुवि ॥ १९५॥

ततस्तु सर्वांश्च हरिप्रवीरान् विधूय बाणैर्बलवान् दशाननः ।जगाम रामाभिमुखस्तदैनं रुरोध रामावरजः शरौघैः ॥ १९६॥

तदा दशास्योऽन्तकदण्डकल्पां मयाय दत्तां कमलोद्भवेन ।मयाद्गृहीतां च विवाहकाले प्रगृह्य शक्तिं विससर्ज लक्ष्मणे ॥ १९७॥

तया स वीरः सुविदारितोराः पपात भूमौ सुभृशं विमूर्च्छितः ।मरुत्सुतः शैलमतिप्रमाणं चिक्षेप रक्षःपतिवक्षसि द्रुतम् ॥ १९८॥

तेनातिगाढं व्यथितो दशाननो मुखैर्वमञ्छोणितपूरमाशु ।तदन्तरेण प्रतिगृह्य लक्ष्मणं जगाम शक्त्या सह रामसन्निधिम् ॥ १९९॥

समुद्बबर्हाथ च तां स राघवो दिदेश च प्राणवरात्मजं पुनः ।प्रभुः समानेतुमथो वरौषधीः स चाऽनिनायाऽशु गिरिं पुनस्तम् ॥ २००॥

तद्गन्धमात्रेण समुत्थितोऽसौ सौमित्रिरात्तोरुबलश्च पूर्ववत् ।शशंस चाश्लिष्य मरुत्सुतं प्रभुः स राघवोऽगण्यगुणार्णवः स्मयन् ॥ २०१॥

प्राक्षिपत् तं गिरिवरं लङ्कास्थः सन् स मारुतिः ।अर्धलक्षे योजनानां यत्रासौ पूर्वसंस्थितः ॥ २०२॥

तद्बाहुवेगात् संश्लेषं प्राप पूर्ववदेव सः ।मृताश्च ये प्लवङ्गास्तु तद्गन्धात् तेऽपि जीविताः ॥ २०३॥

रामाज्ञयैव रक्षांसि हरयोऽब्धाववाक्षिपन् ।नोज्जीवितास्ततस्ते तु वानरा निरुजोऽभवन् ॥ २०४॥

छिन्नप्ररोहिणश्चैव विशल्याः पूर्ववर्णिनः ।औषधीनां प्रभावेन सर्वेऽपि हरयोऽभवन् ॥ २०५॥

अथाऽससादोत्तमपूरुषं प्रभुं विमानगो रावण आयुधौघान् ।प्रवर्षमाणो रघुवंशनाथं तमात्तधन्वाऽभिययौ च रामः(राघवः) ॥ २०६॥

सम्मानयन् राघवमादिपूरुषं निर्यातयामास रथं पुरन्दरः ।सहायुधं मातलिसङ्गृहीतं समारुरोहाऽशु स लक्ष्मणाग्रजः ॥ २०७॥

आरुह्य तं रथवरं जगदेकनाथो लोकाभयाय रजनीचरनाथमाशु ।अभ्युद्ययौ दशशतांशुरिवान्धकारं लोकानशेषत इमान् निगिरन्तमुद्यन् ॥ २०८॥

आयान्तमीक्ष्य रजनीचरलोकनाथः शस्त्राण्यथास्त्रसहितानि मुमोच रामे ।रामस्तु तानि विनिकृत्य(विनिवार्य) निजैर्महास्त्रैस्तस्योत्तमाङ्गदशकं युगपन्न्यकृन्तत् ॥ २०९॥

कृत्तानि तानि पुनरेव समुत्थितानि दृष्ट्वा वराच्छतधृतेर्हृदयं विभेद ।बाणेन वज्रसदृशेन स भिन्नहृत्को रक्तं वमन् न्यपतदाशु महाविमानात् ॥ २१०॥

तस्मिन् हते त्रिजगतां परमप्रतीपे ब्रह्मा शिवेन सहितः सह लोकपालैः ।अभ्येत्य पादयुगळं जगदेकभर्तू रामस्य भक्तिभरितः शिरसा ननाम ॥ २११॥

अथैनमस्तौत् पितरं कृताञ्जलिर्गुणाभिरामं जगतः पितामहः ।जितं जितं तेऽजित लोकभावन प्रपन्नपालाय नताः स्म ते वयम् ॥ २१२॥

त्वमेक ईशोऽस्य नचाऽदिरन्तस्तवेड्य कालेन तथैव देशतः ।गुणा ह्यगण्यास्तव तेप्यनन्ताः प्रत्येकशश्चाऽदिविनाशवर्जिताः ॥ २१३॥

नचोद्भवो नैव तिरस्कृतिस्ते क्‍वचिद् गुणानां परतः स्वतो वा ।त्वमेक आद्यः परमः स्वतन्त्रो भृत्यास्तवाहं शिवपूर्वकाश्च ये ॥ २१४॥

यथाऽर्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चाऽपः ।गच्छन्ति चाऽयन्ति च सन्तताश्च तद्वन्मदाद्याः शिवपूर्वकाश्च ये ॥ २१५॥

ये ये च मुक्तास्त्वथ ये च बद्धाः सर्वे तवेशेश वशे सदैव ।वयं सदा त्वद्गुणपूगमुच्चैः सर्वे वदन्तोऽपि न पारगामिनः ॥ २१६॥

किमेष ईदृग्गुणकस्य ते प्रभो रक्षोवधोऽशेषसुरप्रपालनम् ।अनन्यसाध्यं हि तथाऽपि तद् द्वयं कृतं त्वया तस्य नमोनमस्ते ॥ २१७॥

इतीरिते त्वब्जभवेन शूली समाह्वयद् राघवमाहवाय ।वरं मदीयं त्वगणय्य रक्षो हतं त्वया तेन रणाय मेहि (मैहि)॥ २१८॥

इतीरितेऽस्त्वित्यभिधाय राघवो धनुः प्रगृह्याऽशु शरं च सन्दधे ।विकृष्यमाणे चलिता वसुन्धरा पपात रुद्रोऽपि धराप्रकम्पतः ॥ २१९॥

अथोत्थितश्चाऽसुरभाववर्जितः क्षमस्व देवेति ननाम पादयोः ।उवाच च त्वद्वशगोऽस्मि सर्वदा प्रसीद मे त्वद्विषयं मनः कुरु ॥ २२०॥

अथेन्द्रमुख्याश्च तमूचिरे सुरास्त्वयाऽविताः स्मोऽद्य निशाचराद् वयम् ।तथैव सर्वापद एव नस्त्वं प्रपाहि सर्वे भवदीयकाः स्म ॥ २२१॥

सीताकृतिं तामथ तत्र चाऽगतां दिव्यच्छलेन प्रणिधाय पावके ।कैलासतस्तां पुनरेव चाऽगतां सीतामगृह्णाद्धुतभुक्समर्पिताम् ॥ २२२॥

जानन् गिरीशालयगां स सीतां समग्रहीत् पावकसम्प्रदत्ताम् ।मुमोद सम्प्राप्य च तां स रामः सा चैव देवी भगवन्तमाप्य ॥ २२३॥

अथो गिरेरानयनात् परस्ताद् ये वानरा रावणबाणपीडिताः ।तारापिता तान् निरुजश्चकार सुषेणनामा भिषजां वरिष्ठः ॥ २२४॥

तदा मृतान् राघव आनिनाय यमक्षयाद् देवगणांश्च सर्वशः ।समन्वजानात् पितरं च तत्र समागतं गन्तुमियेष चाथ ॥ २२५॥

विभीषणेनार्पितमारुरोह स पुष्पकं तत्सहितः सवानरः ।पुरीं जगामाऽशु निजामयोध्यां पुरो हनूमन्तमथ न्ययोजयत् ॥ २२६॥

ददर्श चासौ भरतं हुताशनं प्रवेष्टुकामं जगदीश्वरस्य ।अदर्शनात् तं विनिवार्य रामं समागतं चास्य शशंस मारुतिः ॥ २२७॥

श्रुत्वा प्रमोदोरुभरः स तेन सहैव पौरैः सहितः समातृकः ।शत्रुघ्नयुक्तोऽभिसमेत्य राघवं ननाम बाष्पाकुललोचनाननः ॥ २२८॥

उत्थाप्य तं रघुपतिः सस्वजे प्रणयान्वितः ।शत्रुघ्नं च तदन्येषु प्रतिपेदे यथावयः ॥ २२९॥

पुरीं प्रविश्य मुनिभिः साम्राज्ये चाभिषेचितः ।यथोचितं च सम्मान्य सर्वानाहेदमीश्वरः ॥ २३०॥

सर्वैर्भवद्भिः सुकृतं विधाय देहं मनोवाक्सहितं मदीयम् ।एतावदेवाखिलसद्विधेयं यत् कायवाक्चित्तभवं मदर्चनम् ॥ २३१॥

मुक्तिप्रदानात् प्रतिकर्तृता मे सर्वस्य चाथो भवतां भवेत (त्)।हनूमतो न प्रतिकर्तृता स्यात् स्वभावभक्तस्य निरौपधं मे ॥ २३२॥

मद्भक्तौ ज्ञानपूर्तावनुपधिकबलप्रोन्नतिस्थैर्यधैर्यस्वाभाव्याधिक्यतेजःसुमतिदमशमेष्वस्य तुल्यो न कश्चित् ।शेषो रुद्रः सुपर्णोऽप्युरुगुणसमितौ नो सहस्रांशतुल्या अस्येत्यस्मान् (अस्मिन्) मदैशं (मदंशं) पदमहममुना सार्धमेवोपभोक्ष्ये ॥ २३३॥

पूर्वं जिगाय भुवनं दशकन्धरोऽसावब्जोद्भवस्य वरतो नतु तं कदाचित् ।कश्चिज्जिगाय पुरुहूतसुतः कपित्वाद् विष्णोर्वरादजयदर्जुन एव चैनम् ॥ २३४॥

दत्तो वरो न मनुजान् प्रति वानरांश्च धात्राऽस्य तेन विजितो युधि वालिनैषः ।अब्जोद्भवस्य वरमाश्वभिभूय रक्षो जिग्ये त्वहं रणमुखे बलिमाह्वयन्तम् ॥ २३५॥

बलेर्द्वारस्थोऽहं वरमस्मै सम्प्रदाय पूर्वं तु ।तेन मया रक्षोऽस्तं योजनमयुतं पदाङ्गुल्या ॥ २३६॥

पुनश्च युद्धाय समाह्वयन्तं न्यपातयं रावणमेकमुष्टिना ।महाबलोऽहं कपिलाख्यरूपस्त्रिकोटिरूपः पवनश्च मे सुतः ॥ २३७॥

आवां स्वशक्त्या जयिनाविति स्म शिवो वरान्मेऽजयदेनमेवम् ।ज्ञात्वा सुराजेयमिमं हि वव्रे हरो जयेयाहममुं दशाननम् ॥ २३८॥

अतः स्वभावाज्जयिनावहं च वायुश्च वायुर्हनुमान् स एषः ।अमुष्य हेतोस्तु पुरा हि वायुना शिवेन्द्रपूर्वा अपि काष्ठवत् कृताः ॥ २३९॥

अतो हनूमान् पदमेतु धातुर्मदाज्ञया सृष्ट्यवनादि कर्म ।मोक्षं च लोकस्य सदैव कुर्वन् मुक्तश्च मुक्तान् सुखयन् प्रवर्तताम् ॥ २४०॥

भोगाश्च ये यानि च कर्मजातान्यनाद्यनन्तानि ममेह सन्ति ।मदाज्ञया तान्यखिलानि सन्ति धातुः पदे तत् सहभोगनाम ॥ २४१॥

एतादृशं मे सहभोजनं ते मया प्रदत्तं हनुमन् सदैव ।इतीरितस्तं हनुमान् प्रणम्य जगाद वाक्यं स्थिरभक्तिनम्रः ॥ २४२॥

को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।तथाऽपि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणादृते ॥ २४३॥

त्वमेव साक्षात् परमस्वतन्त्रस्त्वमेव साक्षादखिलोरुशक्तिः ।त्वमेव चागण्यगुणार्णवः सदा रमाविरिञ्चादिभिरप्यशेषैः ॥ २४४॥

समेत्य सर्वेऽपि सदा वदन्तोऽप्यनन्तकालाच्च नवै समाप्नुयुः ।गुणांस्त्वदीयान् परिपूर्णसौख्यज्ञानात्मकस्त्वं हि सदाऽतिशुद्धः ॥ २४५॥

यस्ते कथासेवक एव सर्वदा सदारतिस्त्वय्यचलैकभक्तिः ।स जीवमानो न परः कथञ्चित् तज्जीवनं मेऽस्त्वधिकं समस्तात् ॥ २४६॥

प्रवर्द्धतां भक्तिरलं क्षणेक्षणे त्वयीश मे ह्रासविवर्जिता सदा ।अनुग्रहस्ते मयि चैवमेव निरौपधौ तौ मम सर्वकामः ॥ २४७॥

इतीरितस्तस्य ददौ स तद्द्वयं पदं विधातुं सकलैश्च शोभनम् ।समाश्लिषच्चैनमथाऽर्द्रया धिया यथोचितं सर्वजनानपूजयत् ॥ २४८॥

{इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये श्रीरामचरिते (हनूमति श्रीरामदयादानं नाम) अष्टमोऽध्यायः}

औं ॥ अथाऽप्तराज्यो भगवान् स लक्ष्मणं जगाद राजा तरुणो भवाऽशु ।इतीरितस्त्वाह स लक्ष्मणो गुरुं भवत्पदाब्जान्न परं वृणोम्यहम् ॥ १॥

न मां भवत्पादनिषेवणैकस्पृहं तदन्यत्र नियोक्तुमर्हति ।नहीदृशः कश्चिदनुग्रहः क्‍वचित् तदेव मे देहि ततः सदैव ॥ २॥

इतीरितस्तस्य तदेव दत्त्वा दृढं समाश्लिष्य च राघवः प्रभुः ।स यौवराज्यं भरते निधाय जुगोप लोकानखिलान् सधर्मकान् ॥ ३॥

प्रशासतीशे पृथिवी बभूव विरिञ्चलोकस्य समा गुणोन्नतौ ।जनोऽखिलो विष्णुपरो बभूव न धर्महानिश्च बभूव कस्यचित् ॥ ४॥

गुणैश्च सर्वैरुदिताश्च सर्वे यथायथा योग्यतयोच्चनीचाः ।समस्तरोगादिभिरुज्झिताश्च सर्वे सहस्रायुष ऊर्जिता धनैः ॥ ५॥

सर्वेऽजरा नित्यबलोपपन्ना यथेष्टसिद्ध्या च सदोपपन्नाः ।समस्तदोषैश्च सदा विहीनाः सर्वे सुरूपाश्च सदा महोत्सवाः ॥ ६॥

सर्वे मनोवाक्तनुभिः सदैव विष्णुं यजन्ते नतु कञ्चिदन्यम् ।समस्तरत्नोद्भरिता च पृथ्वी यथेष्टधान्या बहुदुग्धगोमती ॥ ७॥

समस्तगन्धाश्च सदाऽतिहृद्या रसा मनोहारिण एव तत्र ।शब्दाश्च सर्वे श्रवणातिहारिणः स्पर्शाश्च सर्वे स्पर्शेन्द्रियप्रियाः ॥ ८॥

न कस्यचिद् दुःखमभूत् कथञ्चिन्न वित्तहीनश्च बभूव कस्यचित् (कश्चन) ।नाधर्मशीलो न च कश्चनाप्रजो न दुष्प्रजो नैव कुभार्यकश्च ॥ ९॥

स्त्रियो नचाऽसन् विधवाः कथञ्चिन्न वै पुमांसो विधुरा बभूवुः ।नानिष्टयोगश्च बभूव कस्यचिन्नचेष्टहानिर्नच पूर्वमृत्युः ॥ १०॥

यथेष्टमाल्याभरणानुलेपना यथेष्टपानाशनवाससोऽखिलाः ।बभूवुरीशे जगतां प्रशासति प्रकृष्टधर्मेण जनार्दने नृपे ॥ ११॥

स ब्रह्मरुद्रमरुदश्विदिवाकरादिमूर्द्धन्यरत्नपरिघट्टितपादपीठः ।नित्यं सुरैः सह नरैरथ वानरैश्च सम्पूज्यमानचरणो रमते रमेशः ॥ १२॥

तस्याखिलेशितुरनाद्यनुगैव लक्ष्मीः सीताभिधा त्वरमयत् स्वरतं सुरेशम् ।नित्यावियोगिपरमोच्चनिजस्वभावा सौन्दर्यविभ्रमसुलक्षणपूर्वभावा ॥ १३॥

रेमे तया स परमः स्वरतोऽपि नित्यं नित्योन्नतप्रमदभारभृतस्वभावः ।पूर्णोडुराजसुविराजितसन्निशासु दीप्यन्नशोकवनिकासु सुपुष्पितासु ॥ १४॥

गायन्ति चैनमनुरक्तधियः सुकण्ठा गन्धर्वचारणगणाः सह चाप्सरोभिः ।तं तुष्टुवुर्मुनिगणाः सहिताः सुरेशै राजान एनमनुयान्ति सदाऽप्रमत्ताः ॥ १५॥

एवं त्रयोदशसहस्रमसौ समास्तु पृथ्वीं ररक्ष विजितारिरमोघवीर्यः ।आनन्दमिन्दुरिव सन्दधदिन्दिरेशो लोकस्य सान्द्रसुखवारिधिरप्रमेयः ॥ १६॥

देव्यां स चाजनयदिन्द्रहुताशनौ द्वौ पुत्रौ यमौ कुशलवौ बलिनौ गुणाढ्यौ ।शत्रुघ्नतो लवणमुद्बणबाणदग्धं कृत्वा चकार मधुरां पुरमुग्रवीर्यः ॥ १७॥

कोटित्रयं स निजघान तथाऽसुराणां गन्धर्वजन्म भरतेन सतां च धर्मम् ।संशिक्षयन्नयजदुत्तमकल्पकैः स्वं यज्ञैर्भवाजमुखसत्सचिवाश्च यत्र ॥ १८॥

अथ शूद्रतपश्चर्यानिहतं विप्रपुत्रकम् ।उज्जीवयामास विभुर्हत्वा तं शूद्रतापसम् ॥ १९॥

जङ्घनामाऽसुरः पूर्वं गिरिजावरदानतः ।बभूव शूद्रः कल्पायुः स लोकक्षयकाम्यया ।तपश्चचार दुर्बुद्धिरिच्छन् माहेश्वरं पदम् ॥ २०॥

अनन्यवध्यं तं तस्माज्जघान पुरुषोत्तमः ।श्वेतदत्तां तथा मालामगस्त्यादाप राघवः ॥ २१॥

अनन्नयज्ञकृच्छ्वेतो राजा क्षुद्विनिवर्तनम् ।कुर्वन् स्वमांसैर्धात्रोक्तो मालां रामार्थमर्पयत् ।अगस्त्याय न साक्षात्तु रामे दद्यादयं नृपः ॥ २२॥

क्षुदभावमात्रफलदं न साक्षाद् राघवेऽर्पितम् ।क्षुदभावमात्रमाकाङ्क्षन् मामसौ परिपृच्छति ॥ २३॥

व्यवधानतस्ततो रामे दद्याच्छ्वेत इति प्रभुः ।मत्वा ब्रह्माऽदिशन्मालां प्रदातुं कुम्भयोनये ॥ २४॥

तामगस्त्यकरपल्लवार्पितां भक्त एष मम कुम्भसम्भवः ।इत्यवेत्य जगृहे जनार्दनस्तेन संस्तुत उपागमत् पुरम् ॥ २५॥

अथ केचिदासुरसुराः सुराणका इत्युरुप्रथितपौरुषाः पुरा ।ते तपः सुमहदास्थिता विभुं पद्मसम्भवमवेत्य (अवेक्ष्य) चोचिरे ॥ २६॥

भूरिपापकृतिनोऽपि निश्चयान्मुक्तिमाप्नुम उदारसद्गुण ।इत्युदीरितमजोऽवधार्य तत् प्राह च प्रहसिताननः प्रभुः ॥ २७॥

यावदेव रमया रमेश्वरं नो वियोजयथ सद्गुणार्णवम् ।तावदुच्चमपि दुष्कृतं भवन्मोक्षमार्गपरिपन्थि नो भवेत् ॥ २८॥

इत्युदीरितमवेत्य तेऽसुराः क्षिप्रमोक्षगमनोत्सुकाः क्षितौ ।साधनोपचयकाङ्क्षिणो हरौ शासति क्षितिमशेषतोऽभवन् ॥ २९॥

ताननादिकृतदोषसञ्चयैर्मोक्षमार्गगतियोग्यतोज्झितान् ।मैथिलस्य तनया व्यचालयन्मायया स्वतनुवा स्वमार्गतः ॥ ३०॥

आज्ञयैव हि हरेस्तु मायया मोहितास्तु दितिजा व्यनिन्दयन् ।राघवो निशिचराहृतां पुनर्जानकीं जगृह इत्यनेकशः ॥ ३१॥

ब्रह्मवाक्यमृतमेव कारयन् पातयंस्तमसि चान्ध आसुरान् ।नित्यमेव सहितोऽपि सीतया सोऽज्ञसाक्षिकमभूद् वियुक्तवत् ॥ ३२॥

तेन चान्धतम ईयुरासुरा यज्ञमाह्वयदसौ च मैथिलीम् ।तत्र भूमिशपथच्छलान्नृणां दृष्टिमार्गमपहाय सा स्थिता ॥ ३३॥

गुरुं हि जगतो विष्णुर्ब्रह्माणमसृजत् स्वयम् ।तेन तद्वचनं सत्सु नानृतं कुरुते क्‍वचित् ॥ ३४॥

नासत्स्वप्यनृतं कुर्याद् वचनं पारलौकिकम् ।ऐहिकं त्वसुरेष्वेव क्‍वचिद्धन्ति जनार्दनः ॥ ३५॥

निजाधिक्यस्य विज्ञप्त्यै क्‍वचिद् वायुस्तदाज्ञया ।हन्ति ब्रह्मत्वमात्मीयमद्धा ज्ञापयितुं प्रभुः ॥ ३६॥

नान्यः कश्चित् तद्वराणां शापानामप्यतिक्रमी ।अयोग्येषु तु रुद्रादिवाक्यं तौ कुरुतो मृषा ।एकदेशेन सत्यं तु योग्येष्वपि कदाचन ॥ ३७॥

न विष्णोर्वचनं क्‍वापि मृषा भवति कस्यचित् ।एतदर्थोऽवतारश्च विष्णोर्भवति सर्वदा ॥ ३८॥

प्रविश्य भूमौ सा देवी लोकदृष्ट्यनुसारतः ।रेमे रामेणावियुक्ता भास्करेण प्रभा यथा ॥ ३९॥

एवं रमालाळितपादपल्लवः पुनः स यज्ञैरयजत्स्वमेव ।वराश्वमेधादिभिराप्तकामो रेमेऽभिरामो नृपतीन् विशिक्षयन् ॥ ४०॥

रामस्य दृश्या त्वन्येषामदृश्या जनकात्मजा ।भूमिप्रवेशादूर्ध्वं सा रेमे सप्तशतं समाः ॥ ४१॥

एवं विधान्यगणितानि जनार्दनस्य रामावतारचरितानि तदन्यपुम्भिः ।शक्यानि नैव मनसाऽपि हि तानि कर्तुं ब्रह्मेशशेषपुरुहूतमुखैः सुरैश्च ॥ ४२॥

तस्यैवमब्जभवलोकसमामिमां क्ष्मां कृत्वाऽनुशासत उदीक्ष्य गुणान् धरायाः ।वैशेष्यमात्मसदनस्य हि काङ्क्षमाणा वृन्दारकाः कमलजं प्रति तच्छशंसुः ॥ ४३॥

आमन्त्र्य तैः सह विभुर्भगवत्प्रयाणं स्वीयाय सद्मन इयेष दिदेश चाशु ।रुद्रं स्वलोकगमनाय रघूत्तमस्य सम्प्रार्थने स च समेत्य विभुं ययाचे ॥ ४४॥

एकान्तमेत्य रघुपेण समस्तकालो रुद्रो जगाद वचनं जगतो विधातुः ।वैशेष्यमात्मभवनस्य हि काङ्क्षमाणास्त्वामर्थयन्ति विबुधाः सहिता विधात्रा ॥ ४५॥

पुत्रस्तवेश कमलप्रभवस्तथाऽहं पौत्रस्तु पौत्रकवचो यदपि ह्ययोग्यम् ।सम्भावयन्ति गुणिनस्तदहं ययाचे गन्तुं स्वसद्म नतिपूर्वमितो भवन्तम् ॥ ४६॥

यत्कार्यसाधनकृते विबुधार्थितस्त्वं प्रादुश्चकर्थ निजरूपमशेषमेव ।तत् साधितं हि भवता तदितः स्वधाम क्षिप्रं प्रयाहि हर्षं विबुधेषु कुर्वन् ॥ ४७॥

ओम् इत्युवाच भगवांस्तदशेषमेव श्रुत्वा रहस्यथ तनुस्त्वपरा हरस्य ।दुर्वासनामयुगिहाऽगमदाशु राम मां भोजय क्षुधितमित्यसकृद् ब्रुवाणः ॥ ४८॥

सिद्धं न देयमथ साध्यमपीति वाचं श्रुत्वाऽस्य वाक्समयजातमुरु स्वहस्तात् ।अन्नं चतुर्गुणमदादमृतोपमानं रामस्तदाप्य बुभुजेऽथ मुनिः सुतुष्टः ॥ ४९॥

तृप्तो ययौ च सकलान् प्रति कोपयानः कश्चिन्न मेऽर्थितवरं प्रतिदातुमीशः ।एवम्प्रतिज्ञक ऋषिः स हि तत्प्रतिज्ञां मोघां चकार भगवान् नतु कश्चिदन्यः ॥ ५०॥

कुन्ती तु तस्य हि मुनेर्वरतोऽजयत् तु रामः स कृष्णतनुवा स्वबलाज्जिगाय ।तस्मिञ्छिवे प्रतिगते मुनिरूपके च याहीति लक्ष्मणमुवाच रमापतिः सः ॥ ५१॥

एकान्ते तु यदा रामश्चक्रे रुद्रेण संविदम् ।द्वारपालं स कृतवांस्तदा लक्ष्मणमेव सः ॥ ५२॥

यद्यत्र प्रविशेत् कश्चिद्धन्मि त्वेति वचो ब्रुवन् ।तदन्तराऽऽगतमृषिं दृष्ट्वाऽमन्यत लक्ष्मणः ॥ ५३॥

दुर्वाससः प्रतिज्ञा तु रामं प्राप्यैव भज्यताम् ।अन्यथा त्वयशो रामे करोत्येष मुनिर्ध्रुवम् ॥ ५४॥

राघवो घ्नन्नपि तु मां करोत्येव दयां मयि ।इति मत्वा ददौ मार्गं स तु दुर्वाससे तदा ॥ ५५॥

स्वलोकगमनाकाङ्क्षी स्वयमेव तु राघवः ।इयं प्रतिज्ञा हेतुः स्यादिति हन्मीति सोऽकरोत् ॥ ५६॥

अत्यन्तबन्धुनिधनं त्याग एवेति चिन्तयन् ।याहि स्वलोकमचिरादित्युवाच स लक्ष्मणम् ॥ ५७॥

इत्युक्तः स ययौ जगद्भवभयध्वान्तच्छिदं राघवं ध्यायन्नाप च तत्पदं दशशतैर्युक्तो मुखाम्भोरुहैः ।आसिच्छेषमहाफणी मुसलभृद् दिव्याकृतिर्लाङ्गली पर्यङ्कत्वमवाप यो जलनिधौ विष्णोः शयानस्य च ॥ ५८॥

अथ राघवः स्वभवनोपगतौ विदधे मतिं सह जनैरखिलैः ।समघोषयच्च य इहेच्छति तत् पदमक्षयं सपदि मैत्वितिसः ॥ ५९॥

श्रुत्वा तु तद् य इह मोक्षपदेच्छवस्ते सर्वे समाययुरथाऽतृणमापिपीलम् ।रामाज्ञया गमनशक्तिरभूत् तृणादेर्ये तत्र दीर्घभविनो नहि ते तदैच्छन् ॥ ६०॥

संस्थापयामास कुशं स्वराज्ये तैः साकमेव च लवं युवराजमीशः ।संस्थाप्य वालितनयं कपिराज्य आशु सूर्यात्मजोऽपि रघुवीरसमीपमायात् ॥ ६१॥

अथाऽह वायुनन्दनं स राघवः समाश्लिषन् ।तवाहमक्षगोचरः सदा भवामि नान्यथा ॥ ६२॥

त्वया सदा महत् तपः सुकार्यमुत्तमोत्तमम् ।तदेव मे महत् प्रियं चिरं तपस्त्वया कृतम् ॥ ६३॥

दशास्यकुम्भकर्णकौ यथा सुशक्तिमानपि ।जघन्थ न प्रियाय मे तथैव जीव कल्पकम् ॥ ६४॥

पयोब्धिमध्यगं च मे सुसद्म चान्यदेव वा ।यथेष्टतो गमिष्यसि स्वदेहसंयुतोऽपि सन् ॥ ६५॥

यथेष्टभोगसंयुतः सुरेशगायकादिभिः ।समीड्यमानसद्यशा रमस्व मत्पुरः सदा ॥ ६६॥

तवेप्सितं न किञ्चन क्‍वचित् कदाचिदेव (कुतश्चिदेव) वा ।मृषा भवेत् प्रियश्च मे पुनःपुनर्भविष्यसि ॥ ६७॥

इतीरितो मरुत्सुतो जगाद विश्वनायकम् ।विधेहि पादपङ्कजे तवेश भक्तिमुत्तमाम् ॥ ६८॥

सदा प्रवर्द्धमानया तया रमेऽहमञ्जसा ।समस्तजीवसञ्चयात् सदाऽधिका हि मेऽस्तु सा ॥ ६९॥

नमो नमो नमो नमो नतोऽस्मि ते सदा पदम् ।समस्तसद्गुणोच्छ्रितं नमामि ते पदं पुनः ॥ ७०॥

इतीरिते तथेति तं जगाद पुष्करेक्षणः ।जगाम धाम चाऽत्मनस्तृणादिना सहैव सः ॥ ७१॥

खगा मृगास्तृणादयः पिपीलिकाश्च गर्दभाः ।तदाऽऽसुरुत्तमा यतो नृवानरास्तु किं पुनः ॥ ७२॥

सदैव रामभावनात् (रामभावनाः) सदा सुतत्त्ववेदिनः ।यतोऽभवंस्ततस्तु ते ययुः पदं हरेस्तदा ॥ ७३॥

‘स तैः समावृतो विभुर्ययौ दिशं तदोत्तराम् ।अनन्तसूर्यदीधितिर्दुरन्तसद्गुणार्णवः’(भा\.पु\. ५\.९\.१८) ॥ ७४॥

सहस्रसूर्यमण्डलज्वलत्किरीटमूर्द्धजः ।सुनीलकुन्तला(ळा)वृतामितेन्दुकान्तसन्मुखः ॥ ७५॥

सुरक्तपद्मलोचनः सुविद्युदाभकुण्डलः ।सुहासविद्रुमाधरः समस्तवेदवाग्रसः ॥ ७६॥

दिवाकरौघकौस्तुभप्रभासकोरुकन्धरः ।सुपीवरोन्नतोरुसज्जगद्भरांसयुग्मकः ॥ ७७॥

सुवृत्तदीर्घपीवरोल्लसद्भुजद्वयाङ्कितः ।जगद् विमथ्य सम्भृतः शरोऽस्य दक्षिणे करे ॥ ७८॥

स्वयं स तेन निर्मितो हतौ मधुश्च कैटभः ।शरेण तेन विष्णुना ददौ च लक्ष्मणानुजे ॥ ७९॥

स शत्रुसूदनोऽवधीन्मधोः सुतं रसाह्वयम् ।शरेण येन चाकरोत् पुरीं च माधुराभिधाम् ॥ ८०॥

समस्तसारसम्भवं शरं दधार तं करे ।स वामबाहुना धनुर्दधार शार्ङ्गसञ्ज्ञितम् ॥ ८१॥

उदारबाहुभूषणः शुभाङ्गदः सकङ्कणः ।महाङ्गुलीयभूषितः सुरक्तसत्कराम्बुजः ॥ ८२॥

अनर्घ्यरत्नमालया वनाख्यया च मालया ।विलासिविस्तृतोरसा बभार च श्रियं प्रभुः ॥ ८३॥

स भूतिवत्सभूषणस्तनूदरे वलित्रयी ।उदारमध्यभूषणोल्लसत्तडित्प्रभाम्बरः ॥ ८४॥

करीन्द्रसत्करोरुयुक् सुवृत्तजानुमण्डलः ।क्रमाल्पवृत्तजङ्घकः सुरक्तपादपल्लवः ॥ ८५॥

लसद्धरिन्मणिद्युती रराज राघवोऽधिकम् ।असङ्ख्यसत्सुखार्णवः समस्तशक्तिसत्तनुः ॥ ८६॥

ज्ञानं नेत्राब्जयुग्मान्मुखवरकमलात् सर्ववेदार्थसारान्स्तन्वा ब्रह्माण्डबाह्यान्तरमधिकरुचा भासयन् भासुरास्यः ।सर्वाभीष्टाभये च स्वकरवरयुगेनार्थिनामादधानः प्रायाद् देवाधिदेवः स्वपदमभिमुखश्चोत्तराशां विशोकाम् ॥ ८७॥

दघ्रे च्छत्रं हनूमान् स्रवदमृतमयं पूर्णचन्द्रायुताभं सीता सैवाखिलाक्ष्णां विषयमुपगता श्रीरिति ह्रीरथैका ।द्वेधा भूत्वा दधार व्यजनमुभयतः पूर्णचन्द्रांशुगौरं प्रोद्यद्भास्वत्प्रभाभा सकलगुणतनुर्भूषिता भूषणैः स्वैः ॥ ८८॥

साक्षाच्चक्रतनुस्तथैव भरतश्चक्रं दधद् दक्षिणेनाऽयात् सव्यत एव शङ्खवरभृच्छङ्खात्मकः शत्रुहा ।अग्रे ब्रह्मपुरोगमाः सुरगणा वेदाश्च सोङ्कारकाः पश्चात् सर्वजगज्जगाम रघुपं यान्तं निजं धाम तम् ॥ ८९॥

तस्य सूर्यसुतपूर्ववानरा दक्षिणेन मनुजास्तु सव्यतः ।रामजन्मचरितानि तस्य ते कीर्तयन्त उचथैर्द्रुतं ययुः ॥ ९०॥

गन्धर्वैर्गीयमानो विबुधमुनिगणैरब्जसम्भूतिपूर्वैर्वेदोदारार्थवाग्भिः प्रणिहितसुमनः सर्वदा स्तूयमानः ।सर्वैर्भूतैश्च भक्त्या स्वनिमिषनयनैः कौतुकाद् वीक्ष्यमाणः प्रायाच्छेषगरुत्मदादिकनिजैः संसेवितः स्वं पदम् ॥ ९१॥

ब्रह्मरुद्रगरुडैः सशेषकैः प्रोच्यमानसुगुणोरुविस्तरः ।आरुरोह विभुरम्बरं शनैस्ते च दिव्यवपुषोऽभवंस्तदा ॥ ९२॥

अथ ब्रह्मा हरिं स्तुत्वा जगादेदं वचो विभुम् ।त्वदाज्ञया मया दत्तं स्थानं दशरथस्य हि ॥ ९३॥

मातॄणां चापि तल्लोकस्त्वयुताब्दादितोऽग्रतः ।अनर्हायास्त्वयाऽऽज्ञप्ता कैकेय्या अपि सद्गतिः ।सूत्वा तु भरतं नैषा गच्छेत निरयानिति ॥ ९४॥

तथाऽपि सा यदावेशाच्चकार त्वय्यशोभनम् ।निकृतिर्नाम सा क्षिप्ता मया तमसि शाश्वते ॥ ९५॥

कैकयी तु चलान् लोकान् प्राप्ता नैवाचलान् क्‍वचित् ।पश्चाद् भक्तिमती यस्मात् त्वयि सा युक्तमेव तत् ॥ ९६॥

मन्थरा तु तमस्यन्धे पातिता दुष्टचारिणी ।सीतार्थं येऽप्यनिन्दंस्त्वां तेऽपि याता महत् तमः ॥ ९७॥

प्रायशो राक्षसाश्चैव त्वयि कृष्णत्वमागते ।शेषा यास्यन्ति तच्छेषा अष्टाविंशे कलौ युगे ।गते चतुस्सहस्राब्दे तमोगास्त्रिशतोत्तरे ॥ ९८॥

अथ ये त्वत्पदाम्भोजमकरन्दैकलिप्सवः ।त्वया सहाऽगतास्तेषां विधेहि स्थानमुत्तमम् ॥ ९९॥

अहं भवः सुरेशाद्याः किङ्कराः स्म तवेश्वर ।यच्च कार्यमिहास्माभिस्तदप्याज्ञापयाऽशु नः ॥ १००॥

इत्युदीरितमाकर्ण्य शतानन्देन राघवः ।जगाद भावगम्भीरं सुस्मिताधरपल्लवः ॥ १०१॥

जगद्गुरुत्वमादिष्टं मया ते कमलोद्भव ।गुर्वादेशानुसारेण मयाऽऽदिष्टा च सद्गतिः ॥ १०२॥

अतस्त्वया प्रदेया हि लोका एषां मदाज्ञया ।हृदि स्थितं च जानासि त्वमेवैकः सदा मम ॥ १०३॥

इतीरितो हरेर्भावविज्ञानी कञ्जसम्भवः ।पिपीलिकातृणान्तानां ददौ लोकाननुत्तमान् ।वैष्णवान् सन्ततत्वाच्च नाम्ना सान्तानिकान् विभुः ॥ १०४॥

ते जरामृतिहीनाश्च सर्वदुःखविवर्जिताः ।संसारमुक्ता न्यवसंस्तत्र नित्यसुखाधिकाः ॥ १०५॥

ये तु देवा इहोद्भूता नृवानरशरीरिणः ।ते सर्वे स्वांशितामापुस्तन्मैन्दविविदावृते ॥ १०६॥

असुरावेशतस्तौ तु न राममनुजग्मतुः ।पीतामृतौ पुरा यस्मान्मम्रतुर्नच तौ तदा ॥ १०७॥

तयोश्च तपसा तुष्टश्चक्रे तावजरामरौ ।पुरा स्वयम्भूस्तेनोभौ दर्पादमृतमन्थने ।प्रसह्यापिबतां देवैर्देवांशत्वादुपेक्षितौ ॥ १०८॥

पीतामृतेषु देवेषु युद्ध्यमानेषु दानवैः ।तैर्दत्तमात्महस्ते ते रक्षायै पीतमाशु तत् ।तस्माद् दोषादापतुस्तावासुरं भावमूर्जितम् ॥ १०९॥

अङ्गदः कालतस्त्यक्त्वा देहमाप निजां तनुम् ।रामाज्ञयैव कुर्वाणो राज्यं कुशसमन्वितः ॥ ११०॥

विभीषणश्च धर्मात्मा राघवाज्ञापुरस्कृतः ।सेनापतिर्धनेशस्य कल्पमावीत् स राक्षसान् ॥ १११॥

रामाज्ञया जाम्बवांश्च न्यवसत् पृथिवीतले(ळे) ।उत्पत्त्यर्थं जाम्बवत्यास्तदर्थं सुतपश्चरन् ॥ ११२॥

अथो रघूणां प्रवरः सुरार्चितः स्वयैकतन्वा न्यवसत् सुरालये ।द्वितीयया ब्रह्मसदस्यधीश्वरस्तेनार्चितोऽथापरया निजालये ॥ ११३॥

तृतीयरूपेण निजं पदं प्रभुं व्रजन्तमुच्चैरनुगम्य देवताः ।अगम्यमर्यादमुपेत्य च क्रमाद् विलोकयन्तोऽतिविदूरतोऽस्तुवन् ॥ ११४॥

ब्रह्मा मरुन्मारुतसूनुरीशः शेषो गरुत्मान् हरिजः शक्रकाद्याः ।क्रमादनुव्रज्य तु राघवस्य शिरस्यथाऽज्ञां प्रणिधाय निर्ययुः ॥ ११५॥

स्वं स्वं च सर्वे सदनं सुरा ययुः पुरन्दराद्याश्च विरिञ्चपूर्वकाः ।मरुत्सुतोऽथो बदरीमवाप्य नारायणस्यैव पदं सिषेवे ॥ ११६॥

समस्तशास्त्रोद्भरितं हरेर्वचो मुदा तदा श्रोत्रपुटेन सम्भरन् ।वदंश्च तत्त्वं विबुधर्षभाणां सदा मुनीनां च सुखं ह्युवास ॥ ११७॥

रामाज्ञया किम्पुरुषेषु राज्यं चकार रूपेण तथाऽपरेण ।रूपैस्तथाऽन्यैश्च समस्तसद्मन्युवास विष्णोः सततं यथेष्टम् ॥ ११८॥

इत्थं स गायञ्छतकोटिविस्तरं रामायणं भारतपञ्चरात्रम् ।वेदांश्च सर्वान् सहितब्रह्मसूत्रान् व्याचक्षाणो नित्यसुखोद्भरोऽभूत् ॥ ११९॥

रामोऽपि सार्द्धं पवमानात्मजेन ससीतया लक्ष्मणपूर्वकैश्च ।तथा गरुत्मत्प्रमुखैश्च पार्षदैः संसेव्यमानो न्यवसत् पयोब्धौ ॥ १२०॥

कदाचिदीशः सकलावतारानेकं विधायाहिपतौ च शेते ।पृथक् च संव्यूह्य कदाचिदिच्छया रेमे रमेशोऽमितसद्गुणार्णवः ॥ १२१॥

इत्यशेषपुराणेभ्यः पञ्चरात्रेभ्य एव च ।भारताच्चैव वेदेभ्यो महारामायणादपि ॥ १२२॥

परस्परविरोधस्य हानान्निर्णीय तत्त्वतः ।युक्त्या बुद्धिबलाच्चैव विष्णोरेव प्रसादतः ॥ १२३॥

बहुकल्पानुसारेण मयेयं सत्कथोदिता ।नैकग्रन्थाश्रयात् तस्मान्नाऽशङ्क्याऽत्र विरुद्धता ॥ १२४॥

क्‍वचिन्मोहायासुराणां व्यत्यासः प्रतिलोमता ।उक्ता ग्रन्थेषु तस्माद्धि निर्णयोऽयं कृतो मया ॥ १२५॥

एवं च वक्ष्यमाणेषु नैवाऽशङ्क्या विरुद्धता ।सर्वकल्पसमश्चायं पारम्पर्यक्रमः सदा ॥ १२६॥

पुंव्यत्यासेन चोक्तिः स्यात् पुराणादिषु कुत्रचित् ।कृष्णामाह यथा कृष्णो धनञ्जयशरैर्हतान् ।शतं दुर्योधनादींस्ते दर्शयिष्य इति प्रभुः ॥ १२७॥

भीमसेनहतास्ते हि ज्ञायन्ते बहुवाक्यतः ।विस्तारे भीमनिहताः सङ्क्षेपेऽर्जुनपातिताः ।उच्यन्ते बहवश्चान्ये पुंव्यत्याससमाश्रयात् ॥ १२८॥

विस्तारे कृष्णनिहता बलभद्रहता इति ।उच्यन्ते च क्‍वचित् कालव्यत्यासोऽपि क्‍वचिद् भवेत् ॥ १२९॥

यथा सुयोधनं भीमः प्राहसत् कृष्णसन्निधौ ।इति वाक्येषु बहुषु ज्ञायते(ज्ञायन्ते) निर्णयादपि ।अनिर्णये तु कृष्णस्य पूर्वमुक्ता गतिस्ततः ॥ १३०॥

व्यत्यासास्त्वेवमाद्याश्च प्रातिलोम्यादयस्तथा ।दृश्यन्ते भारताद्येषु लक्षणग्रन्थतश्च ते ।ज्ञायन्ते बहुभिर्वाक्यैर्निर्णयग्रन्थतस्तथा ॥ १३१॥

तस्माद् विनिर्णयग्रन्थानाश्रित्यैव च लक्षणम् ।बहुवाक्यानुसारेण निर्णयोऽयं मया कृतः ॥ १३२॥

उक्तं लक्षणशास्त्रे च कृष्णद्वैपायनोदिते ।त्रिभाषा यो न जानाति रीतीनां शतमेव च ॥ १३३॥

व्यत्यासादीन् सप्तभेदान् वेदाद्यर्थं तथा वदेत् ।स याति निरयं घोरमन्यथाज्ञानसम्भवम् । इत्यन्येषु च शास्त्रेषु तत्र तत्रोदितं बहु ॥ १३४॥

‘व्यत्यासः प्रातिलोम्यं च गोमूत्री प्रघसस्तथा ।उक्षणः सुधुरः साधु सप्त भेदाः प्रकीर्तिताः’ ॥ १३५॥

इत्यादिलक्षणान्यत्र नोच्यन्तेऽन्यप्रसङ्गतः ।अनुसारेण तेषां तु निर्णयः क्रियते मया ।तस्मान्निर्णयशास्त्रत्वाद् ग्राह्यमेतद् बुभूषुभिः ॥ १३६॥

इतीरिता रामकथा परा मया समस्तशास्त्रानुसृतेर्भवापहा ।पठेदिमां यः शृणुयादथापि वा विमुक्तबन्धश्चरणं हरेर्व्रजेत् ॥ १३७॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामस्वधामप्रवेशो नाम नवमोऽध्यायः

ओं ॥ द्वापरेऽथ युगे प्राप्ते त्वष्टाविंशतिमे पुनः ।स्वयम्भुशर्वशक्राद्या दुग्धाब्धेस्तीरमाययुः ॥ १॥

पयोब्धेरुत्तरं तीरमासाद्य विबुधर्षभाः ।तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षमक्षयं पुरुषोत्तमम् ॥ २॥

नमोनमोऽगण्यगुणैकधाम्ने समस्तविज्ञानमरीचिमालिने ।अनाद्यविज्ञानतमोनिहन्त्रे परामृतानन्दपदप्रदायिने ॥ ३॥

स्वदत्तमालाभुविपातकोपतो दुर्वाससः शापत आशु हि श्रिया ।शक्रे विहीने दितिजैः पराजिते पुरा वयं त्वां शरणं गता स्म ॥ ४॥

त्वदाज्ञया बलिना सन्दधाना वराद् गिरीशस्य परैरचाल्यम् ।वृन्दारका मन्दरमेत्य बाहुभिर्न शेकुरुद्धर्तुमिमे समेताः ॥ ५॥

तदा त्वया नित्यबलत्वहेतुतो योऽनन्तनामा गरुडस्तदंसके ।उत्पाट्य चैकेन करेण मन्दरो निधापितस्तं स सह त्वयाऽवहत् ॥ ६॥

पुनः परीक्षद्भिरसौ गिरिः सुरैः सहासुरैरुन्नमितस्तदंसतः ।व्यचूर्णयत् तानखिलान् पुनश्च ते त्वदीक्षया पूर्ववदुत्थिताः प्रभो ॥ ७॥

पुनश्च वामेन करेण वीश्वरे निधाय तं स्कन्धगतस्त्वमस्य ।अगाः पयोब्धिं सहितः सुरासुरैर्मथ्ना च तेनाब्धिमथाप्यमथ्नाः ॥ ८॥

कृतश्च कद्रो(द्र्वा)स्तनयोऽत्र वासुकिर्नेत्रं त्वया कश्यपजः स नागराट् ।ममन्थुरब्धिं सहितास्त्वया सुराः सहासुरा दिव्यपयो घृताधिकम् ॥ ९॥

नैच्छन्त पुच्छं दितिजा अमङ्गलं(ळं) तदित्यथाग्रं जगृहुर्विषोल्बणम् ।श्रान्ताश्च तेऽतो विबुधास्तु पुच्छं त्वया समेता जगृहुस्त्वदाश्रयाः ॥ १०॥

अथातिभारादविशत् सुकाञ्चनो गिरिः स पाताल(ळ)मथ त्वमेव ।तं कच्छपात्मा त्वभरः स्वपृष्ठे ह्यनन्यधार्यं पुरुलीलयैव ॥ ११॥

उपर्यधश्चाऽत्मनि नेत्रगोत्रयोस्त्वया परेणाऽविशता समेधिताः ।ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटाः सुरासुराः क्षोभितनक्रचक्रम्(भाग. ८.७.१३) ॥ १२॥

श्रान्तेषु तेष्वेक उरुक्रम त्वं सुधारसाप्त्यै मुदितो ह्यमथ्नाः ।तदा जगद्ग्रासि विषं समुत्थितं त्वदाज्ञया वायुरधात् करे निजे ॥ १३॥

कलेः स्वरूपं तदतीव दुष्षहं वराद् विधातुः सकलैश्च दुःस्पृशम् ।करे विमथ्यास्तबलं विधाय ददौ स किञ्चिद् गिरिशाय वायुः ॥ १४॥

स तत् पिबत्(पिबन्) कण्ठगतेन तेन निपातितो मूर्च्छित आशु रुद्रः ।हरेः करस्पर्शबलात् स सञ्ज्ञामवाप नीलोऽस्य गल(ळ)स्तदाऽऽसीत् ॥ १५॥

अथ त्वदाज्ञां पुरतो निधाय निधाय पात्रे तपनीयरूपे ।स्वयं च निर्मथ्य बलोपपन्नं पपौ स वायुस्तदु चास्य जीर्णम् ॥ १६॥

अत्यल्पपानाच्च बभूव शूला शिवस्य शीर्ष्ण्यस्य करावशिष्टम् ।अभूत् कलिः सर्वजगत्सु पूर्णं पीत्वा विकारो न बभूव वायोः ।कलेः शरीरादभवन् कुनागाः सवृश्चिकाः श्वापदयातुधानाः ॥ १७॥

अथ त्वयाऽब्धौ तु विमथ्यमाने सुराऽभवत् तामसुरा अवापुः ।उच्चैःश्रवा नाम तुरङ्गमोऽथ करी तथैरावतनामधेयः ॥ १८॥

अन्ये च दिक्पालगजा बभूवुर्वरं तथैवाप्सरसां सहस्रम् ।तथाऽऽयुधान्याभरणानि चैव दिवौकसां पारिजातस्तरुश्च ॥ १९॥

तथैव साक्षात् सुरभिर्निशेशो बभूव तत् कौस्तुभं लोकसारम् ।अथेन्दिरा यद्यपि नित्यदेहा बभूव तत्रापरया स्वतन्वा ॥ २०॥

ततो भवान् दक्षिणबाहुना सुधाकमण्डलुं कलशं चापरेण ।प्रगृह्य तस्मान्निरगात् समुद्राद् धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः ॥ २१॥

ततो भवद्धस्तगतं दितेः सुताः सुधाभरं कलशं चापजह्रुः ।मुक्तं त्वया शक्तिमताऽपि दैत्यान् सत्यच्युतान् कारयितुं वधाय ॥ २२॥

ततो भवाननुपममुत्तमं वपुर्बभूव दिव्यप्रमदात्मकं त्वरन् ।श्यामं नितम्बार्पितरत्नमेखलं जाम्बूनदाभाम्बरभृत् सुमध्यमम् ॥ २३॥

बृहन्नितम्बं कलशोपमस्तनं सत्पुण्डरीकायतनेत्रमुज्ज्वलम् ।समस्तसारं परिपूर्णसद्गुणं दृष्ट्वैव तत् सम्मुमुहुः सुरारयः ॥ २४॥

परस्परं तेऽमृतहेतुतोऽखिला विरुद्ध्यमानाः प्रददुः स्म ते करे ।समं सुधायाः कलशं विभज्य निपाययास्मानिति वञ्चितास्त्वया ॥ २५॥

धर्मच्छलं पापजनेषु धर्म इति त्वया ज्ञापयितुं तदोक्तम् ।यद्यत् कृतं मे भवतां यदीह संवाद एवोद्विभजे सुधामिमाम् ॥ २६॥

यथेष्टतोऽहं विभजामि सर्वथा न विश्वसध्वं(अविश्वसध्वं) मयि केनचित् क्‍वचित् ।इति प्रहस्याभिहितं निशम्य स्त्रीभावमुग्धास्तु तथेति तेऽवदन् ॥ २७॥

ततश्च संस्थाप्य पृथक् सुरासुरांस्तवातिरूपोच्चलितान् सुरेतरान् ।सर्वान् भवद्दर्शिन ईक्ष्य लज्जिताऽस्म्यहं दृशो मीलयतेत्यवोचः ॥ २८॥

निमीलिताक्षेष्वसुरेषु देवता न्यपाययः साध्वमृतं ततः पुमान् ।क्षणेन भूत्वा पिबतः सुधां शिरो राहोर्न्यकृन्तश्च सुदर्शनेन ॥ २९॥

तेनामृतार्थं हि सहस्रजन्मसु प्रतप्य भूयस्तप आरितो वरः ।स्वयम्भुवस्तेन भवान् करेऽस्य बिन्दुं सुधां प्रास्य शिरो जहार ॥ ३०॥

शिरस्तु तस्य ग्रहतामवाप सुरैः समाविष्टमथो सबाहुः ।क्षिप्तः कबन्धोऽस्य शुभोदसागरे त्वया स्थितोऽद्यापि हि तत्र सामृतः ॥ ३१॥

अथासुराः प्रत्यपतन्नुदायुधाः समस्तशस्ते च हतास्त्वया रणे ।कलिस्तु स ब्रह्मवरादजेयो ऋते भवन्तं पुरुषेषु संस्थितः ॥ ३२॥

तस्यार्द्धदेहात् समभूदलक्ष्मीस्तत्पुत्रका दोषगणाश्च सर्वशः ।अथेन्दिरा वक्षसि ते समास्थिता त्वत्कण्ठगं कौस्तुभमास धाता ॥ ३३॥

यथाविभागं च सुरेषु दत्तास्त्वया तथाऽन्येऽपि हि तत्र जाताः ।इत्थं त्वया साध्वमृतं सुरेषु दत्तं हि मोक्षस्य निदर्शनाय ॥ ३४॥

भवेद्धि मोक्षो नियतं सुराणां नैवासुराणां स कथञ्चन स्यात् ।उत्साहयुक्तस्य च तत् प्रतीपं भवेद्धि राहोरिव दुःखरूपम् ॥ ३५॥

कलिस्त्वयं ब्रह्मवरादिदानीं विबाधतेऽस्मान् सकलान् प्रजाश्च ।अज्ञानमिथ्यामतिरूपतोऽसौ प्रविश्य सज्ज्ञानविरुद्धरूपः ॥ ३६॥

त्वदाज्ञया तस्य वरोऽब्जजेन दत्तः स आविश्य शिवं चकार ।कदागमांस्तस्य कुयुक्तिबाधाम् नहि त्वदन्यश्चरितुं(चलितुं) समर्थः ॥ ३७॥

वेदाश्च सर्वे सहशास्त्रसङ्घा उत्सादितास्तेन न सन्ति तेऽद्य ।तत् साधु भूमाववतीर्य वेदानुद्धृत्य शास्त्राणि कुरुष्व सम्यक् ॥ ३८॥

अदृश्यमज्ञेयमतर्क्यरूपं कलिं निलीनं हृदयेऽखिलस्य ।सच्छास्त्रशस्त्रेण निहत्य शीघ्रं पदं निजं देहि महाजनस्य ॥ ३९॥

ऋते भवन्तं नहि तं निहन्ता(तन्निहन्ता) त्वमेक एवाखिलशक्तिपूर्णः ।ततो भवन्तं शरणं गता वयं तमोनिहत्यै निजबोधविग्रहम् ॥ ४०॥

इतीरितस्तैरभयं प्रदाय सुरेश्वराणां परमोऽप्रमेयः ।प्रादुर्बभूवामृतभूरिला(ळा)यां विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपः ॥ ४१॥

वसिष्ठनामा कमलोद्भवात्मजः सुतोऽस्य शक्तिस्तनयः पराशरः ।तस्योत्तमं सोऽपि तपोऽचरद्धरिः सुतो मम स्यादिति तद्धरिर्ददौ ॥ ४२॥

उवाच चैनं भगवान् सुतोषितो वसोर्मदीयस्य सुताऽस्ति शोभना ।वने मृगार्थं चरतोऽस्य वीर्यं पपात भार्यां मनसा गतस्य ॥ ४३॥

तच्छ्येनहस्ते प्रददौ स तस्यै दातुं तदन्येन तु युद्ध्यतोऽपतत् ।जग्रास तन्मत्स्यवधूर्यमस्वसुर्जलस्थमेनां जगृहुस्म (श्च) दाशाः ॥ ४४॥

तद्गर्भतोऽभून्मिथुनं स्वराज्ञे न्यवेदयन् सोऽपि वसोः समर्पयत् ।पुत्रं समादाय सुतां स तस्मै ददौ सुतोऽभूदथ मत्स्यराजः ॥ ४५॥

कन्या तु सा दाशराजस्य सद्मन्यवर्द्धतातीव सुरूपयुक्ता ।नाम्ना च सा सत्यवतीति तस्यां तवाऽत्मजोऽहं भविताऽस्म्यजोऽपि ॥ ४६॥

इतीरितश्चक्रधरेण तां मुनिर्जगाम मार्ताण्डसुतां समुद्रगाम् ।उत्तारयन्तीमथ तत्र विष्णुः प्रादुर्बभूवाऽशु विशुद्धचिद्घनः ॥ ४७॥

विदोषविज्ञानसुखैकरूपोऽप्यजो जनान् मोहयितुं मृषैव ।योषित्सु पुंसो ह्यजनीव दृश्यते न जायते क्‍वापि बलादिविग्रहः ॥ ४८॥

यथा नृसिंहाकृतिराविरासीत् स्तम्भात् तथा नित्यतनुत्वतो विभुः ।आविर्भवेद् योषिति नो मलोत्थस्तथाऽपि मोहाय निदर्शयेत् तथा ॥ ४९॥

स्त्रीपुम्प्रसङ्गात् परतो यतो हरिः प्रादुर्भवत्येष विमोहयन् जनम् ।अतो मलोत्थोऽयमिति स्म मन्यते जनोऽशुभः पूर्णगुणैकविग्रहम् ॥ ५०॥

द्वीपे भगिन्याः स(तु/च) यमस्य विश्वकृत् प्रकाशते ज्ञानमरीचिमण्डलः ।प्रभासयन्नण्डबहिस्तथाऽन्तः सहस्रलक्षामितसूर्य(भानु)दीधितिः ॥ ५१॥

अगण्यदिव्योरुगुणार्णवः प्रभुः समस्तविद्याधिपतिर्जगद्गुरुः ।अनन्तशक्तिर्जगदीश्वरः समस्तदोषातिविदूरविग्रहः ॥ ५२॥

शुभमरतकवर्णो रक्तपादाब्जनेत्राधरकरनखरसनाग्रश्चक्रशङ्खाब्जरेखः ।रविकरवरगौरं चर्म चैणं वसानस्तटिदमलजटासन्दीप्तजूटं दधानः ॥ ५३॥

विस्तीर्णवक्षाः कमलायताक्षो बृहद्भुजः कम्बुसमानकण्ठः ।समस्तवेदान् मुखतः समुद्गिरन्ननन्तचन्द्राधिककान्तसन्मुखः ॥ ५४॥

प्रबोधमुद्राभयदोर्द्वयान्वि(ङ्कि)तो यज्ञोपवीताजिनमेखलोल्लसन् ।दृशा महाज्ञानभुजङ्गदष्टमुज्जीवयानो जगदत्यरोचत ॥ ५५॥

स लोकधर्माभिरिरक्षया पितुर्द्विजत्वमाप्याऽशु पितुर्ददौ निजम् ।ज्ञानं तयोः संस्मृतिमात्रतः सदा प्रत्यक्षभावं परमात्मनो ददौ ॥ ५६॥

द्वैपायनः सोऽथ जगाम मेरुं चतुर्मुखाद्यैरनुगम्यमानः ।उद्धृत्य वेदानखिलान् सुरेभ्यो ददौ मुनिभ्यश्च यथाऽऽदिसृष्टौ ॥ ५७॥

सर्वाणि शास्त्राणि तथैव कृत्वा विनिर्णयं ब्रह्मसूत्रं चकार ।तच्छुश्रुवुर्ब्रह्मगिरीशमुख्याः सुरा मुनीनां प्रवराश्च तस्मात् ॥ ५८॥

समस्तशास्त्रार्थनिदर्शनात्मकं चक्रे महाभारतनामधेयम् ।वेदोत्तमं तच्च विधातृशङ्करप्रधानकैस्तन्मुखतः सुरैः श्रुतम् ॥ ५९॥

अथो गिरीशादिमनोनुशायी कलिर्ममाराऽशु सुवाङ्मयैः शरैः ।निकृत्तशीर्षो भगवन्मुखेरितैः सुराश्च सज्ज्ञानसुधारसं पपुः ॥ ६०॥

अथो मनुष्येषु तथाऽसुरेषु रूपान्तरैः कलिरेवावशिष्टः ।ततो मनुष्येषु च सत्सु संस्थितो विनाश्य इत्येव(ष) हरिर्व्यचिन्तयत् ॥ ६१॥

ततो नृणां कालबलात् सुमन्दमायुर्मतिं कर्म च वीक्ष्य कृष्णः ।विव्यास वेदान् स विभुश्चतुर्धा चक्रे तथा भागवतं पुराणम् ॥ ६२॥

येये च सन्तस्तमसाऽनुविष्टास्तांस्तान् सुवाक्यैस्तमसो विमुञ्चन् ।चचार लोकान् स पथि प्रयान्तं कीटं व्यपश्यत् तमुवाच कृष्णः ॥ ६३॥

भवस्व राजा कुशरीरमेतत् त्यक्त्वेति नैच्छत् तदसौ ततस्तम् ।अत्यक्तदेहं नृपतिं चकार पुरा स्वभक्तं वृषलं सुलुब्धम् ॥ ६४॥

लोभात् स कीटत्वमुपेत्य कृष्णप्रसादतश्चाऽशु बभूव राजा ।तदैव तं सर्वनृपाः प्रणेमुर्ददुः करं चास्य यथैव वैश्याः ॥ ६५॥

उवाच तं भगवान् मुक्तिमस्मिंस्तव क्षणे दातुमहं समर्थः ।तथाऽपि सीमार्थमवाप्य विप्रतनुं विमुक्तो भव मत्प्रसादात् ॥ ६६॥

ज्ञानं च तस्मै विमलं ददौ स महीं च सर्वां बुभुजे तदन्ते ।त्यक्त्वा तनुं विप्रवरत्वमेत्य पदं हरेश्चाप सुतत्त्ववेदी ॥ ६७॥

एवं बहून् संसृतिबन्धतः स व्यमोचयद् व्यासतनुर्जनार्दनः ।बहून्यचिन्त्यानि च तस्य कर्माण्यशेषदेवेशसदोदितानि ॥ ६८॥

अथास्य पुत्रत्वमवाप्तुमिच्छंश्चचार रुद्रः सुतपस्तदीयम् ।ददौ च तस्मै भगवान् वरं तं स्वयं च तप्त्वेव तपो विमोहयन् ॥ ६९॥

विमोहनायासुरसर्गिणां प्रभुः स्वयं करोतीव तपः प्रदर्शयेत् ।कामादिदोषांश्च मृषैव दर्शयेन्न(दर्शयन्) तावता तस्य हि सन्ति कुत्रचित् ॥ ७०॥

ततस्त्वरण्योस्स बभूव पुत्रकः शिवोऽस्य सोऽभूच्छुकनामधेयः ।शुकी हि भूत्वाऽह्यगमद् घृताची व्यासं विमथ्नन्तमुतारणीं तम् ॥ ७१॥

अकामयन् कामुकवत् स भूत्वा तयाऽर्थितस्तं शुकनामधेयम् ।चक्रे ह्यरण्योस्तनयं च सृष्ट्वा विमोहयंस्तत्त्वमार्गेष्वयोग्यान् ॥ ७२॥

शुकं तमाशु प्रविवेश वायुर्व्यासस्य सेवार्थमथास्य सर्वम् ।ज्ञानं ददौ भगवान् सर्ववेदान् सभारतं भागवतं पुराणम् ॥ ७३॥

शेषोऽथ पैलं मुनिमाविशत् तदा वीशः सुमन्तुमपि वारुणिं(वारुणं) मुनिम् ।ब्रह्माऽविशत् तमुत वैशम्पायनं शक्रश्च जैमिनिमथाऽविशद् विभुः ॥ ७४॥

कृष्णस्य पादपरिसेवनोत्सुकाः सुरेश्वरा विविशुराशु तान् मुनीन् ।समस्तविद्याः प्रतिपाद्य तेष्वसौ प्रवर्तकांस्तान् विदधे हरिः पुनः ॥ ७५॥

ऋचां प्रवर्तकं पैलं यजुषां च प्रवर्तकम् ।वैशम्पायनमेवैकं द्वितीयं सूर्यमेव च ॥ ७६॥

चक्रेऽथ जैमिनिं साम्नामथर्वाङ्गिरसामपि ।सुमन्तुं भारतस्यापि वैशम्पायनमादिशत् ।प्रवर्तने मानुषेषु गन्धर्वादिषु चाऽत्मजम् ॥ ७७॥

नारदं पाठयित्वा च देवलोकप्रवृत्तये ।आदिशत् ससृजे सोऽथ रोमाञ्चाद् रोमहर्षणम् ॥ ७८॥

तं भारतपुराणानां महारामायणस्य च ।पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य प्रवृत्त्यर्थमथाऽदिशत् ॥ ७९॥

तमाविशत् कामदेवः कृष्णसेवासमुत्सुकः ।स तस्मै ज्ञानमखिलं ददौ द्वैपायनः प्रभुः ॥ ८०॥

सनत्कुमारप्रमुखांश्चक्रे योगप्रवर्तकान् ।भृग्वादीन् कर्मयोगस्य ज्ञानं दत्वाऽमलं शुभम् ॥ ८१॥

जैमिनिं कर्ममीमांसाकर्तारमकरोत् प्रभुः ।देवमीमांसि(स)काद्यन्तं कृत्वा पैलमथाऽदिशत् ।शेषं च मध्यकरणे पुराणान्यथ चाकरोत् ॥ ८२॥

शैवान् (पाशुपतान्) पाशुपताच्चक्रे संशयार्थं सुरद्विषाम् ।वैष्णवान् पञ्चरात्राच्च यथार्थज्ञानसिद्धये ।ब्राह्मांश्च वेदतश्चक्रे पुराणग्रन्थसङ्ग्रहान् ॥ ८३॥

एवं ज्ञानं पुनः प्रापुर्देवाश्च ऋषयस्तथा ।सनत्कुमारप्रमुखा योगिनो मानुषास्तथा ।कृष्णद्वैपायनात् प्राप्य ज्ञानं ते मुमुदुः सदा ॥ ८४॥

समस्तविज्ञानगभस्तिचक्रं विताय विज्ञानमहादिवाकरः ।निरस्य(निपीय) चाज्ञानतमो जगत्ततं प्रभासते भानुरिवावभासयन् ॥ ८५॥

चतुर्मुखेशानसुरेन्द्रपूर्वकैः सदा सुरैः सेवितपादपल्लवः ।प्रकाशयंस्तेषु सदाऽऽत्मगुह्यं मुमोद मेरौ च तथा बदर्याम् ॥ ८६॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये व्यासावतारानुवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

औं ॥ शशाङ्कपुत्रादभवत् पुरूरवास्तस्याऽयुरायोर्नहुषो ययातिः ।तस्याऽस पत्नीयुगलं सुताश्च पञ्चाऽभवन् विष्णुपदैकभक्ताः ॥ १॥

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।द्रुह्यं चाऽनुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥।२॥

यदोर्वंशे चक्रवर्ती कार्तवीर्यार्जुनोऽभवत् ।विष्णोर्दत्तात्रेयनाम्नः प्रसादाद् योगवीर्यवान् ।तस्यान्ववाये यदवो बभूवुर्विष्णुसंश्रयाः ॥ ३॥

पूरोर्वंशे तु भरतश्चक्रवर्ती हरिप्रियः ।तद्वंशजः कुरुर्नाम प्रतीपोऽभूत् तदन्वये ॥।४॥

प्रतीपस्याभवन् पुत्रास्त्रयस्त्रेताग्निवर्चसः ।देवापिरथ बाह्लीको गुणज्येष्ठश्च शन्तनुः ॥ ५॥

त्वग्दोषयुक्तो देवापिर्जगाम तपसे वनम् ।‘विष्णोः प्रसादात् स कृते युगे राजा भविष्यति’ ॥ ६॥ (भा\.पु\. १२\.२\.३७)

पुत्रिकापुत्रतां यातो बाह्लीको राजसत्तमः ।हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो भगवत्प्रियः (भगवत्परः) ॥ ७॥

वायुना च समाविष्टो महाबलसमन्वितः ।येनैव जायमानेन तरसा भूर्विदारिता ॥ ८॥

भूभारक्षपणे विष्णोरङ्गतामाप्तुमेव सः ।प्रतीपपुत्रतामाप्य बाह्लीकेष्वभवत् पतिः ।रुद्रेषु पत्रतापाख्यः सोमदत्तोऽस्य चाऽत्मजः ॥ ९॥

अजैकपादहिर्बुध्निर्विरूपाक्ष इति त्रयः ।रुद्राणां सोमदत्तस्य बभूवुः प्रथिताः सुताः ।विष्णोरेवाङ्गतामाप्तुं भूरिभूरिश्रवाः (भूरिर्भूरिश्रवाः) शलः ॥ १०॥

शिवादिसर्वरुद्राणामावेशाद् वरतस्तथा ।भूरिश्रवा अतिबलस्तत्राऽसीत् परमास्त्रवित् ॥ ११॥

तदर्थं हि तपश्चीर्णं सोमदत्तेन शम्भवे ।दत्तो वरश्च तेनास्य त्वत्प्रतीपाभिभूतिकृत् ।बलवीर्यगुणोपेतो नाम्ना भूरिश्रवाः सुतः ॥ १२॥

भविष्यति मयाऽऽविष्टो यज्ञशील इति स्म ह ।तेन भूरिश्रवा जातः सोमदत्तसुतो बली ॥ १३॥

पूर्वोदधेस्तीरगतेऽब्जसम्भवे गङ्गायुतः पर्वणि घूर्णितोऽब्धिः ।अवाक्षिपत् तस्य तनौ निजोदबिन्दुं शशापैनमथाब्जयोनिः ॥ १४॥

महाभिषङ् नाम नरेश्वरस्त्वं भूत्वा पुनः शन्तनुनामधेयः ।जनिष्यसे विष्णुपदी तथैषा तत्रापि भार्या भवतो भविष्यति ॥ १५॥

शान्तो भवत्येव मयोदितस्त्वं तनुत्वमाप्तोऽसि(आप्नोषि) ततश्च शन्तनुः ।इतीरितः सोऽथ नृपो बभूव महाभिषङ् नाम हरेःपदाश्रयः ॥ १६॥

स तत्र भुक्त्वा चिरकालमुर्वीं तनुं विहायाऽप सदो विधातुः ।तत्रापि तिष्ठन् सुरवृन्दसन्निधौ ददर्श गङ्गां श्लथिताम्बरां स्वकाम् ॥ १७॥

अवाङ्मुखेषु द्युसदस्सु रागान्निरीक्षमाणं पुनरात्मसम्भवः ।उवाच भूमौ नृपतिर्भवाऽशु शप्तो यथा त्वं हि पुरा मयैव ॥ १८॥

इतीरितस्तत्क्षणतः प्रतीपाद् बभूव नाम्ना नृपतिश्च (नृपतिः) स शन्तनुः ।अवाप्य गङ्गां दयितां स्वकीयां तया मुमोदाब्दगणान् बहूंश्च ॥ १९॥

अथाष्टमो वसुरासीद् द्युनामा वराङ्गिनाम्न्यस्य बभूव भार्या ।बभूव तस्याश्च सखी नृपस्य सुविन्दनाम्नो दयिता सनाम्नी ॥ २०॥

तस्या जरामृतिविध्वंसहेतोर्वसिष्ठधेनुं स्वमृतं क्षरन्तीम् ।जरापहां नन्दिनिनामधेयां बद्धुं पतिं चोदयामास देवी ॥ २१॥

तया द्युनामा स वसुः प्रचोदितो भ्रातृस्नेहात् सप्तभिरन्वितोऽपरैः ।बबन्ध तां गामथ ताञ्छशाप वसिष्ठसंस्थः कमलोद्भवः प्रभुः ॥ २२॥

अधर्मवृत्ताः प्रतियात मानुषीं योनिं द्रुतं यत्कृते सर्व एव ।धर्माच्च्युताः स तथाऽष्टायुराप्यतामन्ये पुनः क्षिप्रमतो विमोक्ष्यथ ॥ २३॥

प्रचोदयामास च या कुमार्गे पतिं हि साऽम्बेति नरेषु जाता ।अभर्तृका पुंस्त्वसमाश्रयेण पत्युर्मृतौ कारणत्वं व्रजेत ॥ २४॥

भवत्वसौ ब्रह्मचर्यैकनिष्ठो महान् विरोधश्च तयोर्भवेत ।स गर्भवासाष्टकदुःखमेव समाप्नुतां शरतल्पे शयानः ॥ २५॥

मृत्यष्टकोत्थामपि वेदनां सः प्राप्नोतु शस्त्रैर्बहुधा निकृत्तः ।इतीरितास्ते कमलोद्भवं तं ज्ञात्वा समुत्सृज्य च गां प्रणेमुः ॥ २६॥

न मानुषं (मानुषीं) गर्भमवाप्नुमो वयं भवत्वयं सर्ववित् कीर्तिमांश्च ।महास्त्रवेत्ता भवदंशयुक्तस्तथा बलं नोऽखिलानामुपैतु ॥ २७॥

इतीरितेऽस्त्वित्युदिताः स्वयम्भुवा वसिष्ठसंस्थेन सुरापगां ययुः ।ऊचुस्तथैनामुदरे वयं ते जायेमहि क्षिप्रमस्मान् हन त्वम् ॥ २८॥

इतीरिता सा वरमाशु वव्रे तेभ्योऽप्यपापत्वमथ प्रयत्वम् ।तेषां सदैवाऽत्मन एकमेषां दीर्घायुषं तान् सुषुवेऽथ शन्तनोः ॥ २९॥

अविघ्नतस्तान् विनिहन्तुमेव पुरा प्रतीपस्य हि दक्षिणोरुम् ।समाश्रिता कामिनीवत्त्वकामा तत्पुत्रभार्या भवितुं विडम्बात् ॥ ३०॥

तेनैव चोक्ता भव मे सुतस्य भार्या यतो दक्षिणोरुस्थिताऽसि ।भागो हि दक्षो दुहितुः स्नुषाया भार्याभागो वाम इति प्रसिद्धः ॥ ३१॥

उवाच सा तं नतु मां सुतस्ते काऽसीति पृच्छेन्न तु मां निवारयेत् ।अयोग्यकर्त्रीमपि कारणं च मत्कर्मणो नैव पृच्छेत् कदाचित् ॥ ३२॥

यदा त्रयाणामपि चैकमेष करोति गच्छेयमहं विसृज्य ।तदा त्वदीयं सुतमित्युदीरिते तथेति राजाऽप्यवदत् प्रतीपः ॥ ३३॥

तथैव पुत्राय च तेन तद्वचो वधूक्तमुक्तं वचनाद् द्युनद्याः ।कनीयसे सा ह्यवदत् सुतस्ते नान्यः पतिः शन्तनुरेव मे वृतः ॥ ३४॥

ततस्तु सा शन्तनुतोऽष्टपुत्रानवाप्य सप्त न्यहनत् तथाऽष्टमम् ।गन्तुं ततो मतिमाधाय हन्तुमिवोद्योगं सा हि मृषा चकार ॥ ३५॥

अवस्थितिर्नातिसुखाय मानुषे यतः सुराणामत एव गन्तुम् ।ऐच्छन्न तस्या हि बभूव मानुषो देहो नरोत्थो हि (तथा)तदाऽऽस शन्तनोः ॥ ३६॥

तां पुत्रनिधनोद्युक्तां न्यवारयत शन्तनुः ।काऽसि त्वं हेतुना केन हंसि पुत्रान् नृशंसवत् ॥ ३७॥

रूपं सुरवरस्त्रीणां तव तेन न पापकम् (पातकम्)।भवेत् कर्म त्वदीयं तन्महत् कारणमत्र हि ॥ ३८॥

तत् कारणं वद शुभे यदि मच्छ्रोत्रमर्हति ।इतीरिताऽवदत् सर्वं प्रययौ च सुरापगा ॥ ३९॥

न धर्मो देवतानां हि ज्ञातवासश्चिरं नृषु ।कारणादेव हि सुरा नृषु वासं प्रकुर्वते ।कारणापगमे यान्ति धर्मोऽप्येषां तथाविधः ॥ ४०॥

अदृश्यत्वमसंस्पर्शो ह्यसम्भाषणमेव च ।सुरैरपि नृजातैस्तु गुह्यधर्मो दिवौकसाम् ॥ ४१॥

अतः सा वरुणं देवं पूर्वभर्तारमप्यमुम् ।नृजातं शन्तनुं त्यक्त्वा प्रययौ वरुणालयम् ॥ ४२॥

सुतमष्टममादाय भर्तुरेवाप्यनुज्ञया ।वधोद्योगान्निवृत्ता सा ददौ पुत्रं बृहस्पतौ ॥ ४३॥

देवव्रतोऽसावनुशासनाय मात्रा दत्तो देवगुरौ शतार्द्धम् ।संवत्सराणामखिलांश्च वेदान् समभ्यसत् तद्वशगान्तरात्मा ॥ ४४॥

ततश्च मात्रा जगतां गरीयस्यनन्तपारेऽखिलसद्गुणार्णवे ।रामे भृगूणामधिपे प्रदत्तः शुश्राव तत्त्वं च शतार्द्धवर्षम् ॥ ४५॥

स पञ्चविंशत् पुनरब्दकानामस्त्राणि चाऽभ्यस्य पतेर्भृगूणाम् ।मात्रा समानीय निजे तटे तु संस्थापितः प्रार्पयितुं स्वपित्रे ॥ ४६॥

स तत्र बद्ध्वा शरपञ्जरेण गङ्गां विजह्रेऽस्य पिता तदैव ।व्रजन् मृगार्थी तृषितो विलोकयन् गङ्गामतोयामभवत् सुविस्मितः ॥ ४७॥

स मार्गयामास ततोऽस्य हेतुं ज्ञप्त्यै तदा स्वं च ददर्श सूनुम् ।क्रीडन्तमस्त्रेण बभूव सोऽपि क्षणाददृश्यः पितृदर्शनादनु ॥ ४८॥

मीमांसमानं तमवाप गङ्गा सुतं समादाय पतिं जगाद च ।अयं सुतस्ते परमास्त्रवेत्ता समर्पितो वीर्यबलोपपन्नः ॥ ४९॥

अस्याग्रजाः स्वां स्थितिमेव याता हरेः पदाम्भोजसुपाविते जले ।तनूर्मदीये प्रणिधाय तत् त्वं तान् मा शुचोऽनेन च मोदमानः ॥ ५०॥

इति प्रदायामुमदृश्यतामगाद् गङ्गा तमादाय ययौ स्वकं गृहम् ।राजाऽभिषिच्याथ च यौवराज्ये मुमोद तत्सद्गुणतर्पितो भृशम् ॥ ५१॥

पुनः स पित्राऽनुमतो बृहस्पतेरवाप वेदान् पुरुषायुषोऽर्द्धतः ।रामात् तथाऽस्त्राणि पुनस्त्ववाप तावद्भिरब्दैस्त्रिशतैश्च तत्त्वम् ॥ ५२॥

स सर्ववित्त्वं समवाप्य रामात् समस्तविद्याधिपतेर्गुणार्णवात् ।पितुं समीपं समवाप्य तं च शुश्रूषमाणः प्रमुमोद वीरः ॥ ५३॥

यदैव गङ्गा सुषुवेऽष्टमं सुतं तदैव यातो मृगयां स शन्तनुः ।शरद्वतो जातमपश्यदुत्तमं वने विसृष्टं मिथुनं त्वयोनिजम् ॥ ५४॥

शरद्वांस्तु तपः कुर्वन् ददर्श सहसोर्वशीम् ।चस्कन्द रेतस्तस्याथ शरस्तम्बे ततोऽभवत् ॥ ५५॥

विष्कम्भो नाम रुद्राणां भूभारहरणेऽङ्गताम् ।हरेः प्राप्तुं तथा तारा भार्या या हि बृहस्पतेः ॥ ५६॥

तावुभौ शन्तनुर्दृष्ट्वा कृपाविष्टः स्वकं गृहम् ।निनाय नाम चक्रे च कृपाया विषयौ यतः ।कृपः कृपीति स कृपस्तपो विष्णोश्चकार ह ॥ ५७॥

तस्य प्रीतस्तदा विष्णुः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।प्रादादेष्यत्सप्तर्षित्वमायुः कल्पान्तमेव च ।स शन्तनुगृहे तिष्ठन् देवव्रतसखाऽभवत् ॥ ५८॥

पुत्रवच्छन्तनोश्चाऽसीत् स च पुत्रवदेव तत् ।मिथुनं पालयामास स कृपोऽस्त्राण्यवाप च ॥ ५९॥

सर्ववेदानधिजगौ सर्वशास्त्राणि कौशिकात् ।तत्त्वज्ञानं तथा व्यासादाप्य सर्वज्ञतां गतः ॥ ६०॥

यदा हि जातः स कृपस्तदैव बृहस्पतेः सूनुरगाच्च गङ्गाम् ।स्नातुं घृताचीं स ददर्श तत्र श्लथद्दुकूलां सुरवर्यकामिनीम् ॥ ६१॥

तद्दर्शनात् स्कन्नमथेन्द्रियं स द्रोणे दधाराऽशु ततोऽभवत् स्वयम् ।अम्भोजजावेशयुतो बृहस्पतिः कर्तुं हरेः कर्म भुवो भरोद्धृतौ ॥ ६२॥

द्रोणेतिनामास्य चकार तातो मुनिर्भरद्वाज उतास्य वेदान् ।अध्यापयामास सशास्त्रसङ्घान् सर्वज्ञतामाप च सोऽचिरेण ॥ ६३॥

काले च तस्मिन् पृषतोऽनपत्यो वने तु पाञ्चालपतिश्चचार ।तपो महत् तस्य तथा वराप्सरावलोकनात् स्कन्दितमाशु रेतः ॥ ६४॥

स तद् विलज्जावशतः पदेन समाक्रमत् तस्य बभूव सूनुः ।हूहूस्तु तु नाम्ना स विरिञ्चगायको नाम्नाऽऽवहो यो मरुतां तदंशयुक् ॥ ६५॥

स द्रोणतातात् समवाप वेदानस्त्राणि विद्याश्च तथा समस्ताः ।द्रोणेन युक्तः स तदा गुरोः सुतं सहैव नौ राज्यमिति ह्यवादीत् ॥ ६६॥

पदे द्रुतत्वाद् द्रुपदाभिधेयः स राज्यमापाथ निजां कृपीं सः ।द्रोणोऽपि भार्यां समवाप्य सर्वप्रतिग्रहोज्झश्च पुरेऽवसत् सुखी ॥ ६७॥

सिलोञ्छवृत्त्यैव हि वर्तयन् स धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।उवास नागाख्यपुरे सखा स देवव्रतस्याथ कृपस्य चैव ॥ ६८॥

तेषां समानो वयसा विराटस्त्वभूद्धहा नाम विधातृगायकः ।मरुत्सु यो विवहो नाम तस्याप्यंशेन युक्तो निजधर्मवर्ती ॥ ६९॥

ततः कदाचिन्मृगयां गतः स ददर्श कन्याप्रवरां तु शन्तनुः ।या पूर्वसर्गे पितृपुत्रिका सती चचार विष्णोस्तप उत्तमं चिरम् ॥ ७०॥

यस्यै वरं विष्णुरदात् पुराऽहं सुतस्तव स्यामिति या वसोः सुता ।जाता पुनर्दाशगृहे विवर्द्धिता व्यासात्मना विष्णुरभूच्च यस्याम् ॥ ७१॥

तद्दर्शनान्नृपतिर्जातहृच्छ्रयो(च्छयः) वव्रे प्रदानाय च दाशराजम् ।ऋते स तस्यास्तनयस्य राज्यं नैच्छद् दातुं तामथाऽयाद् गृहं स्वम् ॥ ७२॥

तच्चिन्तया म्लानमुखं(ग्लानमुखं) जनित्रं दृष्ट्वैव देवव्रत आश्वपृच्छत् ।तत्कारणं सारथिमस्य तस्माच्छ्रुत्वाऽखिलं दाशगृहं जगाम ॥ ७३॥

स तस्य विश्वासकृते प्रतिज्ञां चकार नाहं करवाणि राज्यम् ।तथैव मे सन्ततितो भयं ते व्यैतूर्ध्वरेताः सततं भवानि ॥ ७४॥

भीमव्रतत्वाद्धि तदाऽस्य नाम कृत्वा देवा भीष्म इति ह्यचीक्लृपन् ।प्रसूनवृष्टिं स च दाशदत्तां कालीं समादाय पितुः समर्पयत् ॥ ७५॥

ज्ञात्वा तु तां राजपुत्रीं गुणाढ्यां सत्यस्य विष्णोर्मातरं नामतस्तत् ।लोके प्रसिद्धां सत्यवतीत्युदारां विवाहयामास पितुः स भीष्मः ॥ ७६॥

प्रायः सतां न मनः पापमार्गे गच्छेदिति ह्यात्ममनश्च सक्तम् ।ज्ञात्वाऽपि तां दाशगृहे विवर्द्धितां जग्राह सद्धर्मरतश्च शन्तनुः ॥ ७७॥

स्वच्छन्दमृत्युत्ववरं प्रदाय तथाऽप्यजेयत्वमधृष्यतां च ।युद्धेषु भीष्मस्य नृपोत्तमः स रेमे तयैवाब्दगणान् बहूंश्च ॥ ७८॥

लेभे स चित्राङ्गदमत्र पुत्रं तथा द्वितीयं च विचित्रवीर्यम् ।तयोश्च बाल्ये व्यसृजच्छरीरं जीर्णेन देहेन हि किं ममेति ॥ ७९॥

स्वेच्छया वरुणत्वं स प्राप नानिच्छया तनुः ।तस्मिन् काले त्यज्यते हि बलवद्भिर्वधं विना ॥ ८०॥

अतिसक्तास्तपोहीनाः कथञ्चिन्मृतिमाप्नुयुः ।अनिच्छयाऽपि हि यथा मृतश्चित्राङ्गदानुजः ॥ ८१॥

अथौर्ध्वदैहिकं कृत्वा पितुर्भीष्मोऽभ्यषेचयत् ।राज्ये चित्राङ्गदं वीरं यौवराज्येऽस्य चानुजम् ॥ ८२॥

चित्राङ्गदेन निहतो नाम स्वं त्वपरित्यजन् ।चित्राङ्गदोऽकृतोद्वाहो गन्धर्वेण महारणे ।विचित्रवीर्यं राजानं कृत्वा भीष्मोऽन्वपालयत् ॥ ८३॥

अथ काशिसुतास्तिस्रस्तदर्थं भीष्म आहरत् ।अम्बामप्यम्बिकानाम्नीं तथैवाम्बालिकां पराम् ॥ ८४॥

पाणिग्रहणकाले तु ब्रह्मदत्तस्य वीर्यवान् ।विजित्य तं साल्वराजं समेतान् क्षत्रियानपि ॥ ८५॥

अम्बिकाम्बालिके तत्र संवादं चक्रतुः शुभे ।अम्बा सा भीष्मभार्यैव पूर्वदेहे तु नैच्छत ॥ ८६॥

शापाद्धिरण्यगर्भस्य साल्वकामाऽहमित्यपि ।उवाच तां स तत्याज साऽगमत् साल्वमेव च ॥ ८७॥

तेनापि सम्परित्यक्ता परामृष्टेति सा पुनः ।भीष्ममाप स नागृह्णात् प्रययौ साऽपि भार्गवम् ॥ ८८॥

भ्रातुर्विवाहयामास सोऽम्बिकाम्बालिके ततः ।भीष्माय तु यशो दातुं युयुधे तेन भार्गवः ॥ ८९॥

अनन्तशक्तिरपि स न भीष्मं निजघान ह ।नचाम्बां ग्राहयामास भीष्मकारुण्ययन्त्रितः ॥ ९०॥

अनन्तशक्तिः सकलान्तरात्मा यः सर्ववित् सर्ववशी च सर्वजित् ।न यत्समोऽन्योऽस्ति कथञ्च कुत्रचित् कथं ह्यशक्तिः परमस्य तस्य ॥ ९१॥

भीष्मं स्वभक्तं यशसाऽभिपूरयन् विमोहयन्नासुरांश्चैव रामः ।जित्वैव भीष्मं न जघान देवो वाचं च सत्यामकरोत् स तस्य ॥ ९२॥

‘विद्धवन्मुग्धवच्चैव केशवो वेदनार्तवत् ।दर्शयन्नपि मोहाय नैव विष्णुस्तथा भवेत्’ ॥ एवमादिपुराणोत्थवाक्याद् रामः सदा जयी ॥ ९३॥

यशो भीष्मस्य दत्वा तु सोऽम्बां च शरणागताम् ।उन्मुच्य भर्तृद्वेषोत्थपापात् तेनाऽश्वयोजयत् ॥ ९४॥

अनन्तरं शिखण्डित्वात् तदा सा शाङ्करं तपः ।भीष्मस्य निधनार्थाय पुंस्त्वार्थं च चकार ह ॥ ९५॥

भीष्मो यथा त्वां गृह्णीयात् तथा कुर्यामितीरितम् ।रामेण सत्यं तच्चक्रे भीष्मे देहान्तरं गते ॥ ९६॥

रुद्रस्तु तस्यास्तपसा तुष्टः प्रादाद् वरं तदा ।भीष्मस्य मृतिहेतुत्वं कालात् पुन्देहसम्भवम् ॥ ९७॥

मालां च य इमां मालां गृह्णीयात् स हनिष्यति ।भीष्ममित्येव तां मालां गृहीत्वा सा नृपान् ययौ ॥ ९८॥

तां न भीष्मभयात् केऽपि जगृहुस्तां हि सा ततः ।द्रुपदस्य गृहद्वारि न्यस्य योगात् तनुं जहौ ॥ ९९॥

एतस्मिन्नेव काले तु सुतार्थं द्रुपदस्तपः ।चकार शम्भवे चैनं सोऽब्रवीत् कन्यका तव ॥ १००॥

भूत्वा भविष्यति पुमानिति साम्बा ततोऽजनि ।नाम्ना शिखण्डिनी तस्याः पुंवत् कर्माणि चाकरोत् ॥ १०१॥

तस्यै पाञ्चालराजः स दशार्णाधिपतेः सुताम् ।उद्वाहयामास सा तां पुंवेषेणैव गूहिताम् ।अन्यत्र मातापित्रोस्तु न विज्ञातां बुबोध ह ॥ १०२॥

धात्र्यै न्यवेदयत् साऽथ तत्पित्रे सा न्यवेदयत् ।स क्रुद्धः प्रेषयामास निहन्मि त्वां सबान्धवम् ।इति पाञ्चालराजाय निर्जगाम च सेनया ॥ १०३॥

विश्वस्य वाक्यं रुद्रस्य पुमानेवेति पार्षतः ।प्रेषयामास धिग् बुद्धिर्भिन्ना ते बालवाक्यतः ।अपरीक्षकस्य ते राष्ट्रं कथमित्येव नर्मकृत् ॥ १०४॥

अथ भार्यासमेतं तं पितरं चिन्तयाऽऽकुलम् ।दृष्ट्वा शिखण्डिनी दुःखान्मन्निमित्तान्न नश्यतु ॥ १०५॥

इति मत्वा वनायैव ययौ तत्र च तुम्बुरुः ।स्थूणाकर्णाभिधेयस्तामपश्यद् दृढकर्णतः ॥ १०६॥

स तस्या अखिलं श्रुत्वा कृपां चक्रे महामनाः ।स तस्यै स्वं वपुः प्रादात् तदीयं जगृहे तथा ।अंशेन पुंस्वभावार्थं पूर्वदेहे समास्थितः ॥ १०७॥

पुंसां स्त्रीत्वं भवेत् क्‍वापि तथाऽप्यन्ते पुमान् भवेत् ।स्त्रीणां नैव हि पुंस्त्वं स्याद् बलवत्कारणैरपि ॥ १०८॥

अतः शिववरेऽप्येषां जज्ञे योषैव नान्यथा ।पश्चात् पुन्देहमपि सा प्रविवेशैव पुंयुतम् ॥ १०९॥

नास्या देहः पुंस्त्वमाप नच पुंसाऽनधिष्ठिते ।पुंदेहे न्यवसत् साऽथ गन्धर्वेण त्वधिष्ठितम् ।गान्धर्वं देहमाविश्य स्वकीयं भवनं ययौ ॥ ११०॥

तस्यास्तद्देहसादृश्यं गन्धर्वस्य प्रसादतः ।प्राप गन्धर्वदेहोऽपि तया पश्चादधिष्ठितः ॥ १११॥

श्वो देहि मम देहं मे स्वं च देहं समाविश ।इत्युक्त्वा स तु गन्धर्वः कन्यादेहं समास्थितः ।उवासैव वने तस्मिन् धनदस्तत्र चाऽगमत् ॥ ११२॥

अप्रत्युत्थायिनं तन्तुलीयमानं विलज्जया ।शशाप धनदो देवश्चिरमित्थं भवेति तम् ॥ ११३॥

यदा युद्धे मृतिं याति सा कन्या पुन्तनुस्थिता ।तदा पुंस्त्वं पुनर्यासि चपलत्वादितीरितः ॥ ११४॥

तथाऽवसत् स गन्धर्वः कन्या पित्रोरशेषतः ।कथयामासानुभूतं तौ भृशं मुदमापतुः ॥ ११५॥

परीक्ष्य तामुपायैश्च श्वशुरो लज्जितो ययौ ।श्वोभूते सा तु गन्धर्वं प्राप्य तद्वचनात् पुनः ॥ ११६॥

ययौ तेनैव देहेन पुंस्त्वमेव समाश्रिता ।स शिखण्डी नामतोऽभूदस्त्रशस्त्रप्रतापवान् ॥ ११७॥

विचित्रवीर्यः प्रमदाद्वयं तत् सम्प्राप्य रेमेऽब्दगणान् सुसक्तः ।तत्याज देहं च स यक्ष्मणाऽर्दितस्ततोऽस्य माताऽस्मरदाशु कृष्णम् ॥ ११८॥

आविर्बभूवाऽशु जगज्जनित्रो जनार्दनो जन्मजराभयापहः ।समस्तविज्ञानतनुः सुखार्णवः सम्पूजयामास च तं जनित्री ॥ ११९॥

तं भीष्मपूर्वैः परमादरार्चितं स्वभिष्टुतं चावददस्य माता ।पुत्रौ मृतौ मे नतु राज्यमैच्छद् भीष्मो मया नितरामर्थितोऽपि ॥ १२०॥

क्षेत्रे ततो भ्रातुरपत्यमुत्तममुत्पादयास्मत्परमादरार्थितः ।इतीरितः प्रणतश्चाप्यभिष्टुतो भीष्मादिभिश्चाऽह जगद्गुरुर्वचः ॥ १२१॥

ऋते रमां जातु (ममाङ्गयोगयोग्या)ममाङ्गसङ्गयोग्याऽङ्गना नैव सुरालयेऽपि ।तथाऽपि ते वाक्यमहं करिष्ये सांवत्सरं सा चरतु व्रतं मे ॥ १२२॥

सा पूतदेहाऽथ च वैष्णवव्रतान्मत्तः समाप्नोतु सुतं वरिष्ठम् ।इतीरिते राष्ट्रमुपैति नाशमिति ब्रुवन्तीं पुनराह वाक्यम् ॥ १२३॥

सौम्यस्वरूपोऽप्यतिभीषणं मृषा तच्चक्षुषो रूपमहं प्रदर्शये ।सहेत सा तद् यदि पुत्रकोऽस्या भवेद् गुणाढ्यो बलवीर्ययुक्तः ॥ १२४॥

इतीरितेऽस्त्वित्युदितस्तयाऽगमत् कृष्णोऽम्बिकां सा तु भिया न्यमीलयत् ।अभूच्च तस्यां धृतराष्ट्रनामको गन्धर्वराट् पवनावेशयुक्तः ॥ १२५॥

स मारुतावेशबलाद् बलाधिको बभूव राजा धृतराष्ट्रनामा ।अदाद् वरं चास्य बलाधिकत्वं कृष्णोऽन्ध आसीत् स तु मातृदोषतः ॥ १२६॥

ज्ञात्वा तमन्धं पुनरेव कृष्णं माताऽब्रवीज्जनयान्यं गुणाढ्यम् ।अम्बालिकायामिति तत् तथाऽकरोद् भयात्तु सा पाण्डुरभून्मृषादृक् ॥ १२७॥

परावहो नाम मरुत् ततोऽभवद् वर्णेन पाण्डुः स हि नामतश्च ।स चाऽस वीर्याधिक एव वायोरावेशतः सर्वशस्त्रास्त्रवेत्ता ॥ १२८॥

तस्मै तथा बलवीर्याधिकत्ववरं प्रादात् कृष्ण एवाथ पाण्डुम् ।विज्ञाय तं प्राह पुनश्च माता निर्दोषमन्यं जनयोत्तमं सुतम् ॥ १२९॥

उक्त्वेति कृष्णं पुनरेव च स्नुषामाह त्वयाऽक्ष्णोर्हि निमीलनं पुरा ।कृतं ततस्ते सुत आस चान्धस्ततः पुनः कृष्णमुपास्व भक्तितः ॥ १३०॥

इतीरिताऽप्यस्य हि मायया सा भीता भुजिष्यां कुमतिर्न्ययोजयत् ।सा तं परानन्दतनुं गुणार्णवं सम्प्राप्य भक्त्या परयैव रेमे ॥ १३१॥

तस्यां स देवोऽजनि धर्मराजो माण्डव्यशापाद् य उवाह शूद्रताम् ।वसिष्ठसाम्यं समभीप्समानं प्रच्यावयन्निच्छया शापमाप ॥ १३२॥

अयोग्यसम्प्राप्तिकृतप्रयत्नदोषात् समारोपितमेव शूले ।चोरैर्हृतेऽर्थेऽपितु चोरबुद्ध्या मक्षीवधादित्यवदद् यमस्तम् ॥ १३३॥

नासत्यता तस्य च तत्र हेतुतः शापं गृहीतुं स तथैव चोक्त्वा ।अवाप शूद्रत्वमथास्य नाम चक्रे कृष्णः सर्ववित्त्वं तथाऽदात् ॥ १३४॥

विद्यारतेर्विदुरो नाम चायं भविष्यति ज्ञानबलोपपन्नः ।महाधनुर्बाहुबलाधिकश्च सुनीतिमानित्यवदत् स कृष्णः ॥ १३५॥

ज्ञात्वाऽस्य शूद्रत्वमथास्य माता पुनश्च कृष्णं प्रणता ययाचे ।अम्बालिकायां जनयान्यमित्यथो नैच्छत् स कृष्णोऽभवदप्यदृश्यः ॥ १३६॥

योग्यानि कर्माणि ततस्तु तेषां चकार भीष्मो मुनिभिर्यथावत् ।विद्याः समस्ता अददाच्च कृष्णस्तेषां पाण्डोरस्त्रशस्त्राणि भीष्मः ॥ १३७॥

ते सर्वविद्याप्रवरा बभूवुर्विशेषतो विदुरः सर्ववेत्ता ।पाण्डुः समस्तास्त्रविदेकवीरो जिगाय पृथ्वीमखिलां धनुर्धरः ॥ १३८॥

गवद्गणादास तथैव सूतात् समस्तगन्धर्वपतिः स तुम्बुरुः ।य उद्वहो नाम मरुत् तदंशयुक्तो वशी सञ्जयनामधेयः ॥ १३९॥

विचित्रवीर्यस्य स सूतपुत्रः सखा च तेषामभवत् प्रियश्च ।समस्तविन्मतिमान् व्यासशिष्यो विशेषतो धृतराष्ट्रानुवर्ती ॥ १४०॥

गान्धारराजस्य सुतामुवाह गान्धारिनाम्नीं सुबलस्य राजा ।ज्येष्ठो ज्येष्ठां शकुनेर्द्वापरस्य नास्तिक्यरूपस्य कुकर्महेतोः ॥ १४१॥

शूरस्य पुत्री गुणशीलरूपयुक्ता दत्ता सख्युरेव स्वपित्रा ।नाम्ना पृथा कुन्तिभोजस्य तेन कुन्ती भार्या पूर्वदेहेऽपि पाण्डोः ॥ १४२॥

कूर्मश्च नाम्ना मरुदेव कुन्तिभोजोऽथैनां वर्द्धयामास सम्यक् ।तत्राऽगमच्छङ्करांशोऽतिकोपो दुर्वासास्तं प्राह मां वासयेति ॥ १४३॥

तमाह राजा यदि कन्यकायाः क्षमिष्यसे शक्तितः कर्म कर्त्र्याः ।सुखं वसेत्योमिति तेन चोक्तः शुश्रूषणायाऽदिशदाशु कुन्तीम् ॥ १४४॥

चकार कर्म सा पृथा मुनेः सुकोपनस्य हि ।यथा न शक्यते परैः शरीरवाङ्मनोनुगा ॥ १४५॥

स वत्सरत्रयोदशं तया यथावदर्चितः ।उपादिशत् परं मनुं समस्तदेववश्यदम् ॥ १४६॥

ऋतौ तु सा समाप्लुता परीक्षणाय तन्मनोः ।समाह्वयद् दिवाकरं स चाऽजगाम तत्क्षणात् ॥ १४७॥

ततो न सा विसर्जितुं शशाक तं विना रतिम् ।सुवाक्प्रयत्नतोऽपि(षि) तामथाऽससाद भास्करः ॥ १४८॥

स तत्र जज्ञिवान् स्वयं द्वितीयरूपको विभुः ।सवर्मदिव्यकुण्डलो ज्वलन्निव स्वतेजसा ॥ १४९॥

पुरा स वालिमारणप्रभूतदोषकारणात् ।सहस्रवर्मनामिनाऽसुरेण वेष्टितोऽजनि ॥ १५०॥

यथा ग्रहैर्विदूष्यते मतिर्नृणां तथैव हि ।अभूच्च दैत्यदूषिता मतिर्दिवाकरात्मनः ॥ १५१॥

तथाऽपि रामसेवनाद्धरेश्च सन्निधानयुक् ।सुदर्शनीयकर्णतः स कर्णनामकोऽभवत् ॥ १५२॥

स रत्नपूर्णमञ्जुषागतो विसर्जितो जले ।जनापवादभीतितस्तया यमस्वसुर्द्रुतम् ॥ १५३॥

नदीप्रवाहतो गतं ददर्श सूतनन्दनः ।तमग्रहीत् सरत्नकं चकार पुत्रकं निजम् ॥ १५४॥

सूतेनाधिरथेन लालिततनुस्तद्भार्यया राधया ।संवृद्धो निखिलाः श्रुतीरधिजगौ शास्त्राणि सर्वाणि च ।बाल्यादेव महाबलो निजगुणैः सम्भासमानोऽवसन्नाम्नाऽसौ वसुषेण(वसुसेन)तामगमदस्याऽसीद्ध्यमा तद् वसु ॥ १५५॥

अथ कुन्ती दत्ता सा पाण्डोः सोऽप्येतया चिरं रेमे ।शूराच्छूद्र्यां जातां विदुरोऽवहदारुणीं गुणाढ्यां च ॥ १५६॥

अथ चर्तायननामा मद्रेशः शक्रतुल्यपुत्रार्थी ।कन्यारत्नं चेच्छंश्चक्रे ब्राह्मं तपो वरं चाऽप ॥ १५७॥

प्रह्लादावरजो यः सह्लादो नामतो हरेर्भक्तः ।सोऽभूद् ब्रह्मवरान्ते वायोरावेशयुक् सुतो राज्ञः ॥ १५८॥

स मारुतावेशवशात् पृथिव्यां बलाधिकोऽभूद् वरतश्च धातुः ।शल्यश्च नाम्नाऽखिलशत्रुशल्यो बभूव कन्याऽस्य च माद्रिनाम्नी ॥ १५९॥

सा पाण्डुभार्यैव च पूर्वजन्मन्यभूत् पुनश्च प्रतिपादिताऽस्मै ।शल्यश्च राज्यं पितृदत्तमञ्जो जुगोप धर्मेण समस्तशास्त्रवित् ॥ १६०॥

अथाङ्गनारत्नमवाप्य तद् द्वयं पाण्डुस्तु भोगान् बुभुजे यथेष्टतः ।अपीपलद् धर्मसमाश्रयो महीं ज्येष्ठापचायी विदुरोक्तमार्गतः ॥ १६१॥

भीष्मो हि राष्ट्रे धृतराष्ट्रमेव संस्थाप्य पाण्डुं युवराजमेव ।चक्रे तथाऽप्यन्ध इति स्म राज्यं चकार नासावकरोच्च पाण्डुः ॥ १६२॥

भीष्माम्बिकेयोक्तिपरः सदैव पाण्डुः शशासावनिमेकवीरः ।अथाऽम्बिकेयो बहुभिश्च यज्ञैरीजे सपाण्डुश्च महाधनौघैः ॥ १६३॥

नैषा विरोधे कुरुपाण्डवानां तिष्ठेदिति व्यास उदीर्णसद्गुणः ।स्वमातरं स्वाश्रममेव निन्ये स्नुषे च तस्या ययतुः स्म तामनु ॥ १६४॥

सुतोक्तमार्गेण विचिन्त्य तं हरिं सुतात्मना ब्रह्मतया च सा ययौ ।परं पदं वैष्णवमेव कृष्णप्रसादतः स्वर्ययतुः स्नुषे च ॥ १६५॥

माता च सा विदुरस्याऽप लोकं वैरिञ्चमन्वेव गताऽम्बिकां सती ।व्यासप्रसादात् सुतसद्गुणैश्च कालेन मुक्तिं च जगाम सन्मतिः ॥ १६६॥

अम्बालिकाऽपि क्रमयोगतोऽगात् परां गतिं नैव तथाऽम्बिका ययौ ।यथायथा विष्णुपरश्चिदात्मा तथातथा ह्यस्य गतिः परत्र ॥ १६७॥

पाण्डुस्ततो राज्यभरं निधाय ज्येष्ठेऽनुजे चैव वनं जगाम ।पत्नीद्वयेनानुगतो बदर्यामुवास नारायणपालितायाम् ॥ १६८॥

गृहाश्रमेणैव वने निवासं कुर्वन् स भोगान् बभुजे तपश्च ।चक्रे मुनीन्द्रैः सहितो जगत्पतिं रमापतिं भक्तियुतोऽभिपूजयन् ॥ १६९॥

स कामतो हरिणत्वं प्रपन्नं दैवादृषिं ग्राम्यकर्मानुषक्तम् ।विद्ध्वा शापं प्राप तस्मात् स्त्रिया युङ् मरिष्यसीत्येव बभूव चाऽर्तः ॥ १७०॥

न्यसिष्णुरुक्तः पृथया स नेति प्रणामपूर्वं न्यवसत् तथैव ।ताभ्यां समेतः शतशृङ्गपर्वते नारायणस्याऽश्रममध्यगे पुरः ॥ १७१॥

तपो नितान्तं स चचार ताभ्यां समन्वितः कृष्णपदाम्बुजाश्रयः ।तत्सङ्गपूतद्युसरिद्वराम्भःसदावगाहातिपवित्रिताङ्गः ॥ १७२॥

एतस्मिन्नेव काले कमलभवशिवाग्रेसराः शक्रपूर्वा ।भूम्या पापात्मदैत्यैर्भुवि कृतनिलयैराक्रमं चासहन्त्या ।ईयुर्देवादिदेवं शरणमजमुरुं पूर्णषाड्गुण्यमूर्तिं क्षीराब्धौ नागभोगे शयितमनुपमानन्दसन्दोहदेहम् ॥ १७३॥

ऊचुः परं पुरुषमेनमनन्तशक्तिं सूक्तेन तेऽब्जजमुखा अपि पौरुषेण ।स्तुत्वा धराऽसुरवराक्रमणात् परेश खिन्ना यतो हि विमुखास्तव तेऽतिपापाः ॥ १७४॥

दुस्सङ्गतिर्भवति भारवदेव देव नित्यं सतामपि हि नः शृणु वाक्यमीश ।पूर्वं हता दितिसुता भवता रणेषु ह्यस्मत्प्रियार्थमधुना भुवि तेऽभिजाताः ॥ १७५॥

आसीत् पुरा दितिसुतैरमरोत्तमानां सङ्ग्राम उत्तमगजाश्वरथद्विपद्भिः ।अक्षोहिणी शतमहौघमहौघमेव सैन्यं सुरात्मकमभूत् परमास्त्रयुक्तम् ।तस्मान्महौघगुणमास महासुराणां सैन्यं शिलागिरिमहास्त्रधरं सुघोरम् ॥ १७६॥

तेषां रथाश्च बहुनल्वपरिप्रमाणा देवासुरप्रवरकार्मुकबाणपूर्णाः ।नानाम्बराभरणवेषवरायुधाढ्या देवासुराः ससृपुराशु परस्परं ते ॥ १७७॥

जघ्नुर्गिरीन्द्रतलमुष्टिमहास्त्रशस्त्रैश्चक्रुर्नदीश्च रुधिरौघवहा महौघम् ।तत्र स्म देववृषभैरसुरेशचमम्वा युद्धे निसूदित उतौघबलैः शतांशः ॥ १७८॥

अथाऽत्मसेनामवमृद्यमानां वीक्ष्यासुरः शम्बरनामधेयः ।ससार मायाविदसह्यमायो वरादुमेशस्य सुरान् विमोहयन् ॥ १७९॥

मायासहस्रेण सुराः समर्दिता(विमर्दिताः) रणे विषेदुः शशिसूर्यमुख्याः ।तान् वीक्ष्य वज्री परमां तु विद्यां स्वयम्भुदत्तां प्रयुयोज वैष्णवीम् ॥ १८०॥

समस्तमायापहया तयैव वराद् रमेशस्य सदाऽप्यसह्यया ।माया विनेशुर्दितिजेन्द्रसृष्टा वारीशवह्नीन्द्र(इन्दु)मुखाश्च मोचिताः ॥ १८१॥

यमेन्दुसूर्यादिसुरास्ततोऽसुरान् निजघ्नुराप्यायितविक्रमास्तदा ।सुरेश्वरेणोर्जितपौरुषा बहून् वज्रेण वज्री निजघान शम्बरम् ॥ १८२॥

तस्मिन् हते दानवलोकपाले दितेः सुता दुद्रुवुरिन्द्रभीषिताः ।तान् विप्रचित्तिर्विनिवार्य धन्वी ससार शक्रप्रमुखान् सुरोत्तमान् ॥ १८३॥

वरादजेयेन विधातुरेव सुरोत्तमांस्तेन शरैर्निपातितान् ।निरीक्ष्य शक्रं च विमोहितं द्रुतं न्यवारयत् तं पवनः शरौघैः ॥ १८४॥

अस्त्राणि तस्यास्त्रवरैर्निवार्य चिक्षेप तस्योरसि काञ्चनीं गदाम् ।विचूर्णितोऽसौ निपपात मेरौ महाबलो वायुबलाभिनुन्नः ॥ १८५॥

अथाऽससादाऽशु स कालनेमिस्त्वदाज्ञया यस्य वरं ददौ पुरा ।सर्वैरजेयत्वमजोऽसुरः(स्य) ससहस्रशीर्षो द्विसहस्रबाहुयुक् ॥ १८६॥

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य मारुतस्त्वदाज्ञया दत्तवरस्त्वयैव ।हन्तव्य इत्यस्मरदाशु हि त्वां तदाऽऽविरासीस्त्वमनन्तपौरुषः ॥ १८७॥

तमस्त्रशस्त्राणि बहूनि बाहुभिः प्रवर्षमाणं भुवनाप्तदेहम् ।चक्रेण बाहून् विनिकृत्य कानि च न्यवेदयश्चाऽशु यमाय पापम् ॥ १८८॥

ततोऽसुरास्ते निहता अशेषास्त्वया त्रिभागा निहताश्चतुर्थम् ।जघान वायुः पुनरेव जातास्ते भूतले धर्मबलोपपन्नाः ॥ १८९॥

राज्ञां महावंशसुजन्मनां तु तेषामभूद् धर्ममतिर्विपापा ।शिक्षामवाप्य द्विजपुङ्गवानां त्वद्भक्तिरप्येषु हि काचन स्यात् ॥ १९०॥

त्वद्भक्तिलेशाभियुतः सुकर्मा व्रजेन्न पापां तु गतिं कथञ्चित् ।दैत्येश्वराणां च तमोऽन्धमेव त्वयैव क्लृप्तं ननु सत्यकाम ॥ १९१॥

धर्मस्य मिथ्यात्वभयाद् वयं त्वामथापिवा दैत्यशुभाप्तिभीषा ।सम्प्रार्थयामो दितिजान् सुकर्मणस्त्वद्भक्तितश्च्यावयितुं च शीघ्रम् ॥ १९२॥

य उग्रसेनः सुरगायकः स जातो यदुष्वेष तथाऽभिधेयः ।तवैव सेवार्थममुष्य पुत्रो जातोऽसुरः कालनेमिः स ईश ॥ १९३॥

यस्त्वत्प्रियार्थं न हतो हि वायुना भवत्प्रसादात् परमीशिताऽपि ।स एष भोजेषु पुनश्च जातो वरादुमेशस्य परैरजेयः ॥ १९४॥

स औग्रसेने जनितोऽसुरेण क्षेत्रे हि तद्रूपधरेण मायया ।गन्धर्विजेन द्रमिलेन नाम्ना कंसो जितो येन वराच्छचीपतिः ॥ १९५॥

जित्वा जलेशं च हृतानि येन रत्नानि यक्षाश्च जिताः शिवस्य ।कन्यावनार्थं मगधाधिपेन प्रयोजितास्ते च हृते बलेन ॥ १९६॥

स विप्रचित्तिश्च जरासुतोऽभूद् वराद् विधातुर्गिरिशस्य चैव ।सर्वैरजेयो बलमुत्तमं ततो ज्ञात्वैव कंसस्य मुदा सुते ददौ ॥ १९७॥

निवारयामास न कंसमुद्धतं शक्तोऽपि यो यस्य बले न कश्चित् ।तुल्यः पृथिव्यां विवरेषु वा क्‍वचिद् वशे बलाद् यो(ढ्यो) नृपतीश्च चक्रे ॥ १९८॥

हतौ पुरा यौ मधुकैटभाख्यौ त्वयैव हंसो डिभकश्च जातौ ।वरादजेयौ गिरिशस्य वीरौ भक्तौ जरासन्धमनु स्म तौ शिवे ॥ १९९॥

अन्येऽपि भूमावसुराः प्रजातास्त्वया हता ये सुरदैत्यसङ्गरे ।अन्ये तथैवान्धतमः प्रपेदिरे कार्या तथैषां च तमोगतिस्त्वया ॥ २००॥

व्यासावतारे निहतस्त्वयायः कलिः सुशास्त्रोक्तिभिरेव चाद्य ।श्रुत्वा त्वदुक्तीः पुरुषेषु तिष्ठन्नीषच्चकारेव मनस्त्वयीश ॥ २०१॥

रामात्मना(रामावतारे) ये निहताश्च राक्षसा दृष्ट्वा बलं तेऽपि तदा तवाद्य ।समं तवान्यं नहि चिन्तयन्ति सुपापिनोऽपीश तथा हनूमतः ॥ २०२॥

ये केशव त्वद्बहुमानयुक्तास्तथैव वायौ नहि ते तमोऽन्धम् ।योग्याः प्रवेष्टुं तदतो हि मार्गाच्चाल्यास्त्वया जनयित्वैव भूमौ ॥ २०३॥

नितान्तमुत्पाद्य भवद्विरोधं तथाच (तथैव) वायौ बहुभिः प्रकारैः ।सर्वेषु देवेषु च पातनीयास्तमस्यथान्धे कलिपूर्वकासुराः ॥ २०४॥

हतौ च यौ रावणकुम्भकर्णौ त्वया त्वदीयौ प्रतिहारपालौ ।महासुरावेशयुतौ हि शापात् त्वयैव तावद्य विमोचनीयौ ॥ २०५॥

यौ तौ तवारी ह तयोः प्रविष्टौ दैत्यौ तु तावन्धतमः प्रवेश्यौ ।यौ तौ त्वदीयौ भवदीयवेश्म त्वया पुनः प्रापणीयौ परेश ॥ २०६॥

आविश्य यो बलिमञ्जश्चकार प्रतीपमस्मासु तथा त्वयीश ।स चासुरो बलिनामैव भूमौ साल्वो नाम्ना ब्रह्मदत्तस्य जातः ॥ २०७॥

मायामयं तेन विमानमग्र्यमभेद्यमाप्तं सकलैर्गिरीशात् ।विद्रावितो यो बहुशस्त्वयैव रामस्वरूपेण भृगूद्वहेन ॥ २०८॥

नासौ हतः शक्तिमताऽपि तत्र कृष्णावतारे स मयैव वध्यः ।इत्यात्मसङ्कल्पमृतं विधातुं स चात्र वध्यो भवताऽतिपापी ॥ २०९॥

यदीयमारुह्य विमानमस्य पिताऽभवत् सौभपतिश्च नाम्ना ।यदा स भीष्मेण जितः पिताऽस्य तदा स साल्वस्तपसि स्थितोऽभूत् ॥ २१०॥

स चाद्य तस्मात् तपसो निवृत्तो जरासुतस्यानुमते स्थितो हि ।अनन्यवध्यो भवताऽद्य वध्यः स प्रापणीयश्च तमस्यथोग्रे ॥ २११॥

यो बाणमाविश्य महासुरोऽभूत् स्थितः स नाम्ना(सनाम्ना) प्रथितोऽपि बाणः ।स कीचको नाम बभूव रुद्रवरादवध्यः स तमः प्रवेश्यः ॥ २१२॥

अतस्त्वया भुव्यवतीर्य देवकार्याणि कार्याण्यखिलानि देव ।त्वमेव देवेश गतिः सुराणां ब्रह्मेशशक्रेन्दुयमादिकानाम् ॥ २१३॥

त्वमेव नित्योदितपूर्णशक्तिस्त्वमेव नित्योदितपूर्णचिद्धनः ।त्वमेव नित्योदितपूर्णसत्सुखस्त्वाद्दृङ् न कश्चित् कुत एव तेऽधिकः ॥ २१४॥

इतीरितो देववरैरुदारगुणार्णवोऽक्षोभ्यतमामृताकृतिः ।उत्थाय तस्मात् प्रययावनन्तसोमार्ककान्तिद्युतिरन्वितोऽमरैः ॥ २१५॥

स मेरुमाप्याऽह चतुर्मुखं प्रभुर्यत्र त्वयोक्तोऽस्मि हि तत्र सर्वथा ।प्रादुर्भविष्ये भवतो हि भक्त्या वशस्त्विवाहं स्ववशोऽपि चेच्छया ॥ २१६॥

ब्रह्मा प्रणम्याऽह तमात्मकारणं प्रादां पुराऽहं वरुणाय गाः शुभाः ।जहार तास्तस्य पिताऽमृतस्रवाः स कश्यपो द्राक् सहसाऽतिगर्वितः ॥ २१७॥

मात्रा त्वदित्या च तथा सुरभ्या प्रचोदितेनैव हृतासु तासु ।श्रुत्वा जलेशात् स मया तु(भि) शप्तः क्षत्रेषु(क्षेत्रेषु) गोजीवनको भवेति ॥ २१८॥

शूरात् स जातो बहुगोधनाढ्यो भूमौ यमाहुर्वसुदेव इत्यपि ।तस्यैव भार्या त्वदितिश्च देवकी बभूव चान्या सुरभिश्च रोहिणी ॥ २१९॥

तत् त्वं भवस्वाऽशु च देवकीसुतस्तथैव यो द्रोणनामा वसुः सः ।स्वभार्यया धरया त्वत्पितृत्वं प्राप्तुं तपस्तेप उदारमानसः ॥ २२०॥

तस्मै वरः स मया सन्निसृष्टः स चाऽस नन्दाख्य उतास्य भार्या ।नाम्ना यशोदा स च शूरतातसुतस्य वैश्याप्रभवोऽथ गोपः ॥ २२१॥

तौ देवकीवसुदेवौ च तेपतुस्तपस्त्वदीयं सुतमिच्छमानौ ।त्वामेव(त्वमेव) तस्मात् प्रथमं प्रदर्श्य तत्र स्वरूपं हि ततो व्रजं व्रज ॥ २२२॥

इतीरिते सोऽब्जभवेन केशवस्तथेति चोक्त्वा पुनराह देवताः ।सर्वे भवन्तो भवताऽशु मानुषे कार्यानुसारेण यथानुरूपतः ॥ २२३॥

अथावतीर्णाः सकलाश्च देवता यथायथैवाऽह हरिस्तथातथा ।वित्तेश्वरः पूर्वमभूद्धि भौमाद्धरेः सुतत्वेऽपि तदिच्छयाऽसुरात् ॥ २२४॥

पापेन तेनापहृतो हि हस्ती शिवप्रदत्तः सुप्रतीकाभिधानः ।तदर्थमेवास्य सुतोऽभिजातो धनेश्वरो भगदत्ताभिधानः ॥ २२५॥

महासुरस्यांशयुतः स एव रुद्रावेशाद् बलवानस्त्रवांश्च ।शिष्यो महेन्द्रस्य हते बभूव ताते स्वधर्माभिरतश्च नित्यम् ॥ २२६॥

अभूच्छिनिर्नाम यदुप्रवीरस्तस्याऽत्मजः सत्यक आस तस्मात् ।कृष्णः पक्षो युयुधानाभिधेयो गुरुत्मतोऽंशेन युतो बभूव ॥ २२७॥

यः संवहो नाम मरुत् तदंशश्चक्रस्य विष्णोश्च बभूव तस्मिन् ।यदुष्वभूद्धृदिको भोजवंशे सितः पक्षस्तस्य सुतो बभूव ॥ २२८॥

स पाञ्चजन्यांशयुतो मरुत्सु तथाऽंशयुक्तः प्रवहस्य वीरः ।नामास्य चाभूत् कृतवर्मेत्यथान्ये ये यादवास्तेऽपि सुराः सगोपाः ॥ २२९॥

ये पाण्डवानामभवन् सहाया देवाश्च देवानुचराः समस्ताः ।अन्ये तु सर्वेऽप्यसुरा हि मध्यमा ये मानुषास्ते चलबुद्धिप्रवृत्तयः ॥ २३०॥

लिङ्गं सुराणां हि परैव भक्तिर्विष्णौ तदन्येषु च तत्प्रतीपता ।अतोऽत्र येये हरिभक्तितत्परास्तेते सुरास्तद्भरिता विशेषतः ॥ २३१॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये भगवदवतारप्रतिज्ञा नाम एकादशोऽध्यायः

औं ॥ बभूव गन्धर्वमुनिस्तु देवकः स आस सेवार्थमथाऽहुकाद्धरेः ।स उग्रसेनावरजस्तथैव नामास्य तस्मादजनि स्म देवकी ॥ १॥

अन्याश्च याः काश्यपस्यैव भार्या ज्येष्ठां तु तामाहुक आत्मपुत्रीम् ।चकार तस्माद्धि पितृष्वसा सा स्वसा च कंसस्य बभूव देवकी ॥ २॥

सैवादितिर्वसुदेवस्य दत्ता तस्या रथं माङ्गलं (मङ्गलं) कंस एव ।संयापयामास तदा हि वायुर्जगाद वाक्यं गगनस्थितोऽमुम् ॥ ३॥

(विनाऽपराधं न) विनापराधाद्धि ततो गरीयसो न मातुलो वध्यतामेति विष्णोः ।लोकस्य धर्माननुवर्ततोऽतः पित्रोर्विरोधार्थमुवाच वायुः ॥ ४॥

मृत्युस्तवास्या भविताऽष्टमः सुतो मूढेति चोक्तो जगृहे कृपाणाम् ।पुत्रान् समर्प्यास्य च शूरसूनुर्विमोच्य तां तत्सहितो गृहं ययौ ॥ ५॥

षट् कन्यकाश्चावरजा गृहीतास्तेनैव ताभिश्च मुमोद शूरजः ।बाह्लीकपुत्री च पुरा गृहीता पुराऽस्य भार्या सुरभिस्तु रोहिणी ॥ ६॥

राज्ञश्च काशिप्रभवस्य कन्यां स पुत्रिकापुत्रकधर्मतोऽवहत् ।कन्यां तथा करवीरेश्वरस्य धर्मेण तेनैव दितिं दनुं पुरा ॥ ७॥

यो मन्यते विष्णुरेवाहमित्यसौ पापो वेनः पौण्ड्रको वासुदेवः ।जातः पुनः शूरजात् काशिजायां नान्यो मत्तो विष्णुरस्तीति वादी ॥ ८॥

धुन्धुर्हतो यो हरिणा मधोः सुत आसीत् सुतायां करवीरेश्वरस्य ।सृगालनामा वासुदेवोऽथ देवकीमुदूह्य शौरिर्न ययावुभे ते ॥ ९॥

ततस्तु तौ वृष्णिशत्रू बभूवतुर्ज्येष्ठौ सुतौ शूरसुतस्य नित्यम् ।अन्यासु च प्राप सुतानुदारान् देवावतारान् वसुदेवोऽखिलज्ञः ॥ १०॥

येये हि देवाः पृथिवीं गतास्ते सर्वे शिष्याः सत्यवतीसुतस्य ।विष्णुज्ञानं (विष्णोः ज्ञानम्) प्राप्य सर्वेऽखिलज्ञास्तस्माद् यथायोग्यतया बभूवुः ॥ ११॥

मरीचिजाः षण् मुनयो बभूवुस्ते देवलं प्राहसन् कार्श्यहेतोः ।तच्छापतः कालनेमिप्रसूता अवध्यतार्थं तप एव चक्रुः ॥ १२॥

धाता प्रादाद् वरमेषां तथैव शशाप तान् क्ष्मातले सम्भवध्वम् ।तत्र स्वतातो भवतां निहन्तेत्यात्मान्यतो वरलिप्सून् हिरण्यः ॥ १३॥

दुर्गा तदा तान् भगवत्प्रचोदिता प्रस्वापयित्वा प्रचकर्ष कायात् ।क्रमात् समावेशयदाशु देवकीगर्भाशये तान् न्यहनच्च कंसः ॥ १४॥

तदा मुनीन्द्रसंयुतः सदो विधातुरुत्तमम् ।स पाण्डुराप्तुमैच्छत न्यवारयंश्च ते तदा ॥ १५॥

यधर्थमेव जायते पुमान् हि तस्य सोऽकृतेः ।शुभां गतिं नतु व्रजेद् ध्रुवम् ततो न्यवारयन् ॥ १६॥

प्रधानदेवताजनौ (प्रधानदेवताजने) नियोक्तुमात्मनः प्रियाम् ।बभूव पाण्डुरेष तद् विना न तस्य सद्गतिः ॥ १७॥

अतोऽन्यथा सुतानृते व्रजन्ति सद्गतिं नराः ।यथैव धर्मभूषणो जगाम सन्ध्यकासुतः ॥ १८॥

तदा कलिश्च राक्षसा बभूवुरिन्द्रजिन्मुखाः ।विचित्रवीर्यनन्दनप्रियोदरे हि गर्भगाः ॥ १९॥

तदस्य(तदास्य) सोऽनुजोऽशृणोन्मुनीन्द्रदूषितं च तत् ।विचार्य तु प्रियामिदं जगाद वासुदेवधीः ॥ २०॥

य एव मद्गुणाधिकस्ततः सुतं समाप्नुहि ।सुतं विना न नो गतिं शुभां वदन्ति साधवः ॥ २१॥

तदस्य कृच्छ्रतो वचः पृथाऽग्रहीज्जगाद च ।ममास्ति देववश्यदो मनूत्तमः सुताप्तिदः ॥ २२॥

न ते सुरानृते समः सुरेषु केचिदेव च ।अतस्तवाधिकं सुरं कमाह्वये त्वदाज्ञया ॥ २३॥

वरं समाश्रिता पतिं व्रजेत या ततोऽधमम् ।न काचिदस्ति निष्कृतिर्न भर्तृलोकमृच्छति ॥ २४॥

कृते पुरा सुरास्तथा सुराङ्गनाश्च केवलम् ।निमित्ततोऽपि ताः क्‍वचिन्न तान् विहाय रेमिरे ॥ २५॥

मनोवचःशरीरतो यतो हि ताः पतिव्रताः ।अनादिकालतोऽभवंस्ततः सभर्तृकाः सदा ॥ २६॥

स्वभर्तृभिर्विमुक्तिगाः सहैव ता भवन्ति हि ।कृतान्तमाप्य चाप्सरःस्त्रियो बभूवुरूर्जिताः ॥ २७॥

अनावृताश्च तास्तथा यथेष्टभर्तृकाः सदा ।अतस्तु ता न भर्तृभिर्विमुक्तिमापुरुत्तमाम् ॥ २८॥

सुरस्त्रियोऽतिकारणैर्यदऽन्यथा स्थितास्तदा ।दुरन्वयात् सुदुःसहा विपत् ततो भविष्यति ॥ २९॥

अयुक्तमुक्तवांस्ततो भवांस्तथाऽपि ते वचः ।अलङ्घ्यमेव मे (मतो) ततो वदस्व पुत्रदं सुरम् ॥ ३०॥

इतीरितोऽब्रवीन्नृपो न धर्मतो विना भुवः ।नृपोऽभिरक्षिता भवेत् तदाह्वयाऽशु तं विभुम् ॥ ३१॥

स धर्मजः सुधार्मिको भवेद्धि सूनुरुत्तमः ।इतीरिते तया यमः समाहुतोऽगमद् द्रुतम् ॥ ३२॥

ततश्च सद्य एव सा सुषाव पुत्रमुत्तमम् ।युधिष्ठिरं यमो हि स प्रपेद आत्मपुत्रताम् ॥ ३३॥

यमे सुते तु कुन्तितः प्रजात एव सौबली ।अदह्यतेर्ष्यया चिरं बभञ्ज गर्भमेव च ॥ ३४॥

स्वगर्भपातने कृते तया जगाम केशवः ।पराशरात्मजो न्यधाद् घटेषु तान् विभागशः ॥ ३५॥

शतात्मना विभेदिताः शतं सुयोधनादयः ।बभूवुरन्वहं ततः शतोत्तरा च दुःशला ॥ ३६॥

स देवकार्यसिद्धये ररक्ष गर्भमीश्वरः ।पराशरात्मजो विभु (प्रभु)र्विचित्रवीर्यजोद्भवम् ॥ ३७॥

कलिः सुयोधनोऽजनि प्रभूतबाहुवीर्ययुक् ।प्रधानवायुसन्निधेर्बलाधिकत्वमस्य तत् ॥ ३८॥

पुरा हि मेरुमूर्धनि त्रिविष्टपौकसां वचः ।वसुन्धरातलोद्भवोन्मुखं श्रुतं दितेः सुतैः ॥ ३९॥

ततस्तु ते त्रिलोचनं तपोबलादतोषयन् ।वृतश्च देवकण्टको ह्यवध्य एव सर्वतः ॥ ४०॥

वरादुमापतेस्ततः कलिः स देवकण्टकः ।बभूव वज्रकाययुक् सुयोधनो महाबलः ॥ ४१॥

अवध्य एव सर्वतः सुयोधने समुत्थिते ।घृताभिपूर्णकुम्भतः स इन्द्रजित् समुत्थितः ॥ ४२॥

स दुःखशासनोऽभवत् ततोऽतिकायसम्भवः ।स वै विकर्ण उच्यते ततः खरोऽभवद् बली ॥ ४३॥

स चित्रसेननामकस्तथाऽपरे च राक्षसाः ।बभूवुरुग्रपौरुषा विचित्रवीर्यजात्मजाः ॥ ४४॥

समस्तदोषरूपिणः शरीरिणो हि तेऽभवन् ।मृषेति नामतो हि या बभूव दुःशलाऽऽसुरी ॥ ४५॥

कुहूप्रवेशसंयुता ययाऽऽर्जुनेर्वधाय हि ।तपः कृतं त्रिशूलिने ततो हि साऽत्र जज्ञुषी ॥ ४६॥

तयोदितो हि सैन्धवो बभूव कारणं वधे ।स कालकेयदानवस्तदर्थमास भूतळे ॥ ४७॥

तथाऽऽस निर्ऋथाभिधोऽनुजः स निर्ऋतेरभूत् ।स नासिकामरुद्युतो युयुत्सुनामकः कृती ॥ ४८॥

स चाऽम्बिकेयवीर्यजः सुयोधनादनन्तरः ।बभूव वैश्यकन्यकोदरोद्भवो हरिप्रियः ॥ ४९॥

युधिष्ठिरे जात उवाच पाण्डुर्बाह्वोर्बलाज्ज्ञानबलाच्च धर्मः ।रक्ष्योऽन्यथा नाशमुपैति तस्माद् बलद्वयाढ्यं (जनय)प्रसुवाऽशु पुत्रम् ॥ ५०॥

यज्ञाधिको ह्यश्वमेधो मनुष्यदृश्येषु तेजस्स्वधिको हि भास्करः ।वर्णेषु विप्रः सकलैर्गुणैर्वरो देवेषु वायुः पुरुषोत्तमादृते ॥ ५१॥

विशेषतोऽप्येष पितैव मे प्रभुर्व्यासात्मना विष्णुरनन्तपौरुषः ।अतश्च ते श्वशुरो नैव योग्यो दातुं पुत्रं वायुमुपैहि तं प्रभुम् ॥ ५२॥

इतीरिते पृथयाऽऽहूतवायुसंस्पर्शमात्रादभवद् बलद्वये ।समो जगत्यस्ति न यस्य कश्चिद् भक्तौ च विष्णोर्भगवद्वशः सुतः ॥ ५३॥

स वायुरेवाभवदत्र भीमनामा भृता माः सकला हि यस्मिन् ।स विष्णुनेशेन युतः सदैव नाम्ना सेनो भीमसेनस्ततोऽसौ ॥ ५४॥

तज्जन्ममात्रेण धरा विदारिता शार्दूलभीताज्जननीकराद् यदा ।पपात सञ्चूर्णित एव पर्वतस्तेनाखिलोऽसौ शतशृङ्गनामा ॥ ५५॥

तस्मिन् प्रजाते रुधिरं प्रसुस्रुवुर्महासुरा वाहनसैन्यसंयुताः ।नृपाश्च तत्पक्षभवाः समस्तास्तदा भीता असुरा राक्षसाश्च ॥ ५६॥

अवर्द्धतात्रैव वृकोदरो वने मुदं सुराणामभितः प्रवर्द्धयन् ।तदैव शेषो हरिणोदितोऽविशद् गर्भं सुताया अपि देवकस्य ॥ ५७॥

स तत्र मासत्रयमुष्य दुर्गयाऽपवाहितो रोहिणीगर्भमाशु ।नियुक्तया केशवेनाथ तत्र स्थित्वा मासान् सप्त जातः पृथिव्याम् ॥ ५८॥

स नामतो बलदेवो बलाढ्यो बभूव तस्यानु जनार्दनः प्रभुः ।आविर्बभूवाखिलसद्गुणैकपूर्णः(जातः) सुतायामिह देवकस्य ॥ ५९॥

यः सत्सुखज्ञानबलैकदेहः समस्तदोषस्पर्शोज्झितः सदा ।अव्यक्ततत्कार्यमयो न यस्य देहः कुतश्चित् क्‍वच स ह्यजो हरिः ॥ ६०॥

न शुक्लरक्तप्रभवोऽस्य कायस्तथाऽपि तत्पुत्रतयोच्यते मृषा ।जनस्य मोहाय शरीरतोऽस्या यदाविरासीदमलस्वरूपः ॥ ६१॥

आविश्य पूर्वं वसुदेवमेव विवेश तस्मादृतुकाल एव ।देवीमुवासात्र च सप्त मासान् सार्धांस्ततश्चाऽविरभूदजोऽपि ॥ ६२॥

यथा पुरा स्तम्भत आविरासीदशुक्लरक्तोऽपि नृसिंहरूपः ।तथैव कृष्णोऽपि तथाऽपि मातापितृक्रमादेव विमोहयत्यजः ॥ ६३॥

पितृक्रमं मोहनार्थं समेति न तावता शुक्लतो रक्ततश्च ।जातोऽस्य देहस्त्विति दर्शनाय सशङ्खचक्राब्जगदः स दृष्टः ॥ ६४॥

अनेकसूर्याभकिरीटयुक्तो विद्युत्प्रभे कुण्डले धारयंश्च ।पीताम्बरो वनमाली स्वनन्तसूर्योरुदीप्तिर्ददृशे गुणार्णवः ॥ ६५॥

स कञ्जयोनिप्रमुखैः सुरैः स्तुतः पित्रा च मात्रा च जगाद शूरजम् ।नयस्व मां नन्दगृहानिति स्म ततो बभूव द्विभुजो जनार्दनः ॥ ६६॥

तदैव जाता च हरेरनुज्ञया दुर्गाभिधा श्रीरनु नन्दपत्न्याम् ।ततस्तमादाय हरिं ययौ स शूरात्मजो नन्दगृहान् निशीथे ॥ ६७॥

संस्थाप्य तं तत्र तथैव कन्यकामादाय तस्मात् स्वगृहं पुनर्ययौ ।हत्वा स्वसुर्गर्भषट्कं क्रमेण मत्वाऽष्टमं तत्र जगाम कंसः ॥ ६८॥

गर्भं देवक्यां सप्तमं मेनिरे हि लोकाः सुतं त्वष्टमं तां ततः सः ।मत्वा हन्तुं पादयोः सम्प्रगृह्य सम्पोथयामास शिलातले च ॥ ६९॥

सा तद्धस्तात् क्षिप्रमुत्पत्य देवी खेऽदृश्यतैवाष्टभुजा समग्रा ।ब्रह्मादिभिः पूज्यमाना समग्रैरत्यद्भुताकारवती हरिप्रिया ॥ ७०॥

उवाच चार्या तव मृत्युरत्र क्‍वचित् प्रजातो हि वृथैव पाप ।अनागसीं मां विनिहन्तुमिच्छस्यशक्यकार्ये तव चोद्यमोऽयम् ॥ ७१॥

उक्त्वेति कंसं पुनरेव देवकीतल्पेऽशयद् बालरूपैव दुर्गा ।नाज्ञासिषुस्तामथ केचनात्र ऋते हि मातापितरौ गुणाढ्याम् ॥ ७२॥

श्रुत्वा तयोक्तं तु तदैव कंसः पश्चात्तापाद् वसुदेवं सभार्यम् ।प्रसादयामास पुनःपुनश्च विहाय कोपं च तमूचतुस्तौ ।सुखस्य दुःखस्य च राजसिंह नान्यः कर्ता वासुदेवादिति स्म ॥ ७३॥

आनीय कंसोऽथ गृहे स्वमन्त्रिणः प्रोवाच कन्यावचनं समस्तम् ।श्रुत्वा च ते प्रोचुरत्यन्तपापाः कार्यं बालानां निधनं सर्वशोऽपि ॥ ७४॥

तथेति तांस्तत्र नियुज्य कंसो गृहं स्वकीयं प्रविवेश पापः ।चेरुश्च ते बालवधे सदोद्यता हिंसाविहाराः सततं स्वभावतः ॥ ७५॥

अथ प्रभाते शयने शयानमपश्यतामब्जदलायताक्षम् ।कृष्णं यशोदा च तथैव नन्द आनन्दसान्द्राकृतिमप्रमेयम् ॥ ७६॥

मेनात एतौ निजपुत्रमेनं स्रष्टारमब्जप्रभवस्य चेशम् ।महोत्सवात् पूर्णमनाश्च नन्दो विप्रेभ्योऽदाल्लक्षमितास्तदा(तथा) गाः ॥ ७७॥

सुवर्णरत्नाम्बरभूषणानां बहूनि गोजीविगणाधिनाथः ।प्रादादथोपायनपाणयस्तं गोपा यशोदां च मुदा स्त्रियोऽगमन् ॥ ७८॥

गतेषु तत्रैव दिनेषु केषुचिज्जगाम कंसस्य गृहं स नन्दः ।पूर्वं हि नन्दः स करं हि दातुं बृहद्वनान्निस्सृतः प्राप कृष्णाम् ॥ ७९॥

सहाऽगता तेन तदा यशोदा सुषाव दुर्गामथ तत्र शौरिः ।निधाय कृष्णं प्रतिगृह्य कन्यकां गृहं ययौ नन्द उवास तत्र ॥ ८०॥

निरुष्य तस्मिन् यमुनातटे स मासं ययौ द्रष्टुकामो नरेन्द्रम् ।राज्ञेऽथ तं दत्तकरं ददर्श शूरात्मजो वाक्यमुवाच चैनम् ॥ ८१॥

याह्युत्पाताः सन्ति तत्रेत्युदीरितो जगाम शीघ्रं यमुनां स नन्दः ।रात्रावेवाऽगच्छमाने तु नन्दे कंसस्य धात्री तु जगाम गोष्ठम् ॥ ८२॥

सा पूतना नाम निजस्वरूपमाच्छाद्य रात्रौ शुभरूपवच्च ।विवेश नन्दस्य गृहं बृहद्वनप्रान्ते हि मार्गे रचितं प्रयाणे ॥ ८३॥

तीरे भगिन्यास्तु यमस्य वस्त्रगृहे शयानं पुरुषोत्तमं तम् ।जग्राह मात्रा तु यशोदया तया निद्रायुजा प्रेक्ष्यमाणा शुभेव ॥ ८४॥

तन्मायया धर्षिता निद्रया च न्यवारयन्नैव हि नन्दजाया ।तया प्रदत्तं स्तनमीशिताऽसुभिः पपौ सहैवाऽशु जनार्दनः प्रभुः ॥ ८५॥

मृता स्वरूपेण सुभीषणेन पपात सा व्याप्य वनं समस्तम् ।तदाऽऽगमन्नन्दगोपोऽपि तत्र दृष्ट्वा च सर्वेऽप्यभवन् सुविस्मिताः ॥ ८६॥

सा ताटका चोर्वशिसम्प्रविष्टा कृष्णावध्यानान्निरयं जगाम ।सा तूर्वशी कृष्णभुक्तस्तनेन पूता स्वर्गं प्रययौ तत्क्षणेन ॥ ८७॥

सा तुम्बुरोः सङ्गत आविवेश रक्षस्तनुं शापतो वित्तपस्य ।कृष्णस्पर्शाच्छुद्धरूपा पुनर्दिवं ययौ तुष्टे किमलभ्यं रमेशे ॥ ८८॥

यदाऽऽप देवश्चतुरः स मासांस्तदोपनिष्क्रामणमस्य चाऽसीत् ।जन्मर्क्षमस्मिन् दिन एव चाऽसीत् प्रातः किञ्चित् तत्र महोत्सवोऽभूत् ॥ ८९॥

तदा शयानः शकटस्य सोऽधः पदाऽक्षिपत् तं दितिजं निहन्तुम् ।अनः समाविश्य दितेः सुतोऽसौ स्थितः प्रतीपाय हरेः सुपापः ॥ ९०॥

क्षिप्तोऽनसिस्थः शकटाक्षनामा स विष्णुनेत्वा सहितः पपात ।ममार चाऽशु प्रतिभग्नगात्रो व्यत्यस्तचक्राक्षमभूदनश्च ॥ ९१॥

ससम्भ्रमात् तं प्रतिगृह्य शङ्क्या कृष्णं यशोदा द्विजवर्यसूक्तिभिः ।सा स्नापयामास नदीतटात् तदा समागता नन्दवचोऽभितर्जिता ॥ ९२॥

हत्वा तु तं कंसभृत्यं स कृष्णः शिश्ये पुनः शिशुवत् सर्वशास्ता ।एवं गोपान् प्रीणयन् बालकेलीविनोदतो न्यवसत् तत्र देवः ॥ ९३॥

विवर्द्धमाने लोकदृष्ट्यैव कृष्णे पाण्डुः पुनः प्राह पृथामिदं वचः ।धर्मिष्ठो नौ सूनुरग्रे बभूव बलद्वयज्येष्ठ उतापरश्च ॥ ९४॥

यदैक एवातिबलोपपन्नो भवेत् तदा तेन परावमर्दे ।प्रवर्त्यमाने स्वपुरं हरेयुश्चौर्यात् परे तद् द्वयमत्र योग्यम् ॥ ९५॥

शस्त्रास्त्रविद् वीर्यवान् नौ सुतोऽन्यो भवेद् देवं तादृशमाह्वयातः ।शेषस्तव भ्रातृसुतोऽभिजातस्तस्मान्नासौ सुतदानाय योग्यः ॥ ९६॥

नवै सुपर्णः सुतदो नरेषु प्रजायते वाऽस्य यतस्तथाऽऽज्ञा ।कृता पुरा हरिणा शङ्करस्तु क्रोधात्मकः पालने नैव योग्यः ॥ ९७॥

अतो महेन्द्रो बलवाननन्तरस्तेषां समाह्वानमिहार्हति स्वराट् ।इतीरिता साऽऽह्वयदाशु वासवं ततः प्रजज्ञे स्वयमेव शक्रः ॥ ९८॥

स चार्जुनो नाम नरांशयुक्तो विष्ण्वावेशी बलवानस्त्रवेत्ता ।रूप्यन्यः स्यात् सूनुरित्युच्यमाना भर्त्रा कुन्ती नेति तं प्राह धर्मात् ॥ ९९॥

बृहस्पतिः पूर्वमभूद्धरेः पदं संसेवितुं पवनावेशयुक्तः ।स उद्धवो नाम यदुप्रवीराज्जातो विद्वानुपगवनामधेयात् ॥ १००॥

द्रोणात्मकं नातितरां स्वसेवकं कुर्याद्धरिर्मामिति भूय एव ।स उद्धवात्माऽवततार यादवेष्वासेवनार्थं पुरुषोत्तमस्य ॥ १०१॥

बृहस्पतेरेव स सर्वविद्या अवाप मन्त्री निपुणः सर्ववेत्ता ।वर्षत्रये तत्परतः स सात्यकिर्जज्ञे दिने चेकितानश्च तस्मिन् ॥ १०२॥

मरुत्सु नाम प्रतिभो यदुष्वभूत् स चेकितानो हरिसेवनार्थम् ।तदैव जातो हृदिकात्मजोऽपि वर्षत्रये तत्परतो युधिष्ठिरः ॥ १०३॥

ततोऽब्दतो भूभरसंहृतौ हरेरङ्गत्वमाप्तुं गिरिशोऽजनिष्ट ।अश्वत्थामा नामतोऽश्वध्वनिं स यस्माच्चक्रे जायमानो महात्मा ॥ १०४॥

स सर्वविद् बलवानस्त्रवेत्ता कृपस्वसायां द्रोणवीर्योद्भवोऽभूत् ।दुर्योधनस्तच्चतुर्थेऽह्नि जातस्तस्यापरेद्युर्भीमसेनः सुधीरः ॥ १०५॥

यदा स मासद्वितयी बभूव तदा रोहिण्यां बलदेवोऽभिजातः ।बली गुणाढ्यः सर्ववेदी य एव सेवाखिन्नो लक्ष्मणोऽग्रे हरेर्भूत् ॥ १०६॥

यदा हि पुत्रान् विनिहन्तुमेतौ सहैव बद्धौ गतिशृङ्खलायाम् ।कंसेनापापौ देवकीशूरपुत्रौ वियोजिताः शौरिभार्याः पराश्च ॥ १०७॥

विनिश्चयार्थं देवकीगर्भजानामन्या भार्या धृतगर्भाः स कंसः ।स्थानान्तरे प्रसवो यावदासां संस्थापयामास सुपापबुद्धिः ॥ १०८॥

हेतोरेतस्माद् रोहिणी नन्दगेहे प्रसूत्यर्थं स्थापिता तेन देवी ।लेभे पुत्रं गोकुले पूर्णचन्द्रकान्ताननं बलभद्रं सुशुभ्रम् ॥ १०९॥

यदा त्रिमासः स बभूव देवस्तदाऽऽविरासीत् पुरुषोत्तमोऽजः ।तौ कृष्णशेषावाप्तुकामौ सुतौ हि तपश्चक्राते देवकीशूरपुत्रौ ॥ ११०॥

विष्ण्वावेशी बलवान् यो गुणाधिकः स मे सुतः स्यादिति रोहिणी च ।तेपे तपोऽतो हरिशुक्लकेशयुतः शेषो देवकीरोहिणीजः ॥ १११॥

अवर्द्धतासौ हरिशुक्लकेशसमावेशी गोकुले रौहिणेयः ।कृष्णोऽपि लीला ललिताः प्रदर्शयन् बलद्वितीयो रमयामास गोष्ठम् ॥ ११२॥

स प्राकृतं शिशुमात्मनमुच्चैर्विजानन्त्या मातुरादर्शनाय ।विजृम्भमाणोऽखिलमात्मसंस्थं प्रदर्शयामास कदाचिदीशः ॥ ११३॥

साऽण्डं महाभूतमनोऽभिमानमहत्प्रकृत्यावृतमब्जजादिभिः ।सुरैः शिवेतैर्नरदैत्यसङ्घैर्युतं ददर्शास्य तनौ यशोदा ॥ ११४॥

न्यमीलयच्चाक्षिणी भीतभीता जुगूह चाऽत्मानमथो रमेशः ।वपुः स्वकीयं सुखचित्स्वरूपं पूर्णं सत्सु ज्ञापयंस्तद्ध्यदर्शयत् ॥ ११५॥

कदाचित् तं लालयन्ती यशोदा वोढुं नाशक्नोद् भूरिभाराधिकार्ता ।निधाय तं भूमितले स्वकर्म यदा चक्रे दैत्य आगात् सुघोरः ॥ ११६॥

तृणावर्तो नामतः कंसभृत्यः सृष्ट्वाऽत्युग्रं चक्रवातं शिशुं तम् ।आदायाऽगा(या)दन्तरिक्षं स तेन शस्तः कण्ठग्राहसंरुद्धवायुः ॥ ११७॥

पपात कृष्णेन हतः शिलातळे तृणावर्तः पर्वतोदग्रदेहः ।सुविस्मयं चाऽपुरथो जनास्ते तृणावर्तं वीक्ष्य सञ्चूर्णिताङ्गम् ॥ ११८॥

अक्रुद्ध्यतां केशवोऽनुग्रहाय शुभं स्वयोग्यादधिकं निहन्तुम् ।स क्रुद्ध्यतां नवनीतादि मृष्णंश्चचार देवो निजसत्सुखाम्बुधिः ॥ ११९॥

यस्मिन्नब्दे भाद्रपदे स मासे सिंहस्थयोर्गुरुरव्योः परेशः ।उदैत् ततः फाल्गुने फल्गुनोऽभूद् गते ततो माद्रवती बभाषे ॥ १२०॥

जाताः सुतास्ते प्रवराः पृथायामेकाऽनपत्याऽहमतः प्रसादात् ।तवैव भूयासमहं सुतेता विधत्स्व कुन्तीं मम मन्त्रदात्रीम् ॥ १२१॥

इतीरितः प्राह पृथां स माद्र्यै दिशस्व मन्त्रं सुतदं वरिष्ठम् ।इत्यूचिवांसं पतिमाह यादवी दद्यां त्वदर्थे तु सकृत्फलाय ॥ १२२॥

उवाच माद्र्यै सुतदं मनुं च पुनः फलं ते न भविष्यतीति ।मन्त्रं समादाय च मद्रपुत्री व्यचिन्तयत् स्यां नु कथं द्विपुत्रा ॥ १२३॥

सदाऽवियोगो दिविजेषु दस्रौ नचैतयोर्नामभेदः क्‍वचिद्धि।एका भार्या सैतयोरप्युषा हि तदाऽऽयातः सकृदावर्तनाद् द्वौ ॥ १२४॥

इतीक्षन्त्याऽऽकारितावश्विनौ तौ शीघ्रं प्राप्तौ पुत्रकौ तत्प्रसूतौ ।तावेव देवौ नकुलः पूर्वजातः सहदेवोऽभूत् पश्चिमस्तौ यमौ हि (च) ॥ १२५॥

पुनर्मनोः फलवत्त्वाय माद्री सम्प्रार्थयामास पतिं तदुक्ता ।पृथाऽवादीत् कुटिलैषा मदाज्ञामृते देवावाह्वयामास दस्रौ ॥ १२६॥

अतो विरोधं च मदात्मजानां कुर्यादेषेत्येव भीतां न मां त्वम् ।नियोक्तुमर्हः पुनरेव राजन्नितीरितोऽसौ विरराम क्षितीशः ॥ १२७॥

विशेषनाम्नैव समाहुताः सुरा (सुतान्) दद्युः सुरा इत्यविशेषितं ययोः ।विशेषनामापि समाह्वयत् तौ मन्त्रावृत्तिर्नामभेदेऽस्य चोक्ता ॥ १२८॥

युधिष्ठिराद्येषु चतुर्षु वायुः समाविष्टः फल्गुनेऽथो विशेषात् ।युधिष्ठिरे सौम्यरूपेण विष्टो वीरेण रूपेण धनञ्जयेऽसौ ॥ १२९॥

शृङ्गाररूपं केवलं दर्शयानो विवेश वायुर्यमजौ प्रधानः ।शृङ्गारकैवल्यमभीप्समानः पाण्डुर्हि पुत्रं चकमे चतुर्थम् ॥ १३०॥

शृङ्गाररूपो नकुले विशेषात् सुनीतिरूपः सहदेवं विवेश ।गुणैः समस्तैः स्वयमेव वायुर्बभूव भीमो जगदान्तरात्मा ॥ १३१॥

सुपुल्लवाकारतनुर्हि कोमळः प्रायो जनैः प्रोच्यते रूपशाली ।ततः सुजातं वरवज्रकायौ भीमार्जुनावप्यृते पाण्डुरैच्छत् ॥ १३२॥

अप्राकृतानां तु मनोहरं यद् रूपं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतमग्र्यम् ।तन्मारुतो नकुले कोमलाभ एवं वायुः पञ्चरूपोऽत्र चाऽसीत् ॥ १३३॥

अतीतेन्द्रा एव ते विष्णुषष्ठाः पूर्वेन्द्रोऽसौ यज्ञनामा रमेशः ।स वै कृष्णो वायुरथ द्वितीयः स भीमसेनो धर्म आसीत् तृतीयः ॥ १३४॥

युधिष्ठिरोऽसावथ नासत्यदस्रौ क्रमात् तावेतौ माद्रवतीसुतौ च ।पुरन्दरः षष्ठ उतात्र सप्तमः स एवैकः फल्गुनो ह्येत इन्द्राः ॥ १३५॥

क्रमात् संस्कारान् क्षत्रियाणामवाप्य तेऽवर्द्धन्त स्वतवसो महित्वना ।सर्वे सर्वज्ञाः सर्वधर्मोपपन्नाः सर्वे भक्ताः केशवेऽत्यन्तयुक्ताः ॥ १३६॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये पाण्डवोत्पत्तिर्नाम द्वादशोऽध्यायः

औं ॥ गर्गः शूरसुतोक्त्या व्रजमायात् सात्त्वतां पुरोधास्सः ।चक्रे क्षत्रिययोग्यान् संस्कारान् कृष्णरोहिणीसून्वोः ॥ १॥

ऊचे नन्द सुतोऽयं तव विष्णोर्नावमो गुणैः सर्वैः ।सर्वे चैतत्त्राताः सुखमाप्स्यन्त्युन्नतं भवत्पूर्वाः ॥ २॥

इत्युक्तः स मुमोद प्रययौ गर्गोऽपि केशवोऽथाद्यः ।स्वपदैरग्रजयुक्तश्चक्रे पुण्यं व्रजन् व्रजोद्देशम् ॥ ३॥

स कदाचिच्छिशुभावं कुर्वन्त्या मातुरात्मनो भूयः ।अपनेतुं परमेशो मृदं जघासेक्षतां वयस्यानाम् ॥ ४॥

मात्रोपालब्ध ईशो मुखविवृतिमकर्नाम्ब मृद्भक्षिताऽहं ।पश्येत्यास्यान्तरे तु प्रकृतिविकृतियुक् सा जगत् पर्यपश्यत् ।इत्थं देवोऽत्यचिन्त्यामपरदुरधिगां शक्तिमुच्चां प्रदर्श्य प्रायो ज्ञातात्मतत्त्वां पुनरपि भगवानावृणोदात्मशक्त्या ॥ ५॥

इति प्रभुः स लीलया हरिर्जगद् विडम्बयन् ।चचार गोष्ठमण्डलेऽप्यनन्तसौख्यचिद्धनः ॥ ६॥

कदाचिदीश्वरः स्तनं पिबन् यशोदया पयः ।सृतं (शृतं) निधातुमुज्झितो बभञ्ज दध्यमत्रकम् ॥ ७॥

(स) प्रमथ्यमानदध्युरुप्रजातमिन्दुसन्निभम् ।नवं हि नीतमाददे रहो जघास चेशिता ॥ ८॥

प्रजायते हि यत्कुले यथा युगं यथा वयः ।तथा प्रवर्तनं भवेद् दिवौकसां समुद्भवे ॥ ९॥

इति स्वधर्ममुत्तमं दिवौकसां प्रदर्शयन् ।अधर्मपावकोऽपि सन् विडम्बते जनार्दनः ॥ १०॥

नृतिर्यगादिरूपकः स बाल्ययौवनादि यत् ।क्रियाश्च तत्तदुद्भवाः करोति शाश्वतोऽपि सन् ॥ ११॥

स विप्रराजगोपकस्वरूपकस्तदुद्भवाः ।तदा तदा विचेष्टते क्रियाः सुरान् विशिक्षयन् ॥ १२॥

तथाऽप्यनन्यदेवतासमं निजं बलं प्रभुः ।प्रकाशयन् पुनः पुनः प्रदर्शयत्यजो गुणान् ॥ १३॥

अथाऽत्तयष्टिमीक्ष्य तां स्वमातरं जगद्गुरुः ।प्रपुप्लुवे तमन्वयान्मनोविदूरमङ्गना ॥ १४॥

पुनः समीक्ष्य तच्छ्रमं जगाम तत्करग्रहम् ।प्रभुः स्वभक्तवश्यतां प्रकाशयन्नुरुक्रमः ॥ १५॥

सदा विमुक्तमीश्वरं निबद्धुमञ्जसाऽऽददे ।यदैव दाम गोपिका न तत् पुपूर तं प्रति ॥ १६॥

समस्तदामसञ्चयः सुसन्धितोऽप्यपूर्णताम् ।ययावनन्तविग्रहे शिशुत्वसम्प्रदर्शके ॥ १७॥

अबन्धयोग्यतां प्रभुः प्रदर्श्य लीलया पुनः ।स एकवत्सपाशकान्तरं गतोऽखिलम्भरः ॥ १८॥

सुतस्य मातृवश्यतां प्रदर्श्य धर्ममीश्वरः ।बभञ्ज तौ दिविस्पृशौ यमार्जुनौ सुरात्मजौ ॥ १९॥

पुरा धुनिश्चमुस्तथाऽपि पूतनासमन्वितौ ।अनोक्षसंयुतौ तपः प्रचक्रतुः शिवां प्रति ।तया वरोऽप्यवध्यता चतुर्षु च प्रयोजितः ॥ २०॥

अनन्तरं तृणोद्भृमिस्तपोऽचरद् वरं च तम् ।अवाप ते त्रयो हताः शिशुस्वरूपविष्णुना ॥ २१॥

धुनिश्चमुश्च तौ तरू समाश्रितौ निषूदितौ ।तरुप्रभङ्गतोऽमुना तरू च शापसम्भवौ ॥ २२॥

पुरा हि नारदान्तिके दिगम्बरौ शशाप सः ।धनेशपुत्रकौ द्रुतं तरुत्वमाप्नुतं त्विति ॥ २३॥

ततो हि तौ निजां तनुं हरेः प्रसादतः शुभौ ।अवापतुः स्तुतिं प्रभोर्विधाय जग्मतुर्गृहम् ॥ २४॥

नलकूबरमणिग्रीवौ मोचयित्वा तु शापतः ।वासुदेवोऽथ गोपालैर्विस्मितैरभिवीक्षितः ॥ २५॥

वृन्दावनयियासुः स नन्दसूनुर्बृहद्वने ।ससर्ज रोमकूपेभ्यो वृकान् व्याघ्रसमान् बले ॥ २६॥

अनेककोटिसङ्घैस्तैः पीड्यमाना व्रजालयाः ।युयुर्वृन्दावनं नित्यानन्दमादाय नन्दजम् ॥ २७॥

इन्दिरापतिरानन्दपूर्णो वृन्दावने प्रभुः ।नन्दयामास नन्दादीनुद्दामतरचेष्टितैः ॥ २८॥

स चन्द्रतो हसत्कान्तवदनेनेन्दुवर्चसा ।संयुतो रौहिणेयेन वत्सपालो बभूव ह ॥ २९॥

दैत्यं स वत्सतनुमप्रमयः प्रगृह्य कंसानुगं हरवरादपरैरवध्यम् ।प्रक्षिप्य वृक्षशिरसि न्यहनद् बकोऽपि कंसानुगोऽथ विभुमच्युतमाससाद ॥ ३०॥

स्कन्दप्रसादकवचः स मुखे चकार गोविन्दमग्निवदमुं प्रदहन्तमुच्चैः ।चच्छर्द तुण्डशिरसैव निहन्तुमेतमायान्तमीक्ष्य जगृहेऽस्य स तुण्डमीशः ॥ ३१॥

तुण्डद्वयं यदुपतिः करपल्लवाभ्यां सङ्गृह्य चाऽशु विददार ह पक्षिदैत्यम् ।ब्रह्मादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः सायं ययौ व्रजभुवं सहितोऽग्रजेन ॥ ३२॥

एवं स देववरवन्दितपादपद्मो गोपालकेषु विहरन् भुवि षष्ठमब्दम् ।प्राप्तो गवामखिलपोऽपि स पालकोऽभूद् वृन्दावनान्तरगसान्द्रलताविताने ॥ ३३॥

ज्येष्ठं विहाय स कदाचिदचिन्त्यशक्तिर्गोगोपगोगणयुतो यमुनातटेषु (जलेषु) ।रेमे भविष्यदनुवीक्ष्य हि गोपदुःखं तद्बोधनाय निजमग्रजमेषु सोऽधात् ॥ ३४॥

(स) तं ब्रह्मणो वरबलादुरगं त्ववध्यं सर्वैरवार्यविषवीर्यमृते सुपर्णात् ।विज्ञाय तद्विषविदूषितवारिपानसन्नान् पशूनपि वयस्यजनान् स आवीत् ॥ ३५॥

तद्दृष्टिदिव्यसुधया सहसाऽभिवृष्टाः सर्वेऽपि जीवितमवापुरथोच्छशाखम् ।कृष्णः कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्गादास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ३६॥

‘सार्पह्रदः पुरुषसारनिपातवेगसङ्क्षोभितोरगविषोचच्छ्वसिताम्बुराशिः ।पर्यक्प्लुतो विषकषायविभीषणोर्मिभीमो धनुःशतमनन्तबलस्य किं तत्’ ॥ ३७॥

तं यामुनह्रदविलोलकमाप्य नागः काल्यो निजैः समदशत् सह वासुदेवम्(भा\.पु\. १०\.१६\.६\-७) ।भोगैर्बबन्ध च निजेश्वरमेनमज्ञः सेहे तमीश उत भक्तिमतोऽपराधम् ॥ ३८॥

उत्पातमीक्ष्य तु तदाऽखिलगोपसङ्घस्तत्राऽजगाम हलिना प्रतिबोधितोऽपि ।दृष्ट्वा निजाश्रयजनस्य बहोः सुदुःखं कृष्णः स्वभक्तमपि नागममुं ममर्द ॥ ३९॥

तस्योन्नतेषु स फणेषु ननर्त कृष्णो ब्रह्मादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः ।आर्तो मुखैरुरु वमन् रुधिरं स नागो नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ४०॥

तच्चित्रताण्डवविरुग्णफणातपत्रं रक्तं वमन्तमुरु सन्नधियं नितान्तम् ।दृष्ट्वाऽहिराजमुपसेदुरमुष्य पत्न्यो नेमुश्च सर्वजगदादिगुरुं भुवीशम् ॥ ४१॥

ताभिः स्तुतः स भगवानमुना च तस्मै दत्त्वाऽभयं यमसहोदरवारितोऽमुम् ।उत्सृज्य निर्विषजलां यमुनां चकार संस्तूयमानचरितः सुरसिद्धसाध्यैः ॥ ४२॥

गोपैर्बलादिभिरुदीर्णतरप्रमोदैः सार्द्धं समेत्य भगवानरविन्दनेत्रः ।तां रात्रिमत्र निवसन् यमुनातटे स दावाग्निमुद्धतबलं च पपौ व्रजार्थे ॥ ४३॥

इत्थं सुरासुरगणैरविचिन्त्यदिव्यकर्माणि गोकुलगतेऽगणितोरुशक्तौ ।कुर्वत्यजे व्रजभुवामभवद् विनाश उग्राभिधादसुरतस्तरुरूपतोऽलम् ॥ ४४॥

तद्गन्धतो नृपशुमुख्यसमस्तभूतान्यापुर्मृतिं बहुलरोगनिपीडितानि ।धातुर्वराज्जगदभावकृतैकबुद्धिर्वद्ध्यो न केनचिदसौ तरुरूपदैत्यः ॥ ४५॥

सङ्कर्षणेऽपि तदुदारविषानुविष्टे कृष्णो निजस्पर्शतस्तमपेतरोगम् ।कृत्वा बभञ्ज विषवृक्षममुं बलेन तस्यानुगैः सह तदाकृतिभिः समस्तैः ॥ ४६॥

दैत्यांश्च गोवपुष आत्तवरान् विरिञ्चान्मृत्यूज्झितानपि निपात्य ददाह वृक्षान् ।विक्रीड्य रामसहितो यमुनाजले स नीरोगमाशु कृतवान् व्रजमब्जनाभः ॥ ४७॥

सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्ययुतानदम्यान् सर्वैर्गिरीशवरतो दितिजप्रधानान् ।हत्वा सुतामलभदाशु विभुर्यशोदाभ्रातुः स कुम्भकसमाह्वयिनोऽपि नीलाम् ॥ ४८॥

या पूर्वजन्मनि तपः प्रथमैव भार्या भूयासमित्यचरदस्य हि सङ्गमो मे ।स्यात् कृष्णजन्मनि समस्तवराङ्गनाभ्यः पूर्वं त्विति स्म तदिमां प्रथमं स आप ॥ ४९॥

अग्रे द्विजत्वत उपावहदेष नीलां गोपाङ्गना अपि पुरा वरमापिरे यत् ।संस्कारतः प्रथममेव सुसङ्गमो नो भूयात् तवेति परमाप्सरसः पुरा याः ॥ ५०॥

तत्राथ कृष्णमवदन् सबलं वयस्याः पक्‍वानि तालसुफलान्यनुभोजयेति ।इत्यर्थितः सबल आप स तालवृन्दं गोपैर्दुरासदमतीव हि धेनुकेन ॥ ५१॥

विघ्नेशतो वरमवाप्य (स) सुदुष्टदैत्यो दीर्घायुरुत्तमबलः कदनप्रियोऽभूत् ।नित्योद्धतः स उत राममवेक्ष्य तालवृन्तात् फलानि गलयन्तमथाभ्यधावत् ।तस्य प्रहारमभिकाङ्क्षत आशु पृष्ठपादौ प्रगृह्य तृणराजशिरोऽहरत् सः ॥ ५२॥

तस्मिन् हते खरतरे खररूपदैत्ये सर्वे खराश्च खरतालवनान्तरस्थाः ।प्रापुः खरस्वरतराः खरराक्षसारिं कृष्णं बलेन सहितं निहताश्च तेन ॥ ५३॥

सर्वान् निहत्य खररूपधरान् स दैत्यान् विघ्नेश्वरस्य वरतोऽन्यजनैरवध्यान् ।पक्‍वानि तालसुफलानि निजेषु चादाद् दुर्वारपौरुषगुणोद्भरितो रमेशः ॥ ५४॥

पक्षद्वयेन विहरत्स्वथ गोपकेषु दैत्यः प्रलम्ब इति कंसविसृष्ट आगात् ।कृष्णस्य पक्षिषु जयत्स्वथ राममेत्य पापः पराजित उवाह तमुग्ररूपः ॥ ५५॥

भीतेन रोहिणिसुतेन हरिः स्तुतोऽसौ स्वाविष्टतामुपदिदेश बलाभिपूर्त्यै ।तेनैव पूरितबलोऽम्बरचारिणं तं पापं प्रलम्बमुरुमुष्टिहतं चकार ॥ ५६॥

तस्मिन् हते सुरगणा बलदेवनाम रामस्य चक्रुरतितृप्तियुता हरिश्च ।वह्निं पपौ पुनरपि प्रदहन्तमुच्चैर्गोपांश्च गोगणमगण्यगुणार्णवोऽपात् ॥ ५७॥

कृष्णं कदाचिदतिदूरगतं वयस्या ऊचुः क्षुधाऽर्दिततरा वयमित्युदारम् ।सोऽप्याह सत्रमिह विप्रगणाश्चरन्ति तान् याचतेति परिपूर्णसमस्तकामः ॥ ५८॥

तान् प्राप्य काममनवाप्य पुनश्च गोपाः कृष्णं समापुरथ तानवदत् स देवः ।पत्नीः समर्थयत मद्वचनादिति स्म चक्रुश्च ते तदपि ता भगवन्तमापुः ॥ ५९॥

ताः षड्विधान्नपरिपूर्णकराः समेताः प्राप्ता विसृज्य पतिपुत्रसमस्तबन्धून् ।आत्मार्चनैकपरमा विससर्ज देहं एका पतिप्रविधुता पदमाप विष्णोः ॥ ६०॥

भुक्त्वाऽथ गोपसहितो भगवांस्तदन्नं रेमे च गोकुलमवाप्य समस्तनाथः ।आज्ञातिलङ्घनकृतेः स्वकृतापराधात् पश्चात् सुतप्तमनसोऽप्यभवन् स्म विप्राः ॥ ६१॥

कृष्णोऽथ वीक्ष्य पुरुहूतमहप्रयत्नं गोपान् न्यवारयदविस्मरणाय तस्य ।मा मानुषोऽयमिति मामवगच्छतात्स इत्यव्ययोऽस्य विदधे महभङ्गमीशः ॥ ६२॥

गोपांश्च तान् गिरिमहोऽस्मदुरुस्वधर्म इत्युक्तिसच्छलत आत्ममहेऽवतार्य ।भूत्वाऽतिविस्तृततनुर्बुभुजे बलिं स नानाविधान्नरसपानगुणैः सहैव ॥ ६३॥

इन्द्रोऽथ विस्मृतरथाङ्गधरावतारो मेघान् समादिशदुरूदकपूगवृष्ट्यै ।ते प्रेरिताः सकलगोकुलनाशनाय धारा वितेरुरुनागकरप्रकाराः ॥ ६४॥

ताभिर्निपीडितमुदीक्ष्य स कञ्जनाभः सर्वं व्रजं गिरिवरं प्रसभं दधार ।वामेन कञ्जदलकोमलपाणिनैव तत्राखिलाः प्रविविशुः पशुषाः स्वगोभिः ॥ ६५॥

वृष्ट्वोरुवार्यथ निरन्तरसप्तरात्रं त्रातं समीक्ष्य हरिणा व्रजमश्रमेण ।शक्रोऽनुसंस्मृतसुरप्रवरावतारः पादाम्बुजं यदुपतेः शरणं जगाम ॥ ६६॥

तुष्टाव चैनमुरुवेदशिरोगताभिर्गीर्भिः सदाऽगणितपूर्णगुणार्णवं तम् ।गोभृद् गुरुं हरगुरोरपि गोगणेन युक्तः सहस्रगुरगाधगुमग्र्यमग्र्यात् ॥ ६७॥

त्वत्तो जगत् सकलमाविरभूदगण्यधाम्नस्त्वमेव परिपासि समस्तमन्ते ।अत्सि त्वयैव जगतोऽस्य हि बन्धमोक्षौ न त्वत्समोऽस्ति (कुतश्चित्) कुहचित् परिपूर्णशक्ते ॥ ६८॥

क्षन्तव्यमेव भवता मम बाल्यमीश त्वत्संश्रयोऽस्मि हि सदेत्यभिवन्दितोऽजः ।क्षान्तं सदैव भवतस्तव शिक्षणाय पूजापहारविधिरित्यवदद् रमेशः ॥ ६९॥

गोविन्दमेनमभिषिच्य स गोगणेशो गोभिर्जगाम गुणपूर्णममुं प्रणम्य ।गोपैर्गिराम्पतिरपि प्रणतोऽभिगम्य गोवर्द्धनोद्धरणसङ्गतसंशयैः सः ॥ ७०॥

कृष्णं ततः प्रभृति गोपगणा व्यजानन् नारायणोऽयमिति गर्गवचश्च नन्दात् ।नारायणस्य सम इत्युदितं निशम्य पूजां च चक्रुरधिकामरविन्दनेत्रे ॥ ७१॥

स्कन्दादुपात्तवरतो मरणादपेतं दृष्ट्वा च रामनिहतं बलिनं प्रलम्बम् ।चक्रुर्विनिश्चयममुष्य सुराधिकत्वे गोपा अथास्य विदधुः परमां च पूजाम् ॥ ७२॥

कात्यायनीव्रतपराः स्वपतित्वहेतोः कन्या उवाह भगवानपराश्च गोपीः ।अन्यैर्धृता अयुगबाणशराभिनुन्नाः प्राप्ता निशास्वरमयच्छशिराजितासु ॥ ७३॥

तास्वत्र तेन जनिता दशलक्षपुत्रा नारायणाह्वययुता बलिनश्च गोपाः ।सर्वेऽपि दैवतगणा भगवत्सुतत्वमाप्तुं धरातलगता हरिभक्तिहेतोः ॥ ७४॥

तास्तत्र पूर्ववरदानकृते रमेशो रामाद्(रामा) द्विजत्वगमनादपि पूर्वमेव ।सर्वा निशास्वरमयत् समभीष्टसिद्धिचिन्तामणिर्हि भगवानशुभैरलिप्तः ॥ ७५॥

सम्पूर्णचन्द्रकरराजितसद्रजन्यां वृन्दावने कुमुदकुन्दसुगन्धवाते ।श्रुत्वा मुकुन्दमुखनिस्सृतगीतसारं गोपाङ्गना मुमुहुरत्र ससार यक्षः ॥ ७६॥

रुद्रप्रसादकृतरक्ष उतास्य सख्युर्भृत्यो बली खलतरोऽपिच शङ्खचूडः ।ताः कालयन् भगवतस्तलताडनेन मृत्युं जगाम मणिमस्य जहार कृष्णः ॥ ७७॥

नाम्नाऽप्यरिष्ट उरुगायविलोमचेष्टो गोष्ठं जगाम वृषभाकृतिरप्यवध्यः ।शम्भोर्वरादनुगतश्च सदैव कंसं गां भीषयन्तममुमाह्वयदाशु कृष्णः ॥ ७८॥

सोऽप्याससाद हरिमुग्रविषाणकोटिमग्रे निधाय जगृहेऽस्य विषाणमीशः ।भूमौ निपात्य च वृषासुरमुग्रवीर्यं यज्ञे यथा पशुममारयदग्र्यशक्तिः ॥ ७९॥

केशी (च) तु कंसविहितस्तुरगस्वरूपो गिर्यात्मजावरमवाप्य सदा विमृत्युः ।पापः स केशवमवाप मुखेऽस्य बाहुं प्रावेशयत् स भगवान् ववृधेऽथ देहे ॥ ८०॥

तत्खादनाय कुमतिः स कृतप्रयासः शीर्णास्यदन्तदशनच्छदरुद्धवायुः ।(दीर्णः) शीर्णः पपात च मृतो हरिरप्यशेषैर्ब्रह्मेशशक्रदिनकृत्प्रमुखैः स्तुतोऽभूत् ॥ ८१॥

व्योमश्च नाम मयसूनुरजप्रसादाल्लब्धायुतायुरखिलान् विदधे बिले सः ।तं श्रीपतिः सुरपतिः पशुवद् विशस्य निःसारितान् बिलमुखादखिलांश्चकार ॥ ८२॥

कुर्वत्यनन्यविषयाणि दुरन्तशक्तौ कर्माणि गोकुलगतेऽखिललोकनाथे ।कंसाय सर्वमवदत् सुरकार्यहेतोर्ब्रह्माङ्कजो मुनिरकारि यदीशपित्रा ॥ ८३॥

श्रुत्वाऽतिकोपरभसोच्चलितः स कंसो बद्ध्वा सभार्यमथ शूरजमुग्रकर्मा ।अक्रूरमाश्वदिशदानयनाय विष्णो रामान्वितस्य सह गोपगणै रथेन ॥ ८४॥

संसेवनाय स हरेरभवत् पुरैव नाम्ना किशोर इति यः सुरगायकोऽभूत् ।स्वायम्भुवस्य च मनोः परमांशयुक्त आवेशयुक् कमलजस्य बभूव विद्वान् ॥ ८५॥

सोऽक्रूर इत्यभवदुत्तमपूज्यकर्मा वृष्णिष्वथाऽस स हि भोजपतेश्च मन्त्री ।आदिष्ट एव जगदीश्वरदृष्टिहेतोरानन्दपूर्णसुमना अभवत् कृतार्थः ॥ ८६॥

आरुह्य तद्रथवरं भगवत्पदाब्जमब्जोद्भवप्रणतमन्तरमन्तरेण ।सञ्चिन्तयन् पथि जगाम स गोष्ठमाराद् दृष्ट्वा पदाङ्कितभुवं मुमुदे परस्य ॥ ८७॥

सोऽचेष्टतात्र जगदीशितुरङ्गसङ्गलब्धोच्चयेन निखिलाघविदारणेषु ।पांसुष्वजेशपुरुहूतमुखोच्चविद्युद्भ्राजत्किरीटमणिलोचनगोचरेषु ॥ ८८॥

सोऽपश्यताथ जगदेकगुरुं समेतमग्रोद्भवेन भुवि गा अपि दोहयन्तम् ।आनन्दसान्द्रतनुमक्षयमेनमीक्ष्य हृष्टः पपात पदयोः पुरुषोत्तमस्य ॥ ८९॥

उत्थाप्य तं यदुपतिः सबलो गृहं स्वं नीत्वोपचारमखिलं प्रविधाय तस्मिन् ।नित्योदिताक्षयचिदप्यखिलं स तस्माच्छुश्राव लोकचरितानुविडम्बनेन ॥ ९०॥

श्रुत्वा स कंसहृदि संस्थितमब्जनाभः प्रातस्तु गोपसहितो रथमारुरोह ।रामश्वफल्कतनयाभियुतो जगाम यानेन तेन यमुनातटमव्ययात्मा ॥ ९१॥

संस्थाप्य तौ रथवरे जगताऽभिवन्द्यौ श्वाफल्किराश्ववततार यमस्वसारम् ।स्नात्वा स तत्र विधिनैव कृताघमर्षः शेषासनं परमपूरुषमत्र चैक्षत् ॥ ९२॥

नित्यं हि शेषमभिपश्यति सिद्धमन्त्रो दानेश्वरः स तु तदा ददृशे हरिं च ।अग्रे हि बालतनुमत्र समीक्ष्य कृष्णं किं नास्ति यान इति यानमुखो बभूव ॥ ९३॥

तत्रापि कृष्णमभिवीक्ष्य पुनर्निमज्य शेषोरुभोगशयनं परमं ददर्श ।ब्रह्मेशशक्रमुखदेवमुनीन्द्रवृन्दसंवन्दिताङ्घ्रियुगमिन्दिरया समेतम् ॥ ९४॥

स्तुत्वा वरस्तुतिभिरव्ययमब्जनाभं सोऽन्तर्हिते भगवति स्वकमारुरोह ।यानं च तेन सहितो भगवान् जगाम सायं पुरीं सहबलो मधुरामनन्तः ॥ ९५॥

अग्रेऽथ दानपतिमक्षयपौरुषोऽसावीशो विसृज्य सबलः सहितो वयस्यैः ।द्रष्टुं पुरीमभिजगाम नरेन्द्रमार्गे पौरैः कुतूहलयुतैरभिपूज्यमानः ॥ ९६॥

आसाद्य कुञ्जरगतं रजकं ययाचे वस्त्राणि कंसदयितं गिरिजावरेण ।मृत्यूज्झितं सपदि तेन दुरुक्तिविद्धः पापं कराग्रमृदितं व्यनयद् यमाय ॥ ९७॥

हत्वा तमक्षतबलो भगवान् प्रगृह्य वस्त्राणि चाऽत्मसमितानि बलस्य चादात् ।दत्वाऽपराणि सखिगोपजनस्य शिष्टान्यास्तीर्य तत्र च पदं प्रणिधाय चागात् ॥ ९८॥

ग्राह्याऽपहेयरहितैकचिदात्मसान्द्रस्वानन्दपूर्णवपुरप्ययशोषहीनः ।लोकान् विडम्ब्य नरवत् समलक्तकाद्यैर्वप्त्रा विभूषित इवाभवदप्रमेयः ॥ ९९॥

मालामवाप्य च सुदामत आत्मतन्त्रस्तावक्षयोऽनुजगृहे निजपार्षदौ हि ।पूर्वं विकुण्ठसदनाद्धरिसेवनाय प्राप्तौ भुवं मृजनपुष्पकरौ पुराऽपि ॥ १००॥

सर्वेष्टपुष्टिमिह तत्र सरूपतां च कृष्णस्तयोर्वरमदादथ राजमार्गे ।गच्छन् ददर्श वनितां नरदेवयोग्यमादाय गन्धमधिकं कुटिलां व्रजन्तीम् ॥ १०१॥

तेनार्थिता सपदि गन्धमदात् त्रिवक्रा तेनाग्रजेन सहितो भगवान् लिलिम्पे ।तां चाऽश्वृजुत्वमनयत् स तयाऽर्थितोऽलमायामि कालत इति प्रहसन्नमुञ्चत् ॥ १०२॥

पूर्णेन्दुवृन्दनिवहाधिककान्तिकान्तसूर्यामितोरुपरमद्युतिसौख्यदेहः ।पीताम्बरः कनकभासुरगन्धमाल्यः शृङ्गारवारिधिरगण्यगुणार्णवोऽगात् ॥ १०३॥

प्राप्याथ चाऽयुधगृहं धनुरीशदत्तं कृष्णः प्रसह्य जगृहे सकलैरभेद्यम् ।कांसं स नित्यपरिपूर्णसमस्तशक्तिरारोप्य चैनमनुकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ १०४॥

तस्मिन् सुरासुरगणैरखिलैरभेद्ये भग्ने बभूव जगदण्डविभेदभीमः ।शब्दः स येन निपपात भुवि प्रभग्नसारोऽसुरो धृतियुतोऽपि तदैव कंसः ॥ १०५॥

आदिष्टमप्युरुबलं भगवान् स तेन सर्वं निहत्य सबलः प्रययौ पुनश्च ।नन्दादिगोपसमितिं हरिरत्र रात्रौ भुक्त्वा पयोऽन्वितशुभान्नमुवास कामम् ॥ १०६॥

कंसोऽप्यतीव भयकम्पितहृत्सरोजः प्रातर्नरेन्द्रगणमध्यगतोऽधिकोच्चम् ।मञ्चं विवेश सह जानपदैश्च पौरैर्नानाऽनुमञ्चकगतैर्युवतीसमेतैः ॥ १०७॥

संस्थाप्य नागमुरुरङ्गमुखे कुवल्यापीडं गिरीन्द्रसदृशं करिसादियुक्तम् ।चाणूरमुष्टिकमुखानपि मल्लवीरान् रङ्गे निधाय हरिसंयमनं किलैच्छत् ॥ १०८॥

अक्षोहिणी गणितमस्य बलं च विंशदासीदसह्यमुरुवीर्यमनन्यवध्यम् ।शम्भोर्वरादपि च तस्य सुनीथनामा यः पूर्वमास वृक इत्यसुरोऽनुजोऽभूत् ॥ १०९॥

सप्तानुजा अपि हि तस्य पुरातना ये सर्वेऽपि कंसपृतनासहिताः स्म रङ्गे ।तस्थुः सराममभियान्तमुदीक्ष्य कृष्णमात्तायुधा युधि विजेतुमजं सुपापाः ॥ ११०॥

कृष्णोऽपि सूर उदिते सबलो वयस्यैः सार्द्धं जगाम वररङ्गमुखं सुरेशैः ।संस्तूयमान उरुविक्रम आसुराणां निर्मूलनाय सकळाचलितोरुशक्तिः ॥ १११॥

आयन् जगद्गुरुतमो बलिनं गजेन्द्रं रुद्रप्रसादपरिरक्षितमाश्वपश्यत् ।(दुष्टोरुरङ्ग) दृष्ट्वोरुरङ्गमुखसंस्थितमीक्ष्य चैभ्यं पापापयाहि नचिरादिति वाचमूचे ॥ ११२॥

क्षिप्तः स ईश्वरतमेन गिरीशलब्धाद् दृप्तो वराज्जगति सर्वजनैरवध्यः ।नागं त्ववध्यमभियापयते ततोऽग्रे पापो दुरन्तमहिमं प्रति वासुदेवम् ॥ ११३॥

विक्रीड्य तेन करिणा भगवान् स किञ्चिद्धस्ते प्रगृह्य विनिकृष्य निपात्य भूमौ ।कुम्भे पदं प्रतिनिधाय विषाणयुग्ममुत्कृष्य हस्तिपमहन् निपपात सोऽपि ॥ ११४॥

नागं ससादिनमवध्यमसौ निहत्य स्कन्धे विषाणमवसज्य सहाग्रजेन ।नागेन्द्रसान्द्रमदबिन्दुभिरञ्चिताङ्गः पूर्णात्मशक्तिरमलः प्रविवेश रङ्गम् ॥ ११५॥

विष्टे जगद्गुरुतमे बलवीर्यमूर्तौ रङ्गं मुमोद च शुशोष जनोऽखिलोऽत्र ।कञ्जं तथाऽपि कुमुदं च यथैव सूर्य उद्यत्यजेऽनुभविनो विपरीतकाश्च ॥ ११६॥

रङ्गप्रविष्टमभिवीक्ष्य जगाद मल्लः कंसप्रियार्थमभिभाष्य जगन्निवासम् ।चाणूर इत्यभिहितो जगतामवध्यः शम्भुप्रसादत इदं शृणु माधवेति ॥ ११७॥

राजैव दैवतमिति प्रवदन्ति विप्रा राज्ञः प्रियं कृतवतः परमा हि सिद्धिः ।योत्स्याव तेन नृपतिप्रियकाम्यया वां रामोऽभियुद्ध्यतु बली सह मुष्टिकेन ॥ ११८॥

इत्युक्त आह भगवान् (अपहासपूर्वं) परिहासपूर्वमेवं भवत्विति स तेन तदाऽभियातः ।सन्दर्श्य दैवतपतिर्युधि मल्ललीलां मौहूर्तिकीमथ पदोर्जगृहे स्वशत्रुम् ॥ ११९॥

उत्क्षिप्य तं गगनगं गिरिसन्निकाशमुद्भ्राम्य चाथ शतशः कुलिशक्षताङ्गम् (कुलिशाक्षताङ्गम्) ।आविद्ध्य दुर्धरबलो भुवि निष्पिपेष चूर्णीकृतः स निपपात यथा गिरीन्द्रः ॥ १२०॥

कृष्णं च तुष्टुवुरथो दिवि देवसङ्घा मर्त्या भुवि प्रवरमुत्तमपूरुषाणाम् ।तद्वद् बलस्य दृढमुष्टिनिपिष्टमूर्धा भ्रष्टस्तदैव निपपात स मुष्टिकोऽपि ॥ १२१॥

कूटश्च कोसल उत च्छलनामधेयो द्वौ तत्र कृष्णनिहतावपरो बलेन ।कंसस्य ये त्ववरजाश्च सुनीथमुख्याः सर्वे बलेन निहताः परिघेण वीराः ॥ १२२॥

ताभ्यां हतानभिसमीक्ष्य निजान् समस्तान् कंसो दिदेश बलमक्षयमुग्रवीर्यम् ।रुद्रप्रसादकृतरक्षमवध्यमेतौ निस्सार्य दण्डमधिकं कुरुतेति पापः ॥ १२३॥

श्रुत्वैव राजवचनं बलमक्षयं तदक्षोहिणीदशकयुग्ममनन्तवीर्यम् ।कृष्णं चकार विविधास्त्रधरं स्वकोष्ठे सिंहं यथा किल सृगालबलं समेतम् ॥ १२४॥

जानन्नपीश्वरमनन्तबलं महेन्द्रः कृष्णं रथं निजमयापयदायुधाढ्यम् ।शुश्रूषणाय परमस्य यथा समुद्रमर्घ्येण पूरयति पूर्णजलं जनोऽयम् ॥ १२५॥

स्वस्यन्दनं तु भगवान् स महेन्द्रदत्तमारुह्य सूतवरमातलिसङ्गृहीतम् ।नानायुधोग्रकिरणस्तरणिर्यथैव ध्वान्तं व्यनाशयदशेषत आशु सैन्यम् ॥ १२६॥

निःशेषतो विनिहते स्वबले स कंसश्चर्मासिपाणिरभियातुमियेष कृष्णम् ।तावत् तमेव भगवन्तमभिप्रयान्तमुत्तुङ्गमञ्चशिरसि प्रददर्श वीरम् ॥ १२७॥

तं श्येनवेगमभितः प्रतिसञ्चरन्तं निश्छिद्रमाशु जगृहे भगवान् प्रसह्य ।केशेषु चैनमभिभृश्य करेण वामेनोद्धृत्य दक्षिणकरेण जघान केऽस्य ॥ १२८॥

सञ्चालितेन मुकुटेन विकुण्डलेन कर्णद्वयेन विगताभरणोरसा च ।स्रस्ताम्बरेण जघनेन सुशोच्यरूपः कंसो बभूव नरसिंहकराग्रसंस्थः ॥ १२९॥

उत्कृष्य तं सुरपतिः परमोच्चमञ्चादन्यैरजेयमतिवीर्यबलोपपन्नम् ।अब्जोद्भवेशवरगुप्तमनन्तशक्तिर्भूमौ निपात्य स ददौ पदयोः प्रहारम् ॥ १३०॥

देहे तु योऽभवदमुष्य रमेशबन्धुर्वायुः स कृष्णतनुमाश्रयदन्यपापम् ।दैत्यं चकर्ष हरिरत्र शरीरसंस्थं पश्यत्सु कञ्जजमुखेषु सुरेष्वनन्तः ॥ १३१॥

द्वेषात् स सर्वजगदेकगुरोः स्वकीयैः पूर्वप्रमापितजनैः सहितः समस्तैः ।धात्र्यादिभिः प्रतिययौ कुमतिस्तमोऽन्धमन्येऽपि चैवमुपयान्ति हरावभक्ताः ॥ १३२॥

नित्यातिदुःखमनिवृत्ति सुखव्यपेतमन्धं तमो नियतमेति हरावभक्तः ।भक्तोऽपि कञ्जजगिरीशमुखेषु सर्वधर्मार्णवोऽपि निखिलागमनिर्णयेन ॥ १३३॥

यो वेत्ति निश्चितमतिर्हरिमब्जजेशपूर्वाखिलस्य जगतः सकलेऽपि काले ।सृष्टिस्थितिप्रळयमोक्षदमात्मतन्त्रं लक्ष्म्या अपीशमतिभक्तियुतः स मुच्येत् ॥ १३४॥

तस्मादनन्तगुणपूर्णममुं रमेशं निश्चित्य दोषरहितं परयैव भक्त्या ।विज्ञाय दैवतगणांश्च यथाक्रमेण भक्ता हरेरिति सदैव भजेत धीरः ॥ १३५॥

निहत्य कंसमोजसा विधातृशम्भुपूर्वकैः ।स्तुतः प्रसूनवर्षिभिर्मुमोद केशवोऽधिकम् ॥ १३६॥

सदैव मोदरूपिणो मुदोक्तिरस्य लौकिकी ।यथोदयो रवेर्भवेत् सदोदितस्य लोकतः ॥ १३७॥

अनन्तचित्सुखार्णवः सदोदितैकरूपकः ।समस्तदोषवर्जितो हरिर्गुणात्मकः सदा ॥ १३८॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये कंसवधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

औं ॥ कृष्णो विमोच्य पितरावभिवन्द्य सर्ववन्द्योऽपि रामसहितः प्रतिपालनाय ।धर्मस्य राज्यपदवीं प्रणिधाय चोग्रसेने द्विजत्वमुपगम्य मुमोच नन्दम् ॥ १॥

नन्दोऽपि सान्त्ववचनैरनुनीय मुक्तः कृष्णेन तच्चरणपङ्कजमात्मसंस्थम् ।कृत्वा जगाम सह गोपगणेन कृच्छ्राद् ध्यायन् जनार्दनमुवास वने सभार्यः ॥ २॥

कृष्णोऽप्यवन्तिपुरवासिनमेत्य विप्रं सान्दीपनिं सह बलेन ततोऽध्यगीष्ट ।वेदान् सकृन्निगदितान् निखिलाश्च विद्याः सम्पूर्णसंविदपि दैवतशिक्षणाय ॥ ३॥

धर्मो हि सर्वविदुषामपि दैवतानां प्राप्ते नरेषु जनने नरवत् प्रवृत्तिः ।ज्ञानादिगूहनमुताध्ययनादिरत्र तज्ज्ञापनार्थमवसद् भगवान् गुरौ च ॥ ४॥

गुर्वर्थमेष मृतपुत्रमदात् पुनश्च रामेण सार्द्धमगमन्मधुरां रमेशः ।पौरैः सजानपदमबन्धुजनैरजस्रमभ्यर्चितो न्यवसदिष्टकृदात्मपित्रोः ॥ ५॥

सर्वेऽपि ते पतिमवाप्य हरिं पुराऽभितप्ता हि भोजपतिना मुमुदुर्नितान्तम् ।किं वाच्यमत्र सुतमाप्य हरिं स्वपित्रोर्यत्राखिलस्य सुजनस्य बभूव मोदः ॥ ६॥

कृष्णाश्रयो वसति यत्र जनोऽपि तत्र वृद्धिर्भवेत् किमु रमाधिपतेर्निवासे ।वृन्दावनं यदधिवासत आस सध्र्यङ् माहेन्द्रसद्मसदृशं किमु तत्र पुर्याम् ॥ ७॥

येनाधिवासमृषभो जगतां विधत्ते विष्णुस्ततो हि वरता सदने विधातुः ।तस्मात् प्रभोर्निवसनान्मधुरा पुरी सा शश्वत् समृद्धजनसङ्कुलिता बभूव ॥ ८॥

रक्षत्यजे त्रिजगतां परिरक्षकेऽस्मिन् सर्वान् यदून् मगधराजसुते स्वभर्तुः ।कृष्णान्मृतिं पितुरवाप्य समीपमस्तिप्रास्ती शशंसतुरतीव च दूःखितेऽस्मै ॥ ९॥

श्रुत्वैव तन्मगधराज उरुप्ररूढबाह्वोर्बलेन नजितो युधि सर्वलोकैः ।ब्रह्मेशचण्डमुनिदत्तवरैरजेयो मृत्यूज्झितश्च विजयी जगतश्चुकोप ॥ १०॥

क्षुब्धोऽतिकोपवशतः स्वगदाममोघां दत्तां शिवेन जगृहे शिवभक्तवन्द्यः ।शैवागमाखिलविदत्र च सुस्थिरोऽसौ चिक्षेप योजनशतं स तु तां परस्मै ॥ ११॥

अर्वाक् पपात च गदा मधुराप्रदेशात् सा योजनेन यदिमं प्रजगाद पृष्टः ।एकोत्तरामपि शताच्छतयोजनेति देवर्षिरत्र मधुरां भगवत्प्रियार्थे ॥ १२॥

शक्तस्य चापि हि गदाप्रविघातने तु शुश्रूषणं मदुचितं त्विति चिन्तयानः ।विष्णोर्मुनिः स निजगाद ह योजनोनं मार्गं पुरो भगवतो मगधेशपृष्टः ॥ १३॥

क्षिप्ता तु सा भगवतोऽथ गदा जराख्यां तत्सन्धिनीमसुभिराशु वियोज्य पापाम् ।मर्त्याशनीं भगवतः पुनराज्ञयैव याता गिरीशसदनं मगधं विसृज्य ॥ १४॥

राजा स्वमातृत उतो गदया च हीनः क्रोधात् समस्तनृपतीनभिसन्निपात्य ।अक्षोहिणीत्र्यधिकविंशयुतोऽतिवेलं दर्पोद्धतः सपदि कृष्णपुरीं जगाम ॥ १५॥

सर्वां पुरीं प्रतिनिरुद्ध्य दिदेश विन्दविन्दानुजौ भगवतः कुमतिः स दूतौ ।तावूचतुर्भगवतेऽस्य वचोऽतिदर्पपूर्णं तथा भगवतोऽप्यपहासयुक्तम् ॥ १६॥

लोकेऽप्रतीतबलपौरुषसाररूपस्त्वं ह्येक एष्यभवतो बलवीर्यसारम् ।ज्ञात्वा सुते नतु मया प्रतिपादिते हि कंसस्य वीर्यरहितेन हतस्त्वया सः ॥ १७॥

सोऽहं हि दुर्बलतमो बलिनां वरिष्ठं कृत्वैव दृष्टिविषयं विगतप्रतापः ।यास्ये तपोवनमथो सहितः सुताभ्यां क्षिप्रं ममाद्य विषये भव चक्षुषोऽतः ॥ १८॥

साक्षेपमीरितमिदं बलदर्पपूर्णमात्मापहाससहितं भगवान् निशम्य ।सत्यं तदित्युरु वचोऽर्थवदभ्युदीर्य मन्दं प्रहस्य निरगात् सहितो बलेन ॥ १९॥

द्वारेषु सात्यकिपुरस्सरमात्मसैन्यं त्रिष्वभ्युदीर्य भगवान् स्वयमुत्तरेण ।रामद्वितीय उदगान्मगधाधिराजं योद्धुं नृपेन्द्रकटकेन युतं परेशः ॥ २०॥

तस्येच्छयैव पृथिवीमवतेरुराशु तस्याऽयुधानि सबलस्य सुभास्वराणि ।शार्ङ्गासिचक्रदरतूणगदाः स्वकीया जग्राह दारुकगृहीतरथे स्थितः सः ॥ २१॥

आरुह्य भूमयरथं प्रतियुक्तमश्वैर्वेदात्मकैर्धनुरधिज्यमथ प्रगृह्य ।शार्ङ्गं शरांश्च निशितान् मगधाधिराजमुग्रं नृपेन्द्रसहितं प्रययौ जवेन ॥ २२॥

रामः प्रगृह्य मुसलं स हलं च यानमास्थाय सायकशरासनतूणयुक्तः ।सैन्यं जरासुतसुरक्षितमभ्यधावद्धर्षान्नदन्नुरुबलोऽरिबलैरधृष्यः ॥ २३॥

उद्वीक्ष्य कृष्णमभियान्तमनन्तशक्तिं राजेन्द्रवृन्दसहितो मगधाधिराजः ।उद्वेलसागरवदाश्वभियाय कोपान्नानाविधायुधवरैरभिवर्षमाणः ॥ २४॥

तं वै चुकोपयिषुरग्रत उग्रसेनं कृष्णो निधाय समगात् स्वयमस्य पश्चात् ।दृष्ट्वाऽग्रतो मगधराट् स्थितमुग्रसेनं कोपाच्चलत्तनुरिदं वचनं बभाषे ॥ २५॥

पापापयाहि पुरतो मम राज्यकाम निर्लज्ज पुत्रवधकारण शत्रुपक्ष ।त्वं जीर्णबस्तसदृशो न मयेह वध्यः सिंहो हि सिंहमभियाति न वै सृगालम् ॥ २६॥

आक्षिप्त इत्थममुनाऽथ स भोजराजस्तूणात् प्रगृह्य निशितं शरमाशु तेन ।छित्वा जरासुतधनुर्बलवन्ननाद विव्याध सायकगणैश्च पुनस्तमुग्रैः ॥ २७॥

अन्यच्छरासनवरं प्रतिगृह्य कोपसंरक्तनेत्रमभियान्तमुदीक्ष्य कृष्णः ।भोजाधिराजवधकाङ्क्षिणमुग्रवेगं बार्हद्रथं प्रतिययौ परमो रथेन ॥ २८॥

आयान्तमीक्ष्य भगवन्तमनन्तवीर्यं चेदीशपौण्ड्रमुखराजगणैः समेतः ।नानाविधास्त्रवरशस्त्रगणैर्ववर्ष मेरुं यथा घन उदीर्णरवो जलौघैः ॥ २९॥

शस्त्रास्त्रवृष्टिमभितो भगवान् विवृश्च्य शार्ङ्गोत्थसायकगणैर्विरथाश्वसूतम् ।चक्रे निरायुधमसौ मगधेन्द्रमाशु च्छिन्नातपत्रवरकेतुमचिन्त्यशक्तिः ॥ ३०॥

नैनं जघान भगवान् सुशकं च भीमे भक्तिं निजां प्रथयितुं यश उच्चधर्मम् ।चेदीशपौण्ड्रकसकीचकमद्रराजसाल्वैकलव्यकमुखान् विरथांश्चकार ॥ ३१॥

ये चापि हंसडिभकद्रुमरुग्मिमुख्या बाह्लीकभौमसुतमैन्दपुरस्सराश्च ।सर्वे प्रदुद्रुवुरजस्य शरैर्विभिन्ना अन्ये च भूमिपतयो य इहाऽसुरुर्व्याम् ॥ ३२॥

छिन्नायुधध्वजपताकरथाश्वसूतवर्माण उग्रशरताडितभिन्नगात्राः ।स्रस्ताम्बराभरणमूर्धजमाल्यहीना रक्तं वमन्त उरु दुद्रुवुराशु भीताः ॥ ३३॥

शोच्यां दशामुपगतेषु नृपेषु (सर्वेष्वस्तायुधेषु) सर्वेष्वात्तायुधेषु हरिणा युधि विद्रवत्सु ।नानायुधाढ्यमपरं रथमुग्रवीर्यम् आस्थाय मागधपतिः प्रससार रामम् ॥ ३४॥

आधावतोऽस्य मुसलेन रथं बभञ्ज रामो गदामुरुतरोरसि सोऽपि तस्य ।चिक्षेप तं च मुसलेन तताड रामस्तावुत्तमौ बलवतां युयुधात उग्रम् ॥ ३५॥

तौ चक्रतुः पुरु नियुद्धमपि स्म तत्र सञ्चूर्ण्य सर्वगिरिवृक्षशिलासमूहान् ।दीर्घं नियुद्धमभवत् सममेतयोस्तद् वज्राद् दृढाङ्गतमयोर्बलिनोर्नितान्तम् ॥ ३६॥

श्रुत्वाऽथ शङ्खरवमम्बुजलोचनस्य विद्रावितानपि नृपानभिवीक्ष्य रामः ।युद्ध्यन्तमीक्ष्य च रिपुं ववृधे बलेन त्यक्त्वा रिपुं मुसलमादद आश्वमोघम् ॥ ३७॥

तेनाऽहतः शिरसि सम्मुमुहेऽतिवेलं बार्हद्रथो जगृह एनमथो हली सः ।तत्रैकलव्य उत कृष्णशरैः पलायन्नस्त्राणि रामशिरसि प्रमुमोच शीघ्रम् ॥ ३८॥

भीतेन तेन समरं भगवाननिच्छन् प्रद्युम्नमाश्वसृजदात्मसुतं मनोजम् ।प्रद्युम्न एनमभियाय महास्त्रजालै रामस्तु मागधमथाऽत्मरथं निनाय ॥ ३९॥

युद्ध्वा चिरं रणमुखे भगवत्सुतोऽसौ चक्रे निरायुधममुं स्थिरमेकलव्यम् ।अंशेन यो भुवमगान्मणिमानिति स्म स क्रोधतन्त्रकगणेष्वधिपो निषादः ॥ ४०॥

प्रद्युम्नमात्मनि निधाय पुनः स कृष्णः संहृत्य मागधबलं निखिलं शरौघैः ।भूयश्चमूमभिविनेतुमुदारकर्मा बार्हद्रथं त्वमुचदक्षयपौरुषाऽजः ॥ ४१॥

व्रीडानताच्छविमुखः सहितो नृपैस्तैर्बार्हद्रथः प्रतिययौ स्वपुरीं स पापः ।आत्माभिषिक्तमपि भोजवराधिपत्ये दौहित्रमग्रत उत प्रणिधाय मन्दः ॥ ४२॥

जित्वा तमूर्जितबलं भगवानजेशशक्रादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः ।रामादिभिः सहित आशु पुरं(पुरीं) प्रविश्य रेमेऽभिवन्दितपदो महतां समूहैः ॥ ४३॥

वर्द्धत्सु पाण्डुतनयेषु चतुर्दशं तु जन्मर्क्षमास तनयस्य सहस्रदृष्टेः ।प्रत्याब्दिकं मुनिगणान् परिवेषयन्ती कुन्ती तदाऽऽस बहुकार्यपरा नयज्ञा ॥ ४४॥

तत्काल एव नृपतिः सह माद्रवत्या पुंस्कोकिलाकुलितफुल्लवनं ददर्श ।तस्मिन् वसन्तपवनस्पर्शेधितः स कन्दर्पमार्गणवशं सहसा जगाम ॥ ४५॥

जग्राह तामथ तया रममाण एव यातो यमस्य सदनं हरिपादसङ्गी ।पूर्वं शचीरमणमिच्छत एव विघ्नं शक्रस्य तद्दर्शनोपगतो हि चक्रे ॥ ४६॥

तेनैव मानुषमवाप्य रतिस्थ एव पञ्चत्वमाप रतिविघ्नमपुत्रतां च(हि) ।स्वात्मोत्तमेष्वथ सुरेषु विशेषतश्च स्वल्पोऽपि दोष उरुतामभियाति(उपयाति) यस्मात् ॥ ४७॥

माद्री पतिं मृतमवेक्ष्य रुराव दूरात् तच्छुश्रुवुश्च पृथया सह पाण्डुपुत्राः ।तेष्वागतेषु वचनादपि माद्रवत्याः पुत्रान् निवार्य तु पृथा स्वयमत्र चाऽगात् ॥ ४८॥

पत्युः कलेवरमवेक्ष्य निशम्य माद्र्याः कुन्ती भृशं व्यथितहृत्कमलैव माद्रीम् ।धिक्कृत्य चानुमरणाय मतिं चकार तस्याः स्वनो रुदितजः श्रुत आशु पार्थैः ॥ ४९॥

तेष्वागतेष्वधिक आस विराव एतं सर्वेऽपि शुश्रुवुर्ऋषिप्रवरा अथात्र ।आजग्मुरुत्तमकृपा ऋषिलोकमध्ये पत्नी नृपानुगमनाय च पस्पृधाते ॥ ५०॥

ते सन्निवार्य तु पृथामथ माद्रवत्या भर्तुः सहानुगमनं बहु चार्थयन्त्याः ।संवादमेव निजदोषमवेक्ष्य तस्याश्चक्रुः सदाऽवगतभागवतोच्चधर्माः ॥ ५१॥

भर्तुर्गुणैरनधिकौ तनयार्थमेव माद्र्या कृतौ (आकृतौ) सुरवरावधिकौ स्वतोऽपि ।तेनैव भर्तृमृतिहेतुरभूत् समस्तलोकैश्च नातिमहिता सुगुणाऽपि माद्री ॥ ५२॥

पाण्डोः सुता मुनिगणैः पितृमेधमत्र चक्रुर्यथावदथ तेन सहैव माद्री ।हुत्वाऽऽत्मदेहमुरु पापमदः कृतं च सम्मार्ज्य लोकमगमन्निजभर्तुरेव ॥ ५३॥

पाण्डुश्च पुत्रकगुणैः स्वगुणैश्च साक्षात् कृष्णात्मजः सततमस्य पदैकभक्तः ।लोकानवाप विमलान् महितान् महद्भिः किं चित्रमत्र हरिपादविनम्रचित्ते ॥ ५४॥

पाण्डोः सुताश्च पृथया सहिता मुनीन्द्रैर्नारायणाश्रमत आशु पुरं स्वकीयम् ।जग्मुस्तथैव धृतराष्ट्रपुरो मुनीन्द्राः वृत्तं समस्तमवदन्ननुजं मृतं च ॥ ५५॥

तूष्णीं स्थिते तु नृपतौ तनुजे द्युनद्याः क्षत्तर्युतात्त उरुमोदमतीव पापाः ।ऊचुः सुयोधनमुखाः सह सौबलेन पाण्डोर्मृतिः किल पुरा तनयाः क्‍व तस्य ॥ ५६॥

न क्षेत्रजा अपि मृते पितरि स्वकीयैः सम्यङ् नियोगमनवाप्य भवाय योग्याः ।तेषामितीरितवचोऽनु जगाद वायुराभाष्य कौरवगणान् गगनस्थ एव ॥ ५७॥

एते हि धर्ममरुदिन्द्रभिषग्वरेभ्यो जाताः प्रजीवति पितर्युरुधामसाराः ।शक्याश्च नैव भवतां क्‍वचिदग्रहाय नारायणेन सततं परिरक्षिता यत् ॥ ५८॥

वायोरदृश्यवचनं परिशङ्कमानेष्वाविर्बभूव भगवान् स्वयमब्जनाभः ।व्यासस्वरूप उरुसर्वगुणैकदेह आदाय तानगमदाशु च पाण्डुगेहम् ॥ ५९॥

तत्स्वीकृतेषु सकला अपि भीष्ममुख्या वैचित्रवीर्यसहिताः परिपूज्य सर्वान् ।कुन्त्या सहैव जगृहुः सुभृशं तदाऽऽर्ता वैचित्रवीर्यतनयाः सह सौबलेन ॥ ६०॥

वैचित्रवीर्यतनयाः कृपतो महास्त्राण्यापुश्च पाण्डुतनयैः सह सर्वराज्ञाम् ।पुत्राश्च तत्र विविधा अपि बालचेष्टाः कुर्वत्सु वायुतनयेन जिताः समस्ताः ॥ ६१॥

पक्‍वोरुभोज्यफलसन्नयनाय वृक्षेष्वारूढराजतनयानभिवीक्ष्य भीमः ।पादप्रहारमुरुवृक्षतले प्रदाय साकं फलैर्विनिपतत्सु फलान्यभुङ्क्त ॥ ६२॥

युद्धे नियुद्ध उत धावन उत्प्लवे च वारिप्लवे च सहितान् निखिलान् कुमारान् ।एको जिगाय तरसा परमार्यकर्मा विष्णोः सुपूर्णसदनुग्रहतः सुनित्यात् ॥ ६३॥

सर्वान् प्रगृह्य विनिमज्जति वारिमध्ये श्रान्तान् विसृज्य हसति स्म स विष्णुपद्याम् ।सर्वानुदूह्य च कदाचिदुरुप्रवाहां गङ्गां सुतारयति सारसुपूर्णपौंस्यः ॥ ६४॥

द्वेषं ह्यृते नहि हरौ तमसि प्रवेशः प्राणे च तेन जगतीमनु तौ प्रपन्नौ ।तत्कारणान्यकुरुतां परमौ करांसि देवद्विषां सततविस्तृतसाधुपौंस्यौ ॥ ६५॥

दृष्ट्वाऽमितान्यथ करांसि मरुत्सुतेन नित्यं कृतानि तनया निखिलाश्च राज्ञाम् ।तस्यामितं बलमुदीक्ष्य सदोरुवृद्धद्वेषा बभूवुरथ मन्त्रममन्त्रयंश्च ॥ ६६॥

येये हि तत्र नरदेवसुताः सुरांशाः प्रीतिं परां पवनजे निखिला अकुर्वन् ।तांस्तान् विहाय दितिजा नरदेववंशजाता विचार्य वधनिश्चयमस्य चक्रुः ॥ ६७॥

अस्मिन् हते विनिहता अखिलाश्च पार्थाः शक्यो बलाच्च न निहन्तुमयं बलाढ्यः ।छद्मप्रयोगत इमं विनिहत्य वीर्यात् पार्थं निहत्य निगडे च विदध्महेऽन्यान् ॥ ६८॥

एवं कृते निहतकण्टकमस्य राज्यं दुर्योधनस्य हि भवेन्न ततोऽन्यथा स्यात् ।अस्मिन् हते निपतिते च सुरेन्द्रसूनौ शेषा भवेयुरपि सौबलिपुत्रदासाः ॥ ६९॥

एवं विचार्य विषमुल्बणमन्तकाभं क्षीरोदधेर्मथनजं तपसा गिरीशात् ।शुक्रेण लब्धममुतः सुबलात्मजेन प्राप्तं प्रतोष्य मरुतस्तनयाय चादुः ॥ ७०॥

सम्मन्त्र्य राजतनयैर्धृतराष्ट्रजैस्तद् दत्तं स्वसूदमुखतोऽखिलभक्ष्यभोज्ये ।ज्ञात्वा युयुत्सुगदितं बलवान् स भीमो विष्णोरनुग्रहबलाज्जरयाञ्चकार ॥ ७१॥

जीर्णे विषे कुमतयः परमाभितप्ताः प्रासादमाशु विदधुर्हरिपादतोये ।ज्ञात्वा युयुत्सुमुखतः स्वयमत्र चान्ते सुष्वाप मारुतिरमा धृतराष्ट्रपुत्रैः ॥ ७२॥

दोषान् प्रकाशयितुमेव विचित्रवीर्यपुत्रात्मजेषु नृवरं प्रतिसुप्तमीक्ष्य ।बद्ध्वाऽभिमन्त्रणदृढैरयसा कृतैस्तं पाशैर्विचिक्षिपुरुदे हरिपादजायाः ॥ ७३॥

तत् कोटियोजनगभीरमुदं विगाह्य भीमो विजृम्भणत एव विवृश्च्य पाशान् ।उत्तीर्य सज्जनगणस्य विधाय हर्षं तस्थावनन्तगुणविष्णुसदातिहार्दः ॥ ७४॥

तं वीक्ष्य दुष्टमनसोऽतिविपन्नचित्ताः सम्मन्त्र्य भूय उरुनागगणानथाष्टौ ।शुक्रोक्तमन्त्रबलतः पुर आह्वयित्वा पश्चात् सुपञ्जरगतान् प्रददुः स्वसूते ॥ ७५॥

दुर्योधनेन पृथुमन्त्रबलोपहूतांस्तत्सारथिः फणिगणान् पवनात्मजस्य ।सुप्तस्य विस्तृत उरस्यमुचद् विशीर्णदन्ता बभूवुरमुमाशु विदश्य नागाः ॥ ७६॥

क्षिप्त्वा सुदूरमुरुनागगणानथाष्टौ तद्वंशजान् स विनिहत्य पिपीलिकावत् ।जघ्ने च सूतमपहस्तत एव भीमः सुष्वाप पूर्ववदनुत्थित एव तल्पात् ॥ ७७॥

तत् तस्य (नैजबलमप्रमेयं) नैजबलमप्रतिमं निरीक्ष्य सर्वे क्षितीशतनया अधिकं विषेदुः ।निश्वासतोऽथ दर्शनादपि भस्म येषां भूयासुरेव भुवनानि च ते मृषाऽऽसन् ॥ ७८॥

दद्भिर्विदश्य न विकारममुष्य कर्तुं शेकुर्भुजङ्गमवरा अपि सुप्रयत्नाः ।कस्यापि नेदृशबलं श्रुतपूर्वमासीद् दृष्टं किमु स्म तनयेऽपि हिरण्यकस्य ॥ ७९॥

स्वात्मावनार्थमधिकां स्तुतिमेव कृत्वा विष्णोः स दैत्यतनयो हरिणाऽवितोऽभूत् ।नत्वौरसं बलममुष्य स कृष्यते हि भृत्यैर्बलात् स पितुरौरसमस्य वीर्यम् ॥ ८०॥

नैसर्गिकं प्रियमिमं प्रवदन्ति विप्रा विष्णोर्नितान्तमपि सत्यमिदं ध्रुवं हि ।नैवान्यथौरसबलं भवतीदृशं तदुत्साद्य एष हरिणैव सहैष नोऽर्थः ॥ ८१॥

कृष्णः किलैष च हरिर्यदुषु प्रजातः सोऽस्याऽश्रयः कुरुत तस्य बहु प्रतीपम् ।सम्मन्त्र्य चैवमतिपापतमा नरेन्द्रपुत्रा हरेश्च बहु चक्रुरथ प्रतीपम् ॥ ८२॥

तैः प्रेरिता नृपतयः पितरश्च तेषां साकं बृहद्रथसुतेन हरेः सकाशम् ।युद्धाय जग्मुरमुनाऽष्टदशेषु युद्धेष्वत्यन्तभग्नबलदर्पमदा निवृत्ताः ॥ ८३॥

तेनाऽगृहीतगजवाजिगजा नितान्तं शस्त्रैः परिक्षततनूभिरलं वमन्तः ।रक्तं विशस्त्रकवचध्वजवाजिसूताः स्रस्ताम्बराः श्लथितमूर्द्धजिनो निवृत्ताः ॥ ८४॥

एवं बृहद्रथसुतोऽपि सुशोच्यरूप आर्तो ययौ बहुश एव पुरं स्वकीयम् ।कृष्णेन पूर्णबलवीर्यगुणेन मुक्तो जीवेत्यतीव विजितः श्वसितावशेषः ॥ ८५॥

एवं गतेषु बहुशो नतकन्धरेषु राजस्वजोऽपि मधुरां स्वपुरीं प्रविश्य ।रामेण सार्धमखिलैर्यदुभिः समेतो रेमे रमापतिरचिन्त्यबलो जयश्रीः ॥ ८६॥

व्यर्थोद्यमाः पुनरपि स्म सधार्तराष्ट्रा भीमं निहन्तुमुरुयत्नमकुर्वताज्ञाः ।राज्ञां सुतास्तमखिलं स मृषैव कृत्वा चक्रे जयाय च दिशां बलवान् प्रयत्नम् ॥ ८७॥

प्राचीं दिशं प्रथममेव जिगाय पश्चाद् याम्यां जलेशपरिपालितया सहान्याम् ।यौ तौ पुरातनदशाननकुम्भकर्णौ मातृष्वसातनयतां च गतौ जिगाय ॥ ८८॥

पूर्वस्तयोर्हि दमघोषसुतः प्रजातः प्राहुश्च यं नृपतयः शिशुपालनाम्ना ।अन्यं वदन्ति च करूशनृपं तथाऽन्यमातृष्वसातनयमेव च दन्तवक्रम् ॥ ८९॥

जित्वैव तावपि जिगाय च पौण्ड्रकाख्यं शौरैः सुतं सुतमजैदथ भीष्मकस्य ।यः पूर्वमास दितिजो नरहेल्वलाख्यो रुग्मीति नाम च बभूव स कुण्डिनेशः ॥ ९०॥

भागेत एव तनयस्य स एव वह्नेर्नाम्ना शुचेः स तु पिताऽस्य हि मित्रभागः ।राह्वंशयुक् तदनुजौ क्रथकैशिकाख्यौ भागौ तथाऽग्निसुतयोः पवमानशुन्ध्योः ॥ ९१॥

बन्धोर्निजस्य तु बलं सुपरीक्षमाणः शल्योऽपि तेन युयुधे विजितस्तथैव ।भीमो जिगाय युधि वीरमथैकलव्यं सर्वे नृपाश्च विजिता अमुनैवमेव ॥ ९२॥

तद्बाहुवीर्यपरिपालित इन्द्रसूनुः शेषान् नृपांश्च समजैद् बलवानयत्नात् ।साल्वं च हंसडिभकौ च विजित्य भीमो नागाह्वयं पुरमगात् सहितोऽर्जुनेन ॥ ९३॥

तद्बाहुवीर्यमथ वीक्ष्य मुमोद धर्मसूनुः समातृयमजो विदुरः सभीष्मः ।अन्ये च सज्जनगणाः सहपौरराष्ट्राः श्रुत्वैव सर्वयदवो जहृषुर्नितान्तम् ॥ ९४॥

कृष्णः सुयोधनमुखाक्रममाम्बिकेयं जानन् स्वपुत्रवशवर्तिनमेव गत्वा ।श्वाफल्किनो गृहममुं धृतराष्ट्रशान्त्यै गन्तुं दिदेश गजनाम पुरं रमेशः ॥ ९५॥

सोऽयाद् गजाह्वयममुत्र विचित्रवीर्यपुत्रेण भीष्मसहितैः कुरुभिः समस्तैः ।सम्पूजितः कतिपयानवसच्च मासान् ज्ञातुं हि पाण्डुषु मनःप्रसृतिं कुरूणाम् ॥ ९६॥

ज्ञात्वा स कुन्तिविदुरोक्तित आत्मना च मित्रारिमध्यमजनांस्तनयेषु पाण्डोः ।विज्ञाय पुत्रवशगं धृतराष्ट्रमञ्जः साम्नैव भेदसहितेन जगाद विद्वान् ॥ ९७॥

पुत्रेषु पाण्डुतनयेषु च साम्यवृत्तिः कीर्तिं च धर्ममुरुमेषि तथाऽर्थकामौ ।प्रीतिं परां त्वयि करिष्यति वासुदेवः साकं समस्तयदुभिः सहितः सुराद्यैः ॥ ९८॥

धर्मार्थकामसहितां च विमुक्तिमेषि तत्प्रीतितः सुनियतं विपरीतवृत्तिः ।यास्येव राजवर तत्फलवैपरीत्यमित्थं वचो निगदितं तव कार्ष्णमद्य ॥ ९९॥

इत्थं समस्तकुरुमध्य उपात्तवाक्यो राजाऽपि पुत्रवशगो वचनं जगाद ।सर्वं वशे भगवतो न वयं स्वतन्त्रा भूभारसंहृतिकृते स इहावतीर्णः ॥ १००॥

एतन्निशम्य वचनं स तु यादवोऽस्य ज्ञात्वा मनोऽस्य कलुषं तव नैव पुत्राः ।इत्यूचिवान् सह मरुत्तनयार्जुनाभ्यां प्रायात् पुरीं च सहदेवयुतः स्वकीयाम् ॥ १०१॥

ज्ञानं तु भागवतमुत्तममात्मयोग्यं भीमार्जुनौ भगवतः समवाप्य कृष्णात् ।तत्रोषतुर्भगवता सह युक्तचेष्टौ सम्पूजितौ यदुभिरुत्तमकर्मसारौ ॥ १०२॥

प्रत्युद्यमो भगवताऽपि भवेद् गदायाः शिक्षा यदा भगवता क्रियते नचेमम् ।कुर्यादिति स्म भगवत्समनुज्ञयैव रामादशिक्षदुरुगायपुरः स भीमः ॥ १०३॥

रामोऽपि शिक्षितमरीन्द्रधरात् पुरोऽस्य भीमे ददावथ वराणि हरेरवाप ।अस्त्राणि शक्रतनयः सहदेव आर नीतिं तथोद्धवमुखात् सकलामुदाराम् ॥ १०४॥

कृष्णोऽथ चौपगविमुत्तमनीतियुक्तं सम्प्रेषयन्निदमुवाच ह गोकुलाय ।दुःखं विनाशय वचोभिररे मदीयैर्नन्दादिनां विरहजं मम चाऽशु याहि ॥ १०५॥

मत्तो वियोग इह कस्यचिदस्ति नैव यस्मादहं तनुभृतां निहतोऽन्तरेव ।नाहं मनुष्य इति कुत्रच वोऽस्तु बुद्धिर्ब्रह्मैव निर्मलतमं प्रवदन्ति मां हि ॥ १०६॥

पूर्वं यदा ह्यजगरो निजगार नन्दं सर्वे न शेकुरथ तत्प्रविमोक्षणाय(तत्प्रतिमोक्षणाय) ।मत्पादसंस्पर्शतः स तदाऽतिदिव्यो विद्याधरस्तदुदितं निखिलं स्मरन्तु ॥ १०७॥

पूर्वं स रूपमदतः प्रजहास विप्रान् नित्यं तपःकृशतराङ्गिरसो विरूपान् ।तैः प्रापितः सपदि सोऽजगरत्वमेव मत्तो निजां तनुमवाप्य जगाद नन्दम् ॥ १०८॥

नायं नरो हरिरयं परमः परेभ्यो विश्वेश्वरः सकलकारण आत्मतन्त्रः ।विज्ञाय चैनमुरुसंसृतितो विमुक्ता यान्त्यस्य पादयुगलं मुनयो विरागाः ॥ १०९॥

नन्दं यदा च जगृहे वरुणस्य दूतस्तत्रापि मां जलपतेर्गृहमाशु यान्तम् ।सम्पूज्य वारिपतिराह विमुच्य नन्दं नायं सुतस्तव पुमान् परमः स एषः ॥ ११०॥

सन्दर्शितो ननु मयैव विकुण्ठलोको गोजीविनां स्थितिरपि प्रवरा मदीया ।मानुष्यबुद्धिमपनेतुमजे मयि स्म तस्मान्मयि स्थितिमवाप्य शमं प्रयान्तु ॥ १११॥

श्रुत्वोद्धवो निगदितं परमस्य पुंसो वृन्दावनं प्रति ययौ वचनैश्च तस्य ।दुःखं व्यपोह्य निखिलं पशुजीवनानामायात् पुनश्चरणसन्निधिमेव विष्णोः ॥ ११२॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये उद्धवप्रतियानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

औं ॥ एवं प्रशासति जगत् पुरुषोत्तमेऽस्मिन् भीमार्जुनौ तु सहदेवयुतावनुज्ञाम् ।कृष्णादवाप्य वर्षत्रितयात् पुरं स्वमाजग्मतुर्हरिसुतेन विशोकनाम्ना ॥ १॥

सैरन्ध्रिकोदरभवः स तु नारदस्य शिष्यो वृकोदररथस्य बभूव यन्ता ।या पिङ्गलाऽन्यभव आत्मनि संस्थितं तं संस्मृत्य कान्तमुरुगायमभूत् त्रिवक्रा ॥ २॥

तं पञ्चरात्रविदमाप्य सुसारथिं स भीमो मुमोद पुनराप परात्मविद्याम् ।व्यासात् परात्मत उवाच च फल्गुनादिदैवेषु(फल्गुणादिदैवेषु) सर्वविजयी परविद्ययैषः ॥ ३॥

सर्वानभागवतशास्त्रपथान् विधूय मार्गं चकार स तु वैष्णवमेव शुभ्रम् ।क्रीडार्थमेव विजिगाय तथोभयात्मयुद्धे बलं च करवाक्प्रभवेऽमितात्मा ॥ ४॥

नित्यप्रभूतसुशुभप्रतिभोऽपि विष्णोः श्रुत्वा परां पुनरपि प्रतिभामवाप ।को नाम विष्ण्वनुपजीवक आस यस्य नित्याश्रयादभिहिताऽपि रमा सदा श्रीः ॥ ५॥

व्यासादवाप परमात्मसतत्त्वविद्यां धर्मात्मजोऽपि सततं भगवत्प्रपन्नाः ।ते पञ्च पाण्डुतनया मुमुदुर्नितान्तं सद्धर्मचारिण उरुक्रमशिक्षितार्थाः ॥ ६॥

यदा भरद्वाजसुतस्त्वसञ्चयी प्रतिग्रहोज्झो निजधर्मवर्ती ।द्रौणिस्तदा धार्तराष्ट्रैः समेत्य क्रीडन् पयः पातुमुपैति सद्म ॥ ७॥

तस्मै माता पिष्टमालोड्य पातुं ददाति पीत्वैति तदेष नित्यम् ।पीतक्षीरान् धार्तराष्ट्रान् समेत्य मया पीतं क्षीरमित्याह नित्यम् ॥ ८॥

नृत्यन्तमेनं पाययामासुरेते पयः कदाचिद् रसमस्य सोऽवैत् ।पुनः कदाचित् स तु मातृदत्ते पिष्टे नेदं क्षीरमित्यारुराव ॥ ९॥

दृष्ट्वा रुवन्तं(रुदन्तं) सुतमात्मजस्य स्नेहान्नियत्यैव जनार्दनस्य ।सम्प्रेरितः कृपया चाऽर्तरूपो द्रोणो ययावार्जयितुं तदा गाम् ॥ १०॥

प्रतिग्रहात् सन्निवृत्तः स रामं ययौ न विष्णोर्हि भवेत् प्रतिग्रहः ।दोषाय यस्मात् स पिताऽखिलस्य स्वामी गुरुः परमं दैवतं च ॥ ११॥

दृष्ट्वैवैनं जामदग्न्योऽप्यचिन्तयद् द्रोणं कर्तुं क्षितिभारापनोदे ।हेतुं सुराणां नरयोनिजानां हन्ता चायं स्यात् सह पुत्रेण चेति ॥ १२॥

तेषां वृद्धिः स्यात् पाण्डवार्थे हतानां मोक्षेऽपि सौख्यस्य न सन्ततिश्च ।योग्या सुराणां कलिजा सुपापाः प्रायो यस्मात् कलिजाः सम्भवन्ति ॥ १३॥

न देवानामाशतं पूरुषा हि सन्तानजाः प्रायशः पापयोग्याः ।नाकारणात् सन्ततेरप्यभावो योग्यः सुराणां सदमोघरेतसाम् ॥ १४॥

अव्युच्छिन्ने सकलानां सुराणां तन्तौ कलिर्नो भविता कथञ्चित् ।तस्मादुत्साद्याः सर्व एते सुरांशा एतेन साकं तनयेन वीराः ॥ १५॥

एवं विचिन्त्याप्रतिमः स भार्गवो बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा ।अनन्तशक्तिः सकलेश्वरोऽपि त्यक्तं सर्वं नाद्य वित्तं ममास्ति ॥ १६॥

आत्मा विद्या शस्त्रमेतावदस्ति तेषां मध्ये रुचितं त्वं गृहाण ।उक्तः स इत्थं प्रविचिन्त्य विप्रो जगाद कस्त्वद्ग्रहणे समर्थः ॥ १७॥

सर्वेशिता सर्वपरः स्वतन्त्रस्त्वमेव कोऽन्यः सदृशस्तवेश ।स्वाम्यं तवेच्छन् प्रतियात्यधो हि यस्मान्न चोत्थातुमलं कदाचित् ॥ १८॥

सर्वोत्तमस्येश तवोच्चशस्त्रैः कार्यं किमस्माकमनुद्बलानाम् (अतद्बलानाम्)।विद्यैव देया भवता ततोऽज सर्वप्रकाशिन्यचला सुसूक्ष्मा ॥ १९॥

इतीरितस्तत्त्वविद्यादिकाः स विद्याः सर्वाः प्रददौ सास्त्रशस्त्राः ।अब्दद्विषट्केन समाप्य ताः स ययौ सखायं द्रुपदं महात्मा ॥ २०॥

दानेऽर्द्धराज्यस्य हि तत्प्रतिज्ञां संस्मृत्य पूर्वामुपयातं सखायम् ।सखा तवास्मीति तदोदितोऽपि जगाद वाक्यं द्रुपदोऽतिदर्पात् ॥ २१॥

न निर्धनो राजसखो भवेत यथेष्टतो गच्छ विप्रेति दैवात् ।इतीरितस्याऽशु बभूव कोपो जितेन्द्रियस्यापि मुनेर्हरीच्छया ॥ २२॥

प्रतिग्रहात् सन्निवृत्तेन सोऽयं मया प्राप्तो मत्पितुः शिष्यकत्वात् ।पितुः शिष्यो ह्यात्मशिष्यो भवेत शिष्यस्यार्थः स्वीय एवेति मत्वा ॥ २३॥

सोऽयं पापो मामवज्ञाय मूढो दुष्टं वचोऽश्रावयदस्य दर्पम् ।हनिष्य इत्येव मतिं निधाय ययौ कुरूञ्छिष्यतां नेतुमेतान् ॥ २४॥

प्रतिग्रहाद् विनिवृत्तस्य चार्थः स्याच्छिष्येभ्यः कौरवेभ्यो ममात्र ।एवं मन्वानः क्रीडतः पाण्डवेयान् सधार्तराष्ट्रान् पुरबाह्यतोऽख्यत् ॥ २५॥

विक्रीडतो धर्मसूनोस्तदैव सहाङ्गुलीयेन च कन्दुकोऽपतत् ।कूपे न शेकुः सहिताः कुमारा उद्धर्तुमेतं पवनात्मजोऽवदत् ॥ २६॥

निष्पत्य चोद्धृत्य समुत्पतिष्ये कूपादमुष्माद् भृशनीचादपि स्म ।सकन्दुकां मुद्रिकां पश्यताद्य सर्वे कुमारा इति वीर्यसंश्रयात् ॥ २७॥

तदा कुमारानवदत् स विप्रो धिगस्त्रबाह्यां भवतां प्रवृत्तिम् ।जाताः कुले भरतानां न वित्थ दिव्यानि चास्त्राणि सुरार्चितानि ॥ २८॥

इतीरिता अस्त्रविदं कुमारा विज्ञाय विप्रं सुरपूज्यपौत्रम्(सुरपूज्यपौत्रात्) ।सम्प्रार्थयामासुरथोद्धृतिं प्रति प्रधानमुद्रायुतकन्दुकस्य ॥ २९॥

स चाऽश्विषीकाभिरथोत्तरोत्तरं सम्प्रास्य दिव्यास्त्रबलेन कन्दुकम् ।उद्धृत्य मुद्रोद्धरणार्थिनः पुनर्जगाद भुक्तिर्मम कल्प्यतामिति ॥ ३०॥

यथेष्टवित्ताशनपानमस्य धर्मात्मजः प्रतिजज्ञे सुशीघ्रम् ।तथैव तेनोद्धृतमङ्गुलीयं त्रिवर्गमुख्यात्मजवाक्यतोऽनु ॥ ३१॥

पप्रच्छुरेनं सहिताः कुमाराः कोऽसीति सोऽप्याह पितामहो वः ।वक्तेति ते दुद्रुवुराशु भीष्मं द्रोणोऽयमित्येव स तांस्तदोचे ॥ ३२॥

न राजगेहं स कदाचिदेति तेनादृष्टः स कुमारैः पुराऽतः ।भीष्मो विद्यास्तेन सहैव चिन्तयन्नस्त्रप्राप्तिं तस्य शुश्राव रामात् ॥ ३३॥

श्रुत्वा वृद्धं कृष्णवर्णं द्विजं तं महास्त्रविद्यामपि तां महामतिः ।द्रोणं ज्ञात्वा तस्य शिष्यत्व एतान् ददौ कुमारांस्तत्र गत्वा स्वयं च ॥ ३४॥

द्रोणोऽथ तानवदद् यो मदिष्टं कर्तुं प्रतिज्ञां प्रथमं करोति ।तं धन्विनां प्रवरं साधयिष्य इत्यर्जुनस्तामकरोत् प्रतिज्ञाम् ॥ ३५॥

उन्मादनादीनि स वेद कृष्णादस्त्राण्यनापत्सु न तानि मुञ्चेत् ।इत्याज्ञया केशवस्यापराणि प्रयोगयोग्यानि सदेच्छति स्म ॥ ३६॥

भीष्मादिभिर्भविता सङ्गरो नस्तदा नाहं गुरुभिर्नित्ययोद्धा ।भवेयमेकः फल्गुनोऽस्त्रज्ञ एषां निवारकश्चेन्मम धर्मलाभः ॥ ३७॥

न बुद्धिपूर्वं वर इन्दिरापतेरन्यत्र मे ग्राह्य इतश्च जिष्णुः ।करोतु गुर्वर्थमिति स्म चिन्तयन् भीमः प्रतिज्ञां न चकार तत्र ॥ ३८॥

तत्प्रेरितेनार्जुनेन प्रतिज्ञा कृता यदा विप्रवरस्ततः परम् ।स्नेहं नितान्तं सुरराजसूनौ कृत्वा महास्त्राणि ददौ स तस्य ॥ ३९॥

स पक्षपातं च चकार तस्मिन् करोति चास्योरुतरां प्रशंसाम् ।रहस्यविद्याश्च ददाति तस्य नान्यस्य कस्यापि तथा कथञ्चित् ॥ ४०॥

भीमः समस्तं प्रतिभाबलेन जानन् स्नेहं त्वद्वितीयं कनिष्ठे ।द्रोणस्य कृत्वा सकलास्त्रवेदिनं कर्तुं पार्थं नार्जुनवच्चकार ॥ ४१॥

नैवातियत्नेन ददर्श लक्षं शुश्रूषायां पार्थमग्रे करोति ।स्वबाहुवीर्याद् भगवत्प्रसादान्निहन्मि शत्रून् किमनेन चेति ॥ ४२॥

तदा समीयुः सकलाः क्षितीशपुत्रा द्रोणात् सकलास्त्राण्यवाप्तुम् ।ददौ स तेषां परमास्त्राणि विप्रो रामादवाप्तान्यगतानि चान्यैः ॥ ४३॥

अस्त्राणि चित्राणि महान्ति दिव्यान्यन्यैर्नृपैर्मनसाऽप्यस्मृतानि ।अवाप्य सर्वे तनया नृपाणां शक्ता बभूवुर्न यथैव पूर्वे ॥ ४४॥

नैतादृशाः पूर्वमासन् नरेन्द्रा अस्त्रे बले सर्वविद्यासु चैव ।दौष्यन्तिमान्धातृमरुत्तपूर्वाश्चैतत्समानाः नासुरदारवीर्याः ॥ ४५॥

तदा कर्णोऽथैकलव्यश्च दिव्यान्यस्त्राण्याप्तुं द्रोणसमीपमीयतुः ।सूतो निषाद इति नैतयोरदादस्त्राणि विप्रः स तु रामशिष्यः ॥ ४६॥

कर्णोऽनवाप्य निजमीप्सितमुच्चमानो यस्मादवाप पुरुषोत्तमतोऽस्त्रवृन्दम् ।विप्रोऽप्ययं तमजमेमि भृगोः कुलोत्थमित्थं विचिन्त्य स ययौ भृगुपाश्रमाय ॥ ४७॥

स सर्ववेत्तुश्च विभोर्भयेन विप्रोऽहमित्यवददस्त्रवरातिलोभात् ।जानन्नपि प्रददावस्य रामो दिव्यान्यस्त्राण्यखिलान्यव्ययात्मा(अव्यथात्मा) ॥ ४८॥

अस्त्रज्ञचूळामणिमिन्द्रसूनुं विश्वस्य हन्तुं धृतराष्ट्रपुत्रः ।एनं समाश्रित्य दृढो भवेतेत्यदाज्ज्ञात्वैवास्त्रमस्मै रमेशः ॥ ४९॥

ज्ञानं च भागवतमप्यपराश्च विद्या रामादवाप्य विजयं धनुरग्र्ययानम् ।अब्दैश्चतुर्भिरथ च न्यवसत् तदन्ते हातुं न शक्त उरुगायमिमं स कर्णः ॥ ५०॥

अङ्के निधाय स कदाचिदमुष्य रामः शिश्ये शिरो विगतनिद्र उदारबोधः ।संसुप्तवत् सुरवरः सुरकार्यहेतोर्दातुं च वालिनिधनस्य फलं तदस्य ॥ ५१॥

तत्राऽस राक्षसवरः स तु हेतिनामा काले महेन्द्रमनुपास्य हि शापतोऽस्य ।कीटस्तमिन्द्र उत तत्र समाविवेश कर्णस्य शापमुपपादयितुं सुतार्थे ॥ ५२॥

कर्णः स कीटतनुगेन किरीटिनैव ह्यूरोरधस्तनत (ओपरिगात्वचः)औपरिगात्वचश्च ।विद्धः शरेण स यथा रुधिरस्य धारां सुस्राव तं विगतनिद्र इवाऽह रामः ॥ ५३॥

किं त्वं न चालयसि मां रुधिरप्रसेके प्राप्तेऽपि पावनविरोधिनि कोऽसि चेति ।तं प्राह कर्ण इह नैव मया विधेयो निद्राविरोध इति कीट उपेक्षितो मे ॥ ५४॥

जात्याऽस्मि सूत उत ते तनयोऽस्मि सत्यं तेनास्मि विप्र इति भार्गववंशजोऽहम् ।अग्रेऽब्रुवं भवत ईश नहि त्वदन्यो माता पिता गुरुतरो जगतोऽपि मुख्यः ॥ ५५॥

इत्युक्तमात्रवचने स तु कीटकोऽस्य रामस्य दृष्टिविषयत्वत एव रूपम् ।सम्प्राप्य नैजमतिपूर्णगुणस्य तस्य विष्णोरनुग्रहत आप विमानगः स्वः ॥ ५६॥

अथाऽह रामस्तमसत्यवाचो न ते सकाशे मम वासयोग्यता ।तथाऽपि ते नैव वृथा मदीया भक्तिर्भवेज्जेष्यसि सर्वशत्रून् ॥ ५७॥

अस्पर्धमानं न कथञ्चन त्वां जेता कश्चित् स्पर्धमानस्तु यासि ।पराभूतिं नात्र विचार्यमस्ति प्रमादी त्वं भविता चास्त्रसङ्घे (अस्त्रसङ्ख्ये)॥ ५८॥

याहीति तेनोक्त उदारकर्मणा कर्णो ययौ तं प्रणम्येशितारम् ।तथैकलव्योऽपि निराकृतोऽमुना द्रोणेन तस्य प्रतिमां वनेऽर्चयत् ॥ ५९॥

ततः कदाचिद् धृतराष्ट्रपुत्रैः पाण्डोः सुता मृगयां सम्प्रयाताः ।अग्रे गच्छन् सारमेयो रुराव धर्मात्मजस्यात्र वने मृगार्थी ॥ ६०॥

श्रुत्वा रावं सारमेयस्य दूराच्छरैर्मुखं शब्दवेधी पुपूरे ।स एकलव्यो व्रणमस्य नाकरोच्छ्वा पूरितास्यः पाण्डवानभ्ययात् सः ॥ ६१॥

दृष्ट्वा चित्रं कुरवः पाण्डवाश्च द्रष्टुं कर्तारं मार्गयामासुरत्र ।द्रोणाकृतिं मार्त्तिकीं पूजयन्तं ददृशुश्चैनं धनुरेवाभ्यसन्तम् ॥ ६२॥

पैशाचमेवैष पिशाचकेभ्यः पूर्वं विवेदास्त्रवृन्दं निषादः ।दिव्यान्यस्त्राण्याप्तुमेतां च शिक्षां द्रोणं सदा पूजयति स्म भक्त्या ॥ ६३॥

दृष्ट्वा विशेषं तममुष्य पार्थो द्रोणायोचे त्वद्वरो मे मृषाऽऽसीत् ।इत्युक्त एनं त्वभिगम्य दक्षिणां विप्रो ययाचे दक्षिणाङ्गुष्ठमेव ॥ ६४॥

तस्य प्रसादोपचितोरुशिक्षो निषादोऽदाद् दक्षिणाङ्गुष्ठमस्मै ।ततः परं नास्य बभूव शिक्षा सन्मुष्टिहीनस्य समाऽर्जुनेन ॥ ६५॥

पुनः कृपालू रैवतपर्वते तं द्रोणः प्राप्याऽदादस्त्रवराणि तस्मै ।एकान्त एवास्य भक्त्या सुतुष्टो धन्विश्रेष्ठं कृतवानर्जुनं च ॥ ६६॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोऽध्यायः

औं ॥ काले त्वेतस्मिन् भूय एवाखिलैश्च नृपैर्युक्तो मागधो योद्धुकामः ।प्रायाद् यदूंस्तत्र नित्याव्ययातिबलैश्वर्योऽपीच्छयाऽगात् स कृष्णः ॥ १॥

सन्दर्शयन् बलिनामल्पसेनाद्युपस्कराणां बहलोपस्करैश्च ।प्राप्ते विरोधे बलिभिर्नीतिमग्र्यां ययौ सरामो दक्षिणाशां रमेशः ॥ २॥

सोऽनन्तवीर्यः परमोऽभयोऽपि नीत्यै गच्छन् जामदग्न्यं ददर्श ।क्रीडार्थमेकोऽपि ततोऽतिदुर्गं श्रुत्वा गोमन्तं तत्र ययौ सहाग्रजः ॥ ३॥

तदा दुग्धाब्धौ संसृतिस्थैः सुराद्यैः पूजां प्राप्तुं स्थानमेषां च योग्यम् ।मुक्तस्थानादाप नारायणोऽजो बलिश्चाऽगात् तत्र सन्द्रष्टुमीशम् ॥ ४॥

तत्रासुरावेशममुष्य विष्णुः सन्दर्शयन् सुप्तिहीनोऽपि नित्यम् ।संसुप्तविच्छश्य उदारकर्मा सञ्ज्ञायै देवानां मुखमीक्ष्याप्रमेयः ॥ ५॥

देवाश्च तद्भावविदोऽखिलाश्च निमीलिताक्षाः शयनेषु शिश्यरे ।तदा बलिस्तस्य विष्णोः किरीटमादायागाज्जहसुः सर्वदेवाः ॥ ६॥

नारायणे सर्वदेवैः समेते ब्रह्मादिभिर्हासमाने सुपर्णः ।गत्वा पातालं युधि जित्वा बलिं च किरीटमादायाभ्ययाद् यत्र कृष्णः ॥ ७॥

तत् तस्य शीर्ष्णि प्रतिमुच्य नत्वा खगः स्तुत्वा देवदेवं रमेशम् ।स्मृत आगच्छेत्येव विसर्जितोऽमुना ययौ दुग्धाब्धिं यत्र नारायणोऽसौ ॥ ८॥

किरीटं तत् कृष्णमूर्ध्नि प्रविष्टं तत्तुल्यमासीत् तस्य रूपेष्वभेदात् ।तदिच्छया चैव नारायणस्य शीर्ष्ण्यप्यासीद् युगपद् दुग्धवार्धौ ॥ ९॥

पूर्वं प्राप्तान्येव दिव्यायुधानि पुनर्वैकुण्ठं लोकमितानि भूयः ।तदाऽवतेरू रौहिणेयस्य चैवं भार्याऽप्यायाद् वारुणी नाम पूर्वा ॥ १०॥

सैवापरं रूपमास्थाय चाऽगाच्छ्रीरित्याख्यं सेन्दिरावेशमग्र्यम् ।कान्तिश्चाऽगात् तस्य सोमस्य चान्या भार्या द्वयोः पूर्वतना सुरूपा ॥ ११॥

ताभी रामो मुमुदे तत्र तिष्ठञ्छशाङ्कपूगोद्रिक्तकान्तिः सुधामा ।तस्या वारुण्याः प्रतिमा पेयरूपा कादम्बरी वारुणी(वारुणीं) तां पपौ सः ॥ १२॥

एवं तयोः क्रीडतोः स्वैरमत्र राजन्यवृन्दानुगतो जरासुतः ।गिरिं गोमन्तं परिवार्यादहत् तं दृष्ट्वा देवौ पुप्लुवतुर्बलाढ्यौ ॥ १३॥

गिरिस्ताभ्यां पीडितः सन् निमग्नो भूमौ पद्भ्यां योजनैकादशं सः ।निष्पीडिताज्जलधारोद्गताऽस्माद् वह्निं व्याप्तं शमयामास सर्वम् ॥ १४॥

सेनां प्रविष्टौ सर्वराजन्यवृन्दं व्यमथ्नतां देववरौ स्वशस्त्रैः ।तत्र हंसो डिभिकश्चैकलव्यः (स कीचक)सकीचकस्तौ शिशुपालपौण्ड्रकौ ॥ १५॥

भौमात्मजो दन्तवक्रश्च रुग्मी सौभाधिपो मैन्दमैन्दानुजौ च ।अन्ये च ये पार्थिवाः सर्व एव क्रोधात् कृष्णं परिवार्याभ्यवर्षन् ॥ १६॥

शस्त्रैरस्त्रैर्द्रुमपूगैः शिलाभिर्भक्ताश्च ये शल्यबाह्लीकमुख्याः ।ससोमदत्ताः सौमदत्तिर्विराटः पाञ्चालराजश्च जरासुतस्य ।भयात् कृष्णं शस्त्रवर्षैरवर्षन् कारागृहे वासिता मागधेन ॥ १७॥

सर्वानेताञ्छरवर्षेण कृष्णो विसूतवाजिध्वजशस्त्रवर्मणः ।कृत्वा वमच्छोणितानार्तरूपान् विद्रावयामास हरिर्यथा मृगान् ॥ १८॥

हत्वा सेनां विंशदक्षोहिणीं तां त्रिभिर्युक्तां रुग्मिणं नैव कृष्णः ।रुग्मिण्यर्थे पीडयामास शस्त्राण्यस्य च्छित्वा विरथं द्रावयानः ॥ १९॥

जरासुतो रौहिणेयेन युद्धं चिरं कृत्वा तन्मुसलेन पोथितः ।विमोहितः प्राप्तसञ्ज्ञश्चिरेण क्रुद्धो गदां तदुरस्यभ्यपातयत् ॥ २०॥

तेनाऽहतः सुभृशं रौहिणेयः पपात मूर्च्छाभिगतः क्षणेन ।अजेयत्वं तस्य दत्तं हि धात्रा पूर्वं गृहीतं (गृहीतो) विष्णुना रामगेन ॥ २१॥

तथाकृते बलभद्रे तु कृष्णो गदामादाय स्वामगान्मागधेशम् ।तताड जत्रौ स तयाऽभिताडितो जगाम गां मूर्च्छयाऽभिप्लुताङ्गः ॥ २२॥

अथोत्तस्थौ रौहिणेयः सहैव समुत्तस्थौ मागधोऽप्यग्र्यवीर्यः ।क्रुद्धो गृहीत्वा मौलिमस्याऽशु रामो वधायोद्यच्छन्मुसलं बाहुषाली ॥ २३॥

अथाब्रवीद् वायुरेनं न राम त्वया हन्तुं शक्यते मागधोऽयम् ।वृथा न ते बाहुबलं प्रयोज्यममोघं ते यद् बलं तद्वदस्त्रम् ॥ २४॥

अन्यो हन्ता बलवानस्य चेति श्रुत्वा ययौ बलभद्रो विमुच्य ।जरासुतं पुनरुद्यच्छमानं जघान कृष्णो गदया स्वयैव ॥ २५॥

तेनाऽहतः स्रस्तसमस्तगात्रः पपात मूर्च्छाभिगतः स राजा ।चिरात् सञ्ज्ञां प्राप्य चान्तर्हितोऽसौ सम्प्राद्रवद् भीतभीतः सलज्जः ॥ २६॥

ययौ शिष्टै राजभिः संयुतश्च पुरं जीवेत्येव कृष्णेन मुक्तः ।पुनर्युद्धं बहुशः केशवेन कृत्वा जितो राजगणैः समेतः ॥ २७॥

कृष्णो जित्वा मागधं रौहिणेययुक्तो ययौ दमघोषेण सार्द्धम् ।पितृष्वसायाः पतिना तेन चोक्तः पूर्वं जितेनापि युधि स्म बान्धवात् ॥ २८॥

यामः पुरं करिवीराख्यमेव महालक्ष्म्याः क्षेत्रसन्दर्शनाय ।श्रुत्वा वाक्यं तस्य युद्धे जितस्य भीत्या(प्रीत्या) युक्तस्याऽत्मना तद्युतोऽगात् ॥ २९॥

गन्धर्वोऽसौ दनुनामा नरोऽभूत् तस्मात् कृष्णे भक्तिमांश्चाऽस राजा ।पुरप्राप्तांस्तान् स विज्ञाय पापः सृगालाख्यो वासुदेवः क्रुधाऽऽगात् ॥ ३०॥

सूर्यप्रदत्तं रथमारुह्य दिव्यं वरादवध्यस्तिग्मरुचेः स कृष्णम् ।योद्धुं ययावमुचच्चास्त्रसङ्घाञ्छिरस्तस्याथाऽशु जहार कृष्णः ॥ ३१॥

द्विधा कृत्वा देहमस्यारिणा च पुत्रं भक्तं तस्य राज्येऽभिषिच्य ।स शक्रदेवं माणिभद्रः पुरा यो ययौ पुरीं स्वां सहितोऽग्रजेन ॥ ३२॥

नीतिं बलिष्ठस्य विहाय सेनां दूराद् युद्धं युद्धं दर्शयित्वैव गुप्त्यै ।स्वसेनायाः सर्वपूर्णात्मशक्तिः पुनः पुरीं प्राप्य स पूजितोऽवसत् ॥ ३३॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये सृगालवधो नाम षोडशोऽध्यायः}

औं ॥ गतेऽथ चेदिपे स्वकं पुरं जनार्दनोऽशृणोत् ।रमैव रुग्मिणीति योद्यतां स्वयम्बराय ताम् ॥ १॥

स रुक्मिनामकोऽग्रजः श्रियो(श्रिया) द्विषन् रमापतिम् ।हरेः प्रदातुमुद्यतां(उद्यतान्) न्यवारयद्धरिप्रियाम् ॥ २॥

प्रघोषिते स्वयंवरेऽथ तेन मागधादयः ।समीयुरुग्रपौरुषाः ससाल्वपौण्ड्रचेदिपाः ॥ ३॥

तदा जगाम केशवो जवेन कुण्डिनं पुरम् ।स्मृतोऽथ तेन पक्षिराट् समाजगाम केशवम् ॥ ४॥

पतत्रवायुनाऽस्य ते नरेश्वराः प्रपातिताः ।यदेदृशं(यदीदृशं) पतत्रिणो बलं हरेः किमुच्यते ॥ ५॥

किमत्र नः कृतं भवेत् सुखाय हीति तेऽब्रुवन् ।अथाब्रवीज्जरासुतो जयी पयोब्धिमन्दिरः ।किलैष पक्षिवाहनो यतश्च नान्यथा भवेत् ॥ ६॥

जिता वयं च सर्वशोऽमुनैकलेन संयुगे ।अनेकशो न सङ्गतैर्जितः कदाचिदेष हि ॥ ७॥

अमुष्य चाग्रजः पुरा निहन्तुमुद्यतो हि माम् ।अदृश्यवाक्यतोऽत्यजत् प्रताडनात् सुपीडितम् ॥ ८॥

किमस्य (चोच्यते)तूच्यते बलं वयं तृणोपमाः कृताः ।समस्तशो मृधेमृधे हि येन चाक्षतेन हा ॥ ९॥

किमत्र कुर्वतां सुखं भवेदुदीर्णसङ्कटे ।इति ब्रुवन्नवाङ्मुखं नृपश्चकार विच्छविः ॥ १०॥

अथाऽह चेदिभूपतिः सदन्तवक्रको वचः ।पुरा हरेर्हि पार्षदः प्रसन्नबुद्धिरेकदा ॥ ११॥

शृणुष्व राजसत्तम प्रभुं शिवस्वयम्भुवोः ।हरिं वदन्ति केचिदप्यदो भवेन्न वै मृषा ॥ १२॥

तथाऽऽवयोश्च दर्शने भवेत् कदाचिदूर्जिता ।अमुष्य भक्तिरन्यथा पुनश्च जायते क्रुधा ॥ १३॥

न कारणं च विद्महे न संशयः परो हरिः ।व्रजाम तं सुखार्थिनो वयं विहाय शत्रुताम् ॥ १४॥

इदं हि नः शुभप्रदं नचान्यथा शुभं क्‍वचित् ।इतीरितो जरासुतो ददर्श तौ दहन्निव ॥ १५॥

अथ प्रहस्य सौभराड् वचो जगाद मागधम् ।विनिन्द्य तौ क्रुधा स्फुरन् क्रुधा स्फुरन्तमीक्ष्य च ॥ १६॥

न तन्मृषा हरिः स्वयं जनार्दनो वधाय नः ।प्रजात एष यादवो वयं च दानवेश्वराः ॥ १७॥

स्वधर्म एष नः सदा दृढप्रतीपता हरौ ।स्वधर्मिणो हता अपि प्रयाम सद्गतिं ध्रुवम् ॥ १८॥

शिवश्च नः परा गतिर्गुरुर्भवानरिर्हरेः ।इतीरितः स मागधो जगाद साधु साध्विति ॥ १९॥

तथैव रुक्मिपूर्वकाः करूशचेदिपौ च तौ ।विनिश्चयं कुबुद्धयो युधे च चक्रुरूर्जितम् ॥ २०॥

सदा प्रतीपकारिणौ भवाव कृष्ण इत्यपि ।गुरोः प्रसादमाप्नुतां करूशचेदिभूभृतौ ॥ २१॥

पुनश्च ते त्वमन्त्रयन् सहैव पापबुद्धयः ।ध्रुवं समागतो हरिर्लभेत रुक्मिणीमिमाम् ॥ २२॥

अयं त्रिलोकसुन्दरोऽनुरूपिणी च रुक्मिणी ।मुखेन बाहुनाऽप्ययं समस्तलोकजिद् वशी ॥ २३॥

समस्तवेदिनां वरं जितारिमग्र्यरूपिणम् ।समस्तयोषितां वरा व्रजेत रुक्मिणी ध्रुवम् ॥ २४॥

वयं च मानसङ्क्षयं नितान्तमाप्नुमस्तदा ।न शक्नुमो निवारितुं शरैरमुं कथञ्चन ॥ २५॥

अतः स्वयंवरे यथा न सङ्गमो हरेर्भवेत् ।तथा विधानमेव नः सुनीतिरूर्जिता ध्रुवम् ॥ २६॥

अतो न देयमस्य नः सुभूभुजां समागमे ।क्‍वचित् कदाचिदासनं नचार्घ्यपूर्वको विधिः ॥ २७॥

नचाऽस्यति क्षितौ क्‍वचिद् विमानितः पुरो हि नः ।वरासनस्थभूभुजां स मानितो हि दैवतैः ॥ २८॥

स दर्पमानसंयुतः क्रुधा प्रयास्यति ध्रुवम् ।पुरीं स्वकां ततौ वयं विधेम च स्वयंवरम् ॥ २९॥

इति स्म सर्वभूभृतां विनिश्चयं सकैशिकः ।क्रथोऽवगम्य भीष्मकानुजोऽभ्ययाद्धरिं द्रुतम् ॥ ३०॥

प्रणम्य पादपद्मयोर्निजं गृहं प्रवेश्य च ।महासनं प्रदाय तौ प्रचक्रतुर्वरार्चनम् ॥ ३१॥

अथाऽगमच्छतक्रतोर्वचः प्रगृह्य भूभुजः ।जरासुतादिकान् पुमानुवाच चार्थवद् वचः ॥ ३२॥

अहं प्रियः शचीपतेः सदाऽस्य चाक्षिगोचरः ।सुरेन्द्र आज्ञयाऽवदन्नृपान् व ईश्वरो हि सः ॥ ३३॥

समस्तराजसत्पतिर्हरिर्न चान्य इत्यपि ।वराभिषेकमीशितुः कुरुध्वमाश्वसंशयम् ॥ ३४॥

अतोऽन्यथा शिरस्यहं निपातयामि वोऽशनिम् ।इतीदमिन्द्रशासनं कुरुध्वमित्यसौ ययौ ॥ ३५॥

तदीरितं निशम्य ते पुनः सुतप्तचेतसः ।बभूवुरूचिरे वचः सुगर्वितो हि वासवः ॥ ३६॥

पुरा बिभेति नः सदा प्रतिप्रति स्म वासवः ।उताद्य कृष्णसंश्रयाद् दृढं विभीषयत्यसौ ॥ ३७॥

अदृश्य एव देवराड् यदि स्म वज्रमुत्सृजेत् ।भवेम पीडिता वयं वरादमृत्यवोऽपि हि ॥ ३८॥

पुरा दिविस्थितस्य च प्रमर्दने वयं क्षमाः ।उताद्य यद्यमुं वयं व्रजेम कृष्ण एष्यति ॥ ३९॥

अतोऽभिषेचनाद् यदीह शार्ङ्गिणः शचीपतिः ।न वज्रमुत्सृजेत् तदाऽभिषेचयाम तं वयम् ॥ ४०॥

अतोऽन्यथा दनुर्यथा वरादमृत्युकोऽपि सन् ।सुरेन्द्रवज्रताडितो बभूव कुक्षिगास्ययुक् ॥ ४१॥

तथैव कृष्णसंश्रयात् स नः शचीपतिर्नयेत् ।इति स्म निश्चिता नृपानयातयन्त शौरये ॥ ४२॥

समस्तशो जरासुतादिभिः कृतेऽभिषेचने ।अतीव भग्नमानकान् न चानुयाति कश्चन ॥ ४३॥

समाश्रयं च केशवं तदैव जीवनार्थिनः ।प्रकुर्युरासुरा अपीति देवकार्यसङ्क्षयः(देवकार्यसञ्चयम्) ॥ ४४॥

इतीक्ष्य (उदीक्ष्य) पाकशासनोऽवदज्जरासुतादिकान् ।सरुक्मिसाल्वचेदिपो न यातु मागधो हरिम् ॥ ४५॥

ततस्तु तान् विनाऽपरेऽधिराजराज इत्यमुम् ।तदाऽभिषेक्तुमुद्यता नृपाः सुरेशशासनात् ॥ ४६॥

अतः शचीपतिर्निजं वरासनं हरेरदात् ।विवेश तत्र केशवो नभस्तलावतारिते ॥ ४७॥

करे प्रगृह्य केशवो न्यवेशयत् सहाऽसने ।पतत्रिपुङ्गवं च तौ स भीष्मकानुजौ प्रभुः ॥ ४८॥

अथाखिला नरेश्वरा मुनीन्द्रसंयुता हरिम् ।सुशातकौम्भकुम्भकैः प्रचक्रुराभिषेकिणम् ॥ ४९॥

विरिञ्चशर्वपूर्वकैरभिष्टुतः सुरादिभिः ।समस्तदेवगायकैः प्रगीत आस केशवः ॥ ५०॥

अथाऽह भीष्मकं प्रभुः स्वयंवरः किल त्वया ।अभीप्सितः सुताकृते शुभाय ते भवेन्न सः ॥ ५१॥

इयं रमा तवाऽत्मजा बभूव तां (हरेर्नच) हरेर्न चेत् ।ददाति चेत् तदा पिता निरिन्दिरो व्रजेदधः ॥ ५२॥

हिताय चैतदीरितं तवान्यथा न चिन्तय ।न योषिदिच्छया त्वहं ब्रवीमि पश्य यादृशः ॥ ५३॥

उदीर्य चैवमीश्वरश्चकार हाऽविरात्मनः ।स विश्वरूपमुत्तमं विसङ्ख्यशीर्षबाहुकम् ॥ ५४॥

अनन्ततेज(अनेकतेज) आततं विसङ्ख्यरूपसंयुतम् ।विचित्रमौलिकुण्डलाङ्गदोरुहारनूपुरम् ॥ ५५॥

ज्वलत्सुकौस्तुभप्रभाऽभिभासकं शुभाम्बरम् ।प्रपश्य यादृशाः स्त्रियो ममेत्यदर्शयच्छ्रियम् ॥ ५६॥

अनन्तरूपिणीं परां मनुष्यदृष्टितोऽधिकाम् ।स्वरुक्मिणीतनोरपि व्यदर्शयच्च देवताः ॥ ५७॥

तदद्भुतं समीक्ष्य तु प्रभीत आशु भीष्मकः ।पपात पादयोर्विभोः(प्रभोः) करोमि तत् तथेति च ॥ ५८॥

पुनश्च विश्वरूपतां पिधाय पद्मलोचनः ।जगाम पक्षिवाहनः पुरीं स्वबाहुपालिताम् ॥ ५९॥

अपाम्पतिश्च मैथिलः स्वयंवरं कृतावपि ।हरिं विनिश्चयादियं व्रजेदिति स्म चक्रतुः ॥ ६०॥

स्वयंवरः क्षितेर्भुजां स्वधर्म इत्यतो द्वयोः ।न दोष आस भीष्मको न केशवार्थमैच्छत ॥ ६१॥

अतो हरौ प्रबोध्य तं गते कृपालुसत्तमे ।वशीकृते च भीष्मके नृपास्त्वमन्त्रयन् पुनः ॥ ६२॥

यशश्च धर्ममुत्तमं विधित्सता वृकोदरे ।न केशवेन सूदितो जरासुतो हि मन्यते ॥ ६३॥

वराच्छिवस्य मामयं न हन्तुमीष्ट उत्तमात् ।अतः शिवप्रसादतो जितोऽपि जेष्य उत्तरम् ॥ ६४॥

मृधे मृधे जितोऽपि सन् दृढाशया पुनः पुनः ।समीहते युधे शिवं नचावमन्यते क्‍वचित् ॥ ६५॥

अतः पुनश्च भूमिपानुवाच बार्हद्रथः ।धिगेव पौरुषं हि नो यदेष नोऽजयत् सदा ॥ ६६॥

अभूपतेर्न चाऽसनं प्रदेयमित्युदाहृतम् ।अमुष्य नस्तदन्यथा बभूव चिन्तितं नृपाः ॥ ६७॥

अयं नृपोत्तमाङ्कणे महेन्द्रपीठमारुहत् ।समस्तराजराजतामवाप नोऽप्यनिच्छताम् ॥ ६८॥

अतः पुनः कथं हरिं वयं जयेम चिन्त्यताम् ।यथा च भीष्मकात्मजामवाप्नुयाच्च चेदिराट् ॥ ६९॥

अयं हि दत्तपुत्रको म औरसाद् विशिष्यते ।अतो निवेश्य एष मे सुरूपिणी च रुग्मिणी ॥ ७०॥

शिवागमेषु शिष्यकाः सरुक्मिसाल्वपौण्ड्रकाः ।ममाखिला नृपास्ततः कुरुध्वमेतदेव मे ॥ ७१॥

इतीरिते तु सौभराड् जगाद रुक्मिसंविदा ।स्वयंवरो निवर्तितः स्वसारमेष दास्यति ॥ ७२॥

नचातिवर्तितुं क्षमः पिताऽस्य चेदिपाय ताम् ।प्रदातुकाममात्मजं वयोगतस्तथाऽबलः ॥ ७३॥

स्वयं तु कृष्ण एत्य नो विजित्य कन्यकां हरेत् ।ततोऽस्य पूर्वमेव नो ह्यभावता कृता शुभा ॥ ७४॥

उपाय एष चिन्तितो मयाऽत्र मागधेश्वर ।मुनिं हि गर्गनामकं ह्यमुष्य स्याल(शाल) आक्षिपत् ॥ ७५॥

यदाऽस्य षण्ढतोदिता मुनेः पुरो हि तस्य च ।परेण वृष्णयोऽहसंश्चुकोप गर्ग एषु ह ॥ ७६॥

चकार हि प्रतिश्रवं समार्जये सुतं द्रुतम् ।अकृष्णतां य आनयेद् भुवोऽपि वृष्णिनाशकः ॥ ७७॥

यतो हि कृष्णसंश्रयाद् बतापहासिता वयम् ।इति ब्रुवन् वनं ययौ तपश्च शैवमाचरत् ॥ ७८॥

स चूर्णमायसं त्वदन् ददर्श चाब्दतः शिवम् ।वरं ततोऽभिपेदिवान् सुतं हरेरभावदम् ॥ ७९॥

स विष्णुदैवतोऽपि सन् प्रविष्ट उल्बणासुरैः ।व्यधाद्धरेः प्रतीपकं व्रतं च नैष्ठिकं जहौ ॥ ८०॥

तमार चाऽसुराप्सरा बलिष्ठपुत्रकाम्यया ।प्रविश्य गोपिकाङ्गनासमूहमध्यमुल्बणा ॥ ८१॥

स यावनेन भूभृता हि गोपिकाभिरर्चितः ।अपुत्रकेण जानता मुनेर्मनोऽनुचिन्तितम् ॥ ८२॥

स चाप्सरस्तनौ सुतं निषिच्य यावनाय च ।ददौ विमोहितः क्रुधा किमेतदीशवैरिणः ॥ ८३॥

स आश्रमाच्च नैष्ठिकाद् विदूषितः प्रतीपकृत् ।हरेश्च तापमेयिवान् जगर्ह चाऽत्मशेमुषीम् ॥ ८४॥

जगाम चारणं हरिं प्रपाहि मां सुपापिनम् ।इति स्म विष्ण्वनुज्ञया चकार वैष्णवं तपः ॥ ८५॥

कुतो हि भाग्यमापतेन्मुनेः शिवार्चने सदा ।भवादृशा हि दानवाः स्थिराः शिवार्चने सदा(असदा) ॥ ८६॥

सुतोऽस्य कालनामको बभूव कृष्णमर्दितुम् ।सदैव कालकाङ्क्षणात् स यावनाभिषेचितः ॥ ८७॥

तवैव शिष्य एष चातिभक्तिमान् हि शङ्करे ।प्रभूतसेनया युतो बलोद्धतश्च सर्वदा ॥ ८८॥

तमेष यामि शासनात् तवोपनीय सत्वरम् ।विकृष्णकं क्षितेस्तलं विधाय संरमामहे ॥ ८९॥

ततश्च रुक्मिणीं वयं प्रदापयाम चेदिपे ।विनाश्य देवपक्षिणो यथेष्टमास्म सर्वदा ॥ ९०॥

इतीरितो जरासुतो बभूव दुर्मना भृशम् ।किरीटमण्डितं शिरश्चकार चाऽश्ववाग् भृशम् ॥ ९१॥

करं करेण पीडयन् निशाम्य चाऽत्मनो भुजौ ।जगाद कार्यसिद्धये कथं प्रयाचये परम् ॥ ९२॥

सुदुर्गकार्यसन्ततिं ह्यगुः स्म मद्भुजाश्रयाः ।समस्तभूतळे नृपाः स चाहमेष मागधः ॥ ९३॥

कदाऽप्यचीर्णमद्य तत् कथं करोमि केवलम् ।गिरीशपादसंश्रयः प्रभुः समस्तभूभृताम् ॥ ९४॥

इतीरितः स सौभराड् जगाद वाक्यमुत्तमम् ।भवानपि स्म मुह्यते किमस्मदादयः प्रभो ॥ ९५॥

स्वशिष्यकैः कृतं तु यत् किमन्यसाधितं भवेत् ।स्वशिष्यदासवर्गकैः समर्थयन्ति भूभुजः ॥ ९६॥

अपि स्म ते बलाश्रयप्रवृत्तयोऽस्मदादयः ।पुमान् कुठारसङ्ग्रहादशक्त ईर्यते हि किम् ॥ ९७॥

कुठारसम्मितो ह्यसौ तवैव यावनेश्वरः ।विना भवद्बलं क्‍वचित् प्रवर्तितुं नहि क्षमः ॥ ९८॥

वरो हि कृष्णमर्दने वृतोऽस्य केवलः शिवात् ।तदन्यशत्रुपीडनात् त्वमेव तस्य रक्षकः ॥ ९९॥

तवाखिलैरजेयता शिवप्रसादतोऽस्ति हि ।विशेषतो हरेर्जये वरादयं विमृग्यते ॥ १००॥

इतीरितेऽप्यतृप्तवत् स्थिते तु बार्हद्रथे ।जगाम सौभमास्थितः स सौभराट् च यावनम् ॥ १०१॥

स कालयावनोऽथ तं जरासुतान्तिकागतम् ।निशम्य भक्तिपूर्वकं प्रणम्य चाऽर्चयद् द्रुतम् ॥ १०२॥

जरासुतो हि दैवतं समस्तकेशवद्विषाम् ।इति प्रणम्य तां दिशं तदीयमाश्वपूजयत् ॥ १०३॥

तदीरितं निशम्य च द्रुतं त्रिकोटिसङ्ख्यया ।अक्षोहिणीकया युतः स्वसेनया निराक्रमत् ॥ १०४॥

तदश्वमूत्रविष्ठया बभूव नामतः शकृत् ।नदी सुवेगगामिनी कलौ च या वहेद् द्रुतम् ॥ १०५॥

पुनःपुनर्नदीभवं निशाम्य देशसङ्क्षयम् ।तदन्यदेशमूत्रितं व्यशोषयद्धि मारुतः ॥ १०६॥

हरिश्च वैनतेययुग् विचार्य रामसंयुतः ।सदाऽतिपूर्णसंविदप्यजोऽथ लीलयाऽस्मरत् ॥ १०७॥

युयुत्सुरेष यावनः समीपमागतोऽद्य नः ।युयुत्सतामनेन नो जरासुतोऽभियास्यति ॥ १०८॥

स यादवान् हनिष्यति प्रभङ्गतस्तु कोपतः (कोपितः) ।पुरा जयाशया हि नौ यदून् न जघ्निवानसौ ॥ १०९॥

निराशकोऽद्य यादवानपि स्म पीडयिष्यति ।अतः समुद्रमध्यगापुरीविधानमद्य मे ।प्ररोचते निधानमप्यमुत्र सर्वसात्त्वताम् ॥ ११०॥

उदीर्य चैवमीश्वरोऽस्मरत् सुरेशवर्धकिम् ।स भौवनः समागतः कुशस्थलीं विनिर्ममे ॥ १११॥

निरम्बुके तु सागरे जनार्दनाज्ञया कृते ।महोदकस्य मध्यतश्चकार तां पुरीं शुभाम् ।द्विषट्कयोजनायतां पयोब्धिमध्यगोपमाम् ॥ ११२॥

चकार लावणोदकं जनार्दनोऽमृतोपमम् ।सभां सुधर्मनामकां ददौ समीरणोऽस्य च ॥ ११३॥

शतक्रतोः सभां तु तां प्रदाय केशवाय सः ।निधीन् समर्प्य सर्वशो ययौ प्रणम्य तं प्रभुम् ॥ ११४॥

समस्तदेवतागणाः स्वकीयमर्पयन् हरौ ।विमुच्य पक्षिपुङ्गवं स योद्धुमैच्छदच्युतः ॥ ११५॥

सम्स्तमाधुरान् प्रभुः कुशस्थलीस्थितान् क्षणात् ।विधाय बाहुयोधकः स यावनं समभ्ययात् ॥ ११६॥

अनन्तशक्तिरप्यजः सुनीतिदृष्टये नृणाम् ।व्यवासयन्निजान् जनान् स लीलयैव केवलम् ॥ ११७॥

अनाद्यनन्तकालकं समस्तलोकमण्डलम् ।यदीक्षयैव रक्ष्यते किमस्य वृष्णिरक्षणम् ॥ ११८॥

निरायुधं च मामयं वराच्छिवस्य न क्षमः ।समस्तसेनया युतोऽपि योद्धुमित्यदर्शयत् ॥ ११९॥

स कृष्णपन्नगं घटे निधाय केशवोऽर्पयत् ।निरायुधोऽप्यहं क्षमो निहन्तुमप्रियानिति ॥ १२०॥

घटं पिपीलिकागणैः प्रपूर्य यावनोऽस्य च ।बहुत्वतो विजेष्य इत्यहिं मृतं व्यदर्शयत् ॥ १२१॥

किमत्र सत्यमित्यहं प्रदर्शयिष्य इत्यजः ।उदीर्य दूतमभ्ययात् स यावनं प्रबाधितुम् ॥ १२२॥

स बाहुनैव केशवो विजित्य यावनं प्रभुः ।निहत्य सर्वसैनिकान् स्वमस्य यापयत् पुरीम् ॥ १२३॥

सहास्त्रशस्त्रसञ्चयान् सृजन्तमाशु यावनम् ।न्यपातयद् रथोत्तमात् तलेन केशवोऽरिहा ॥ १२४॥

विवाहनं निरायुधं विधाय बाहुना क्षणात् ।विमूर्च्छितं नचाहनत् सुरार्थितं स्मरन् हरिः ॥ १२५॥

पुरा हि यौवनाश्वजे वरप्रदाः सुरेश्वराः ।ययाचिरे जनार्दनं वरं वरप्रदेश्वरम् ॥ १२६॥

अनर्थको वरोऽमुना वृतोऽपि सार्थको भवेत् ।अरिं भविष्ययावनं दहत्वयं तवेश्वर ॥ १२७॥

तथाऽस्त्विति प्रभाषितं स्ववाक्यमेव केशवः ।ऋतं विधातुमभ्ययात् स यौवनाश्वजान्तिकम् ॥ १२८॥

ससञ्ज्ञकोऽथ यावनो धरातलात् समुत्थितः ।निपात्य यान्तमीश्वरं स पृष्ठतोऽन्वयात् क्रुधा ॥ १२९॥

हरिर्गुहां नृपस्य तु प्रविश्य संव्यवस्थितः ।स यावनः पदाऽहनन्नृपं स तं ददर्श ह ॥ १३०॥

स तस्य दृष्टिमात्रतो बभूव भस्मसात् क्षणात् ।स एव विष्णुरव्ययो ददाह तं हि वह्निवत् ॥ १३१॥

वराच्छिवस्य दैवतैरवध्यदानवान् पुरा ।हरेर्वरान्निहत्य स प्रपेद आश्विमं वरम् ॥ १३२॥

सुदीर्घसुप्तिमात्मनः प्रसुप्तिभङ्गकृत्क्षयम् ।स्वदृष्टिमात्रतस्ततो हतः स यावनस्तदा ॥ १३३॥

अतश्च पुण्यमाप्तवान् सुरप्रसादतोऽक्षयम् ।स यौवनाश्वजो नृपो न देवतोषणं वृथा ॥ १३४॥

ततो हरिं निरीक्ष्य स स्तुतिं विधाय चोत्तमाम् ।हरेरनुज्ञया तपश्चचार मुक्तिमाप च ॥ १३५॥

ततो गुहामुखाद्धरिर्विनिस्सृतो जरासुतम् ।समस्तभूपसंवृतं(संयुतं) जिगाय बाहुनेश्वरः ॥ १३६॥

तलेन मुष्टिभिस्तथा महीरुहैश्च चूर्णिताः ।निपेतुरस्य सैनिकाः स्वयं च मूर्च्छितोऽपतत् ॥ १३७॥

ससाल्वपौण्ड्रचेदिपान् निपात्य सर्वभूभुजः ।स पुप्लुवे जनार्दनः क्षणेन तां कुशस्थलीम् ॥ १३८॥

ससञ्ज्ञकाः समुत्थितास्ततो नृपाः पुनर्ययुः ।जिगीषवोऽथ रुक्मिणीं विधाय(प्रदाय) चेदिपे हरिम् ॥ १३९॥

समस्तराजमण्डले विनिश्चयादुपागते ।सभीष्मके च रुक्मिणि प्रदातुमुद्यते मुदा(तदा) ॥ १४०॥

समस्तलोकयोषितां वरा विदर्भनन्दना ।द्विजोत्तमं हरेः पदोः सकाशमाश्वयापयत् ॥ १४१॥

निशम्य तद्वचो हरिः क्षणाद् विदर्भकानगात् ।तमन्वयाद्धलायुधः समस्तयादवैः सह ॥ १४२॥

समस्तराजमण्डलं प्रयान्तमीक्ष्य केशवम् ।सुयत्तमात्तकार्मुकं बभूव कन्यकावने ॥ १४३॥

पुरा प्रदानतः सुरेक्षणच्छलाद् बहिर्गताम् ।रथे न्यवेशयद्धरिः प्रपश्यतां च भूभृताम् ॥ १४४॥

जरासुतादयो रुषा तमभ्ययुः शरोत्तमैः ।विधाय तान् निरायुधान् जगाम केशवः शनैः ॥ १४५॥

पुनर्गृहीतकार्मुकान् हरिं प्रयातुमुद्यतान् ।न्यवारयद्धलायुधो बलाद् बलोर्जिताग्रणीः ॥ १४६॥

तदा सितः शिरोरुहो हरेर्हलायुधस्थितः ।प्रकाशमाविशद् बलं विजेतुमत्र मागधम् ॥ १४७॥

स तस्य मागधो रणे गदानिपातचूर्णितः ।पपात भूतले बलो विजित्य तं ययौ पुरीम् ॥ १४८॥

वरोरुवेषसंवृतोऽथ चेदिराट् समभ्ययात् ।तमाससाद सात्यकिर्नदन् मृगाधिपो यथा ॥ १४९॥

चिरं प्रयुद्ध्य तावुभौ वरास्त्रशस्त्रवर्षिणौ ।क्रुधा निरीक्ष्य तस्थतुः परस्परं स्फुरत्तनू ॥ १५०॥

समानभावमक्षमी शिनेः सुतात्मजः शरम् ।अथोद्बबर्ह तत्क्षणाद् बलान्मुमोच वक्षसि ॥ १५१॥

स तेन ताडितोऽपतद् विसञ्ज्ञको नृपात्मजः ।विजित्य तं स सात्यकिर्ययौ प्रहृष्टमानसः ॥ १५२॥

अथापरे च यादवा विजित्य तद्बलं ययुः ।पुरैव रुक्मिपूर्वकाः प्रजग्मुरच्युतं प्रति ॥ १५३॥

सहैकलव्यपूर्वकैः समेत्य भीष्मकात्मजः ।हरिं ववर्ष सायकैः स सिंहवन्न्यवर्तत ॥ १५४॥

अक्षोहिणीत्रयं हरिस्तदा निहत्य सायकैः ।अवाहनायुधं व्यधान्निषादपं शरैः क्षणात् ॥ १५५॥

शरं शरीरनाशकं समाददानमीश्वरम् ।स एकलव्य आशु तं विहाय दुद्रुवे भयात् ॥ १५६॥

धनुर्भृतां वरे गते रणं विहाय भूभृतः ।करूशराजपूर्वकाः क्षणात् प्रदुद्रुवुर्भयात् ॥ १५७॥

अथाऽससाद केशवं रुषा स भीष्मकात्मजः ।शराम्बुधार आशु तं विवाहनं व्यधाद्धरिः ॥ १५८॥

चकर्त कार्मुकं पुनः स खड्गचर्मभृद्धरेः ।रथं समारुहच्छरैश्चकर्त खड्गमीश्वरः ॥ १५९॥

शरैर्वितस्तिमात्रकैर्विधाय तं निरायुधम् ।प्रियावचः प्रपालयन् जघान नैनमच्युतः ॥ १६०॥

निबद्ध्य पञ्चचूडिनं विधाय तं व्यसर्जयत् ।जगज्जनित्रयोरिदं विडम्बनं रमेशयोः ॥ १६१॥

सदैकमानसावपि स्वधर्मशासकौ नृणाम् ।रमा हरिश्च तत्र तौ विजह्रतुर्हि रुक्मिणा ॥ १६२॥

अथाऽससाद सौभराड् हरिं शराम्बुवर्षणः ।हरिः शरं यमोपमं मुमोच तस्य वक्षसि ॥ १६३॥

शरेण तेन पीडितः पपात मन्दचेष्टितः ।चिरात्तसञ्ज्ञकोऽगमत् त्रिनेत्रतोषणेच्छया ॥ १६४॥

समस्तराजसन्निधावयादवीं महीमहम् ।करिष्य इत्युदीर्य स व्यधात् तपोऽतिदुश्चरम् ॥ १६५॥

अथो विवेश केशवः पुरीं कुशस्थलीं विभुः ।प्रियायुतोऽब्जजादिभिः समीडितः सुरेश्वरैः ॥ १६६॥

पुरा ततो हलायुधः प्रियां निजां पुराऽपि हि ।स वारुणीसमाह्वयामवाप रैवतीं विभुः ॥ १६७॥

पतिं यथाऽनुरूपिणं तदीयमेव पूर्वकम् ।पिता तदीय ऐच्छत प्रवेत्तुमब्जसम्भवात् ॥ १६८॥

स तत्सदो गतो वरात् तदीयतः प्रगीतिकाम् ।निशम्य नाविदद् गतं युगोरुकालपर्ययम् ॥ १६९॥

नरानयोग्यगीतिका विमोहयेत् ततो नृपः ।सुमूढबुद्धिरन्ततोऽल्पकाल इत्यमन्यत ॥ १७०॥

स मूर्च्छितः प्रबोधितोऽब्जजेन तं त्वपृच्छत ।सुतापतिं बलं च सोऽब्रवीद् युगात्यये बहौ ॥ १७१॥

स रैवतो बलाय तां प्रदाय गन्धमादनम् ।गतोऽत्र चीर्णसत्तपा अवाप केशवान्तिकम् ॥ १७२॥

बलोऽपि तां पुरातनप्रमाणसम्मितां विभुः ।हलेन चाऽज्ञया समां चकार सत्यवाञ्छितः ॥ १७३॥

तया रतः सुतावुभौ शठोल्मुकाभिधावधात् ।पुराऽर्यमांशकौ सुरावुदारचेष्टितो बलः ॥ १७४॥

जनार्दनश्च रुग्मिणीकरं शुभे दिनेऽग्रहीत् ।महोत्सवस्तदाऽभवत् कुशस्थलीनिवासिनाम् ॥ १७५॥

चतुर्मुखेशपूर्वकाः सुरा वियत्यवस्थिताः ।प्रतुष्टुवुर्जनार्दनं रमासमेतमव्ययम् ॥ १७६॥

मुनीन्द्रदेवगायनादयोऽपि यादवैः सह ।विचेरुरुत्तमोत्सवे रमारमेशयोगिनि ॥ १७७॥

सुरांशकाश्च ये नृपाः समाहुता महोत्सवे ।सपाण्डवाः समाययुर्हरिं रमासमायुतम् ॥ १७८॥

समस्तलोकसुन्दरौ युतौ रमारमेश्वरौ ।समीक्ष्य मोदमाययुः समस्तलोकसज्जनाः ॥ १७९॥

तया रमन् जनार्दनो वियोगशून्यया सदा ।अधत्त पुत्रमुत्तमं मनोभवं पुरातनम् ॥ १८०॥

चतुस्तनोर्हरेः प्रभोस्तृतीयरूपसंयुतः ।ततस्तदाह्वयोऽभवत् स रुग्मिणीसुतो बली ॥ १८१॥

पुरैव मृत्यवेऽवदत् तमेव शम्बरस्य ह ।प्रजातमब्जजाङ्कजस्तवान्तकोऽयमित्यपि ॥ १८२॥

स मायया हरेः सुतं प्रगृह्य सूतिकागृहात् ।अवाक्षिपन्महोदधावुपेक्षितोऽरिपाणिना ॥ १८३॥

तमग्रसज्जलेचरः स दाशहस्तमागतः ।कुमारमस्य तूदरे निरीक्ष्य शम्बरे ददुः ॥ १८४॥

विपाट्य मत्स्यकोदरं स शम्बरः कुमारकम् ।न्यवेदयन्मनोभवप्रियाकरे सुरूपिणम् ॥ १८५॥

अनङ्गतामुपागते पुरा हरेण साऽङ्गजे ।वशं विरिञ्चशापतो जगाम शम्बरस्य हि ॥ १८६॥

पुरा हि पञ्चभर्तृकां निशम्य कञ्जजोदिताम् ।जहास पार्षतात्मजां शशाप तां ततस्त्वजः ॥ १८७॥

भवासुरेण दूषितेति सा ततो हि मायया ।पिधाय तां निजां तनुं जगाम चान्ययाऽसुरम् ॥ १८८॥

गृहेऽपि साऽऽसुरे स्थिता निजस्वरूपतोऽसुरम् ।न गच्छति स्म सा पतिं निजं समीक्ष्य हर्षिता ॥ १८९॥

रसायनैः कुमारकं व्यवर्द्धयद् रतिः पतिम् ।स पूर्णयौवनोऽभवच्चतुर्भिरेव वत्सरैः ॥ १९०॥

पतिं सुपूर्णयौवनं निरीक्ष्य तां विषज्जतीम् ।उवाच कार्ष्णिरम्ब ते कुचेष्टितं कथं न्विति ॥ १९१॥

जगाद साऽखिलं पतौ तदस्य(तदास्य) जन्म चाऽगतिम् ।ततोऽग्रहीत् स तां प्रियां रतिं रमापतेः सुतः ॥ १९२॥

ददौ च मन्त्रमुत्तमं समस्तमायिनाशकम् ।भृगूत्थरामदैवतं रतिर्हरेः सुताय सा ॥ १९३॥

ततः स्वदारधर्षकं समाह्वयद् युधेऽङ्गजः ।स शम्बरं स चैत्य तं युयोध शक्तितो बली ॥ १९४॥

स चर्मखड्गधारिणं वरास्त्रशस्त्रपादपैः ।यदा न योद्धुमाशकद्धरेः सुतं न दृश्यते ॥ १९५॥

सहस्रमायमुल्बणं त्वदृश्यमम्बराद् गिरीन् ।सृजन्तमेत्य विद्यया जघान कृष्णनन्दनः ॥ १९६॥

स विद्यया विनाशितोरुमाय आशु शम्बरः ।निकृत्तकन्धरोऽपतद् वरासिनाऽमुना क्षणात् ॥ १९७॥

निहत्य तं हरेः सुतस्तयैव विद्ययाऽम्बरम् ।समास्थितः स्वभार्यया समं कुशस्थलीं ययौ ॥ १९८॥

समस्तवेदिनोर्मुनिर्नरान् विडम्बमानयोः ।रमारमेशयोः सुतं जगाद तं स्म नारदः ॥ १९९॥

स रुग्मिणीजनार्दनादिभिः सरामयादवैः ।पितामहेन चाऽदरात् सुलालितोऽवसत् सुखम् ॥ २००॥

ततः पुरा स्यमन्तकं ह्यवाप सूर्यमण्डले ।स्थिताद्धरेः स सत्रजित् सदाऽत्र केशवार्चकः ॥ २०१॥

सदाऽस्य विष्णुभाविनोऽप्यतीव लोभमान्तरम् ।प्रकाशयन् रमापतिर्ययाच ईश्वरो मणिम् ॥ २०२॥

स तं न दत्तवांस्ततोऽनुजो निबद्ध्य तं मणिम् ।वनं गतः प्रसेनको मृगाधिपेन पातितः ॥ २०३॥

तदा स सत्रजिद्धरिं शशंस सोदरान्तकम् ।उपांशु वर्त्मना ततो हरिः सयादवो ययौ ॥ २०४॥

वने स सिंहसूदितं पदैः प्रदर्श्य वृष्णिनाम् ।प्रसेनमृक्षपातितं स सिंहमप्यदर्शयत् ॥ २०५॥

ततो निधाय तान् बिलं स जाम्बवत्परिग्रहम् ।विवेश तत्र संयुगं बभूव तेन चेशितुः ॥ २०६॥

युयोध मन्दमेव स प्रभुः स्वभक्त इत्यजः ।चकार चोग्रमन्ततः प्रकाशयन् स्वमस्य हि ॥ २०७॥

स मुष्टिपिष्टविग्रहो नितान्तमापदं गतः ।जगाम चेतसाऽरणं रघूत्तमं निजं पतिम् ॥ २०८॥

स्मृतिं गते तु राघवे तदाकृतिं यदूत्तमे ।समस्तभेदवर्जितां समीक्ष्य सोऽयमित्यवैत् ॥ २०९॥

ततः क्षमापयन् सुतां प्रदाय रोहिणीं शुभाम् ।मणिं च तं नुनाव(ननाम) स प्रपन्न आशु पादयोः ॥ २१०॥

विधाय चक्रदारितं सुजीर्णदेहमस्य सः ।युवानमाशु केशवश्चकार वेदनां विना ॥ २११॥

विधाय भक्तवाञ्छितं प्रियासहाय ईश्वरः ।प्रगृह्य तं महामणिं विनिर्ययौ गुहामुखात् ॥ २१२॥

गुहाप्रविष्टमीश्वरं बहून्यहान्यनिर्गतम् ।प्रतीक्ष्य यादवास्तु ये गता गृहं तदाऽहृषुः ॥ २१३॥

समस्तवृष्णिसन्निधौ यदूत्तमः स्यमन्तकम् ।ददौ च सत्रजित्करे स विच्छविर्बभूव ह ॥ २१४॥

स दुर्यशो रमापतावनूच्य मिथ्यया तपन् ।स्वपापहान(नि)काङ्क्षया ददौ सुतां जनार्दने ॥ २१५॥

मणिं च तं प्रदाय तं ननाम ह क्षमापयन् ।मणिं पुनर्ददौ हरिर्मुमोद सत्यभामया ॥ २१६॥

रमैव सा हि भूरिति द्वितीयमूर्तिरुत्तमा ।बभूव सत्रजित्सुता समस्तलोकसुन्दरी ॥ २१७॥

ततो हि सा च रुगक्मिणी प्रिये प्रियासु तेऽधिकम् ।जनार्दनस्य ते हरेः सदाऽवियोगिनी यतः ॥ २१८॥

अथाऽप साम्बनामकं सुतं च रोहिणी हरेः ।चतुर्मुखांशसंयुतं कुमारमेव षण्मुखम् ॥ २१९॥

इति प्रशासति प्रभौ जगज्जनार्दनेऽखिलम् ।अगण्यसद्गुणार्णवे कदाचिदाययौ द्विजः ॥ २२०॥

जनार्दनः स नामतो रमेशपादसंश्रयः ।स मानितश्च विष्णुना प्रणम्य वाक्यमब्रवीत् ॥ २२१॥

क्षमस्व मे वचः प्रभो ब्रवीम्यतीव (पातकम्)पापकम् ।यतः सुपापदूतकस्ततो हि तादृशं वचः ॥ २२२॥

न तेऽस्त्यगोचरं क्‍वचित् तथाऽपि चाऽज्ञया वदे ।वदेति चोदितोऽमुना द्विजो जगाद माधवम् ॥ २२३॥

सुतौ हि साल्वभूपतेर्बभूवतुः शिवाश्रयौ ।शिवप्रसादसम्भवौ पितुस्तपोबलेन तौ ॥ २२४॥

अजेयतामवध्यतां (अजेयवध्यतां) च तौ शिवाद् वरं समापतुः ।जरासुतस्य शिष्यकौ तपोबलेन केवलम् ॥ २२५॥

महोदरं च कुण्डधारिणं च भूतकावुभौ ।तथाऽजिताववध्यकौ दिदेश शङ्करस्तयोः ॥ २२६॥

तयोः सहाय एव तौ वराच्छिवस्य भूतकौ ।अजेयतामवापतुर्न चान्यथाऽमरावपि ॥ २२७॥

अजेयतामवध्यतामवाप्य तावुभौ शिवात् ।पितुस्तु राजसूयितां समिच्छतो मदोद्धतौ(महोद्धतौ) ॥ २२८॥

जरासुतो गुरुत्वतो विरोद्धुमत्र नेच्छति ।नृपांस्तु देवपक्षिणो विजित्य कर्तुमिच्छतः ॥ २२९॥

स्वयं हि राजसूयितां जरासुतो न मन्यते ।यतो हि वैष्णवं क्रतुं तमाहुरीश वैदिकाः ॥ २३०॥

इमौ पितुर्यशोऽर्थिनौ पराभवाय ते तथा ।समिच्छतोऽद्य(समिच्छतोऽच्युतक्रतुं) तं क्रतुं भवन्तमूचतुश्च तौ ॥ २३१॥

समुद्रसंश्रयो भवान् बहून् प्रगृह्य लावणान् ।सुभारकानुपैहि नाविति क्षमस्व मे वचः ॥ २३२॥

इतीर्य तं ननाम स प्र चाहसन् स्म यादवाः ।हरिस्तु सात्यकिं वचो जगाद मेघनिस्वनः ॥ २३३॥

प्रयाहि सात्यके वचो ब्रवीहि मे नृपाधमौ ।समेत्य वां वरायुधैः करं ददान्यसंशयम् ॥ २३४॥

उपैतमाशु संयुगार्थिनौ च पुष्करं प्रति ।इतीरितः शिनेः सुतो जगाम विप्रसंयुतः ॥ २३५॥

उपेत्य तौ हरेर्वचो जगाद सात्यकिर्बली ।विधाय तौ तृणोपमौ गिरा जगाम केशवम् ॥ २३६॥

ततः पुरैव तावुभौ द्विजं हरस्वरूपिणम् ।सुदुःखवासनामकं प्रचक्रतुस्तृणोपमम् ॥ २३७॥

दशत्रिकैः शतैर्वृतो यतीश्वरैः स सर्ववित् ।विपाटितात्मकौपिनादिसर्वमात्रकोऽभवत् ॥ २३८॥

वरात् स्वसम्भवादसौ न शापशक्तिमानभूत् ।ततः समस्तभञ्जनोरुशक्तिमाप केशवम् ॥ २३९॥

स तान् समर्च्य माधवः प्रदाय चोरुमात्रकाः ।ययौ च तैः समन्वितो वधाय साल्वपुत्रयोः ॥ २४०॥

तमत्रिजं हरात्मकं यतो हि वेद मागधः ।ततोऽत्यजत् स्वशिष्यकौ निशम्य तत्प्रतीपकौ ॥ २४१॥

हरौ तु पुष्करं गते मुनीश्वरैः समर्चिते ।समीयतुश्च तावुभावथात्र हंसडीभकौ ॥ २४२॥

स ब्रह्मदत्तनामकोऽत्र तत्पिताऽप्युपाययौ ।समागतौ च भूतकौ शिवस्य यौ पुरस्सरौ ॥ २४३॥

विचक्रनामकोऽसुरः पुरा विरिञ्चतो वरम् ।अवध्यतामजेयतामवाप्य बाधते सुरान् ॥ २४४॥

स चाभवत् तयोः सखा सहायकाम्ययाऽगमत् ।हिडिम्बराक्षसोऽपि यः पुराऽऽप शङ्कराद् वरम् ॥ २४५॥

न जीयसे न वध्यसे कुतश्चनेति तोषितात् (तोषणात्)।स चैतयोः सखाऽभवत् समाजगाम तत्र च ॥ २४६॥

अक्षोहिणीदशात्मकं बलं तयोर्बभूव ह ।विचक्रगं षडात्मकं तथैकमेव राक्षसम् ॥ २४७॥

द्विरष्टसेनया युतौ सहैकयैव तौ नृपौ ।समीयतुर्युधे हरिं हरिश्च तौ ससार ह ॥ २४८॥

अथ द्वयोर्द्वयोरभूद् रणो भयानको महान् ।हरिर्विचक्रमेयिवान् बलश्च हंसमुद्धतम् ॥ २४९॥

तदाऽस्य चानुजं ययौ शिनिप्रवीर आयुधी ।गदश्च नामतोऽनुजो हरेः स रोहिणीसुतः ॥ २५०॥

पुरा स चण्डको गणो हरेर्निवेदिताशनः ।समाह्वयद् रणाय वै तयोः स तातमेव हि ॥ २५१॥

अक्षोहिणीत्रयान्विताः समस्तयादवास्तदा ।त्रिलोचनानुगौ च तौ न्यवारयन् सराक्षसौ ॥ २५२॥

हरिर्विचक्रमोजसा महास्त्रशस्त्रवर्षिणम् ।विवाहनं निरायुधं क्षणाच्चकार सायकैः ॥ २५३॥

पुनश्च पादपान् गिरीन् प्रमुञ्चतोऽरिणाऽरिहा ।शिरो जहार देवता विनेदुरत्र हर्षिताः ॥ २५४॥

प्रसूनवर्षिभिः स्तुतश्चतुर्मुखादिभिः प्रभुः ।ससार तौ हरानुगौ प्रभक्षकौ(प्रभञ्जकौ) स सात्त्वताम् ॥ २५५॥

समस्तयादवान् रणे विधूय तौ जनार्दनम् ।उपेत्य चांसगौ हरेरदंशतां सुकर्णकौ ॥ २५६॥

स तौ भुजप्रवेगतो विधूय शङ्करालये ।न्यपातयद् बलार्णवोऽमितस्य किं तदुच्यते ॥ २५७॥

प्रभक्षयन्तमोजसा हिडिम्बमुद्धतं बलम् ।सहोग्रसेनको ययौ पिता हरेः शरान् क्षिपन् ॥ २५८॥

तयो रथौ सहायुधौ प्रभक्ष्य राक्षसो बली ।प्रगृह्य तावभाषत प्रयातमाशु मे मुखम् ॥ २५९॥

तदा गदावरायुधः सहैव हंसभूभृता ।प्रयुद्ध्यमान आययौ विहाय तं हलायुधः ॥ २६०॥

तमागतं समीक्ष्य तौ विहाय राक्षसाधिपः ।उपेत्य मुष्टिनाऽहनद् बलं स वक्षसि क्रुधा ॥ २६१॥

उभौ हि बाहुषालिनावयुद्ध्यतां च मुष्टिभिः ।चिरं प्रयुद्ध्य तं बलोऽग्रहीत् स जङ्घयोर्विभुः ॥ २६२॥

अथैनमुद्धृतं बलाद् बलः स दूरमाक्षिपत् ।पपात पादयोजने स नाऽजगाम तं पुनः ॥ २६३॥

विहाय सैनिकांश्च तौ नृपौ ययौ वनाय सः ।निहत्य तस्य राक्षसान् हलायुधो ननाद ह ॥ २६४॥

गदस्तु साल्वभूभृता वयोगतेन योधयन् ।विवाहनं निरायुधं चकार सोऽप्यपाद्रवत् ॥ २६५॥

सुतेन तस्य कन्यसा युयोध सात्यकी रथी ।वरास्त्रशस्त्रयोधिनौ विजह्रतुश्च तावुभौ ॥ २६६॥

चिरं प्रयुद्ध्य सात्यकिः स हंसकन्यसा बली ।शतं सपञ्चकं रणे चकर्त तस्य धन्विनाम् ॥ २६७॥

स खड्गचर्मभृद् रणेऽभ्ययात् सुतात्मजं शिनेः ।स चैनमभ्ययात् तथा वरासिचर्मभृद् विभीः ॥ २६८॥

द्विषोडशप्रभेदकं वरासियुद्धमश्रमौ ।प्रदर्श्य निर्विशेषकावुभौ व्यवस्थितौ चिरम् ॥ २६९॥

परस्परान्तरैषिणौ(अन्तरेषिणौ) नचान्तरं व्यपश्यताम् ।ततो विहाय सङ्गरं गतौ निरर्थकं त्विति ॥ २७०॥

ततः स हंससंयुतो जगाम योद्धुमच्युतम् ।क्षणेन तौ निरायुधौ चकार केशवः शरैः ॥ २७१॥

हतं च सैन्यमेतयोश्चतुर्थभागशेषितम् ।क्षणेन केशवेन तद्भयादपेयतुश्च तौ ॥ २७२॥

स पुष्करेक्षणस्तदा सुरैर्नुतोऽथ पुष्करे ।उवास तां निशां प्रभुः सयादवोऽमितप्रभः ॥ २७३॥

परे दिने जनार्दनो नृपात्मजौ प्रविद्रुतौ ।यमस्वसुस्तटे प्रभुः समाससाद पृष्ठतः ॥ २७४॥

स रौहिणेयसंयुतः समन्वितश्च सेनया ।स्वशिष्टसेनया वृतौ पलायिनाववारयत् ॥ २७५॥

निवृत्य तौ स्वसेनया शरोत्तमैर्ववर्षतुः ।सुकोपितौ समस्तशो यदूनवार्यपौरुषौ ॥ २७६॥

अथाऽससाद हंसको हलायुधं महाधनुः ।अनन्तरोऽस्य सात्यकिं गदं च सर्वसैनिकान् ॥ २७७॥

स सात्यकिं निरायुधं विवाहनं विवर्मकम् ।व्यधाद् गदं च तौ रणं विहाय हापजग्मतुः ॥ २७८॥

विधूय सैनिकांश्च स प्रगृह्य चापमाततम् ।हरिं जगाम चोन्नदन् महास्त्रशस्त्रवर्षणः ॥ २७९॥

तमाशु केशवोऽरिहा समस्तसाधनोज्झितम् ।क्षणाच्चकार सोऽप्यगाद् विसृज्य तं हलायुधम् ॥ २८०॥

हलायुधो निरायुधं विधाय हंसमोजसा ।विकृष्टचाप आगतं ददर्श तस्य चानुजम् ॥ २८१॥

स हंस आशु कार्मुकं पुनः प्रगृह्य तं बलम् ।यदाऽऽससाद केशवो न्यवारयत् तमोजसा ॥ २८२॥

शिनेः सुतात्मजोऽप्यसौ विहाय हंसकानुजम् ।रथान्तरं समास्थितो जगाम तातमस्य च ॥ २८३॥

वयोगतः पिता तयोर्युयोध तेन वृष्णिना ।शरं च कण्ठकूबरे व्यसर्जयत् स सात्यकेः ॥ २८४॥

स सात्यकिर्दृढाहतो जगाम मोहमाशु च ।सुलब्धसञ्ज्ञ उत्थितः समाददेऽर्द्धचन्द्रकम् ॥ २८५॥

स तेन तच्छिरो बली चकर्त शुक्लमूर्द्धजम् ।यदम्बयाऽभिकामितं पुरा पपात तत् क्षितौ ॥ २८६॥

नदंश्च सात्यकिर्हरेर्जगाम पार्श्वमुद्धतः ।बलोऽपि हंसकानुजं युयोध सेनया युतम् ॥ २८७॥

हरिस्तु हंसमुल्बणैः शरैः समर्दयन् बलम् ।जघान तस्य सर्वशो न कश्चिदत्र शेषितः ॥ २८८॥

स एक एव केशवं महास्त्रमुक् ससार ह ।निवार्य तानि सर्वशो हरिर्निजास्त्रमाददे ॥ २८९॥

स वैष्णवास्त्रमुद्यतं निरीक्ष्य यानतो महीम् ।गतः पराद्रवद् भयात् पपात यामुनोदके ॥ २९०॥

वरास्त्रपाणिरीश्वरः पदाऽहनिच्छरस्यमुम् ।स मूर्छितो मुखेऽपतन्महाभुजङ्गमस्य ह ॥ २९१॥

स धार्तराष्ट्रकोदरे यथा तमोऽन्धमेयिवान् ।तथा सुदुःखसंयुतो वसन् मनोः परं म्रियेत् ॥ २९२॥

ततोऽन्धमेव तत् तमो हरेर्द्विडेति निश्चयात् ।तदाऽस्य चानुजोऽग्रजं विमार्गयन् जलेऽपतत् ॥ २९३॥

विहाय रोहिणीसुतं जले निमज्ज्य मार्गयन् ।अपश्यमान आत्मनो व्यपाटयच्च काकुदम् ॥ २९४॥

विहाय देहमुल्बणं तमोऽवतीर्य चाग्रजम् ।प्रतीक्षमाण उल्बणं समत्ति तत् सुखेतरम् ॥ २९५॥

ततो हरिर्बलैर्युतो बलान्वितो मुनीश्वरैः ।समं कुशस्थलीं ययौ स्तुतः कशङ्करादिभिः ॥ २९६॥

स्वकीयपादपल्लवाश्रयं जनं प्रहर्षयन् ।उवास नित्यसत्सुखार्णवो रमापतिर्गृहे ॥ २९७॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये हंसडिभकवधो नाम सप्तदशोऽध्यायः

औं ॥ यदा रामादवाप्तानि दिव्यास्त्राणि प्रपेदिरे ।द्रोणात् कुमारास्तेष्वासीत् सर्वेष्वप्यधिकोऽर्जुनः ॥ १॥

निजप्रतिभया जानन् सर्वास्त्राणि ततोऽधिकम् ।नास्त्रयुद्धं क्‍वचिद् भीमो मन्यते धर्ममञ्जसा ॥ २॥

न हि भागवतो धर्मो देवताभ्युपयाचनम् ।ज्ञानभक्ती हरेस्तृप्तिं विना विष्णोरपि क्‍वचित् ॥ ३॥

नाऽकाङ्क्ष्यं किमुतान्येभ्यो ह्यस्त्रं काम्यफलप्रदम् ।शुद्धे भागवते धर्मे निरतो यद् वृकोदरः ॥ ४॥

न काम्यकर्मकृत् तस्मान्नायाचद् देवमानुषान्(दैवमानुषान्) ।न हरिश्चार्थितस्तेन कदाचित् कामलिप्सया(काम्यलिप्सया) ॥ ५॥

भिक्षामटंश्च हुङ्कारात् करवद् वैश्यतोऽग्रहीत् ।नान्यदेवा नतास्तेन वासुदेवान्न पूजिताः ॥ ६॥

न प्रतीपं हरेः क्‍वापि स करोति कथञ्चन ।अनुपस्करिणो युद्धे नाभियाति ह्युपस्करी ।नापयाति युधः क्‍वापि न क्‍वचिच्छद्म चाऽचरेत् ॥ ७॥

(न चौर्ध्वदैहिकानुज्ञां) नैवोर्ध्वदैहिकानुज्ञामवैष्णवकृतेऽकरोत् ।न करोति स्वयं नैषां प्रियमप्याचरेत् क्‍वचित् ॥ ८॥

सख्यं नावैष्णवैश्चक्रे प्रतीपं वैष्णवेन च(तु) ।परोक्षेऽपि हरेर्निन्दाकृतो जिह्वां छिनत्ति च ॥ ९॥

प्रतीपकारिणो हन्ति विष्णोर्वैतानजीघनत्(विष्णोर्वै तान्) ।न संशयं कदाऽप्येष धर्मे ज्ञानेऽपि वाऽकरोत् ॥ १०॥

विद्योपजीवनं नैष चकाराऽपद्यपि क्‍वचित् ।अतो न धर्मनहुषौ प्रत्युवाच कथञ्चन ॥ ११॥

आज्ञयैव हरेर्द्रौणेरस्त्राण्यस्त्रैरशामयत् ।अदृश्योऽलम्बुसो भग्नो नान्यत्र तु कथञ्चन ॥ १२॥

नह्यस्त्रयुद्धे सदृशो द्रौणेरस्त्यर्जुनादृते ।सर्ववित्त्वं ततो भीमे प्रदर्शयितुमीश्वरः ।अदादाज्ञामस्त्रयुद्धे तथैवालम्बुसं प्रति ॥ १३॥

प्रत्यक्षीभूतदेवेषु बन्धुज्येष्ठेषु वा नतिम् ।मर्यादास्थितयेऽशासद् भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ १४॥

तत्रापि विष्णुमेवासौ नमेन्नान्यं कथञ्चन ।आज्ञयैवास्त्रदेवांश्च प्रेरयामास(प्रेषयामास) नार्थनात् ॥ १५॥

अन्वेनमेव तद्धर्मे कृष्णैका संस्थिता सदा ।धृतराष्ट्रादपि वरं ततो नाऽत्मार्थमग्रहीत् ॥ १६॥

नाशपद् धार्तराष्ट्रांश्च महापद्यपि सा ततः ।न वाचा मनसा वाऽपि प्रतीपं केशवेऽचरत् ॥ १७॥

अन्ये भागवतत्वेऽपि छिन्नधर्माः क्‍वचित्क्‍वचित् ।स्यमन्तकार्थे रामोऽपि कृष्णस्य विमनाऽभवत् ॥ १८॥

अवमेनेऽर्जुनः कृष्णं विप्रस्य शिशुरक्षणे ।प्रद्युम्न उद्धवः साम्बोऽनिरुद्धाद्याश्च सर्वशः ॥ १९॥

हरेरिष्टं सुभद्रायाः फल्गुने दानमञ्जसा ।ज्ञात्वाऽपि रुरुधुः सम्यक् सात्यकिः कृष्णसम्मितम् ॥ २०॥

कदाचिन्मन्यते पार्थं धर्मजोऽपि नरं हरिम् ।मत्वाऽबिभेज्जरासन्धवधे कृष्णमुदीरितुम् ॥ २१॥

बन्धनं शङ्कमानो हि कृष्णस्य विदुरोऽपितु ।कौरवेयसभामध्ये नावतारमरोचयत् ॥ २२॥

नकुलः करदानाय प्रेषयामास केशवे ।अवमेने हरेर्बुद्धिं सहदेवः कुलक्षयात् ॥ २३॥

देवकीवसुदेवाद्या मेनिरे मानुषं हरिम् ।भीष्मस्तु भार्गवं राममवमेने युयोध च ॥ २४॥

द्रोणकर्णद्रौणिकृपाः कृष्णाभावे मनो दधुः ।देवाः शिवाद्या अपितु विरोधं चक्रिरे क्‍वचित् ॥ २५॥

ऋषिमानुषगन्धर्वा वक्तव्याः किमतः परम् (परे)।जन्मजन्मान्तरेऽज्ञानादवजानन्ति यत् सदा ॥ २६॥

तस्मादेको वायुरेव धर्मे भागवते स्थिरः ।लक्ष्मीः सरस्वती चेति परशुक्लत्रयं श्रुतम् (स्मृतम्) ॥ २७॥

सर्वमेतच्च कथितं तत्रतत्रामितात्मना ।व्यासेनैव पुराणेषु भारते च स्वसंविदा ॥ २८॥

यदा ते सर्वशस्त्रास्त्रवेदिनो राजपुत्रकाः ।बभूवू रङ्गमध्ये तान् भारद्वाजोऽप्यदर्शयत् (व्यदर्शयत्)॥ २९॥

रक्तचन्दनसत्पुष्पवस्त्रशस्त्रगुडोदनैः ।सम्पूज्य भार्गवं राममनुजज्ञे कुमारकान् ॥ ३०॥

ते भीष्मद्रोणविदुरगान्धारीधृतराष्ट्रकान् ।सराजमण्डलान् नत्वा कुन्तीं चादर्शयञ्छ्रमम् ॥ ३१॥

सर्वैः प्रदर्शितेऽस्त्रे तु द्रोणादात्तमहास्त्रवित् ।द्रौणिरस्त्राण्यमेयानि दर्शयामास चाधिकम् ॥ ३२॥

ततोऽप्यतितरां पार्थो दिव्यास्त्राणि व्यदर्शयत् (दिव्यास्त्राण्यप्यदर्शयत्)।अविध्यन्माशके पादे पक्षिणः पक्ष्म एव च(पक्ष्ममेव च) ।एवमादीनि चित्राणि बहून्येष व्यदर्शयत् ॥ ३३॥

तदैव कर्ण आगत्य रामोपात्तास्त्रसम्पदम् ।दर्शयन्नधिकः पार्थादभूद् राजन्यसंसदि ॥ ३४॥

कुन्ती निजं सुतं(निजसुतं) ज्ञात्वा लज्जया नावदच्च तम् ।पार्थोऽसहंस्तं युद्धायैवाऽह्वयामास संसदि ॥ ३५॥

रणायाक्षत्रियाह्वानं जानन् धर्मप्रतीपकम् ।भीमो निवार्य बीभत्सुं कर्णायादात् प्रतोदकम् ॥ ३६॥

अक्षत्रसंस्कारयुतो जातोऽपि क्षत्रिये कुले ।न क्षत्रियो हि भवति यथा व्रात्यो द्विजोत्तमः ॥ ३७॥

निरुत्तरे कृते कर्णे भीमेनैव सुयोधनः ।अभ्यषेचयदङ्गेषु राजानं पित्रनुज्ञया ।धृतराष्ट्रः पक्षपातात् पुत्रस्यानुवशोऽभवत् ॥ ३८॥

अभिषिक्ते तदा कर्णे प्रायादधिरथः पिता ।सर्वराजसदोमध्ये(सभामध्ये) ववन्दे तं वृषा तदा ।तुतुषुः कर्मणा तस्य सन्तः सर्वे समागताः ॥ ३९॥

भीमदुर्योधनौ तत्र शिक्षासन्दर्शनच्छलात् ।समादाय गदे गुर्वी संरम्भादभ्युदीयतुः ॥ ४०॥

देवासुरमनुष्यादि जगदेतच्चराचरम् ।सर्वं तदा द्विधा भूतं भीमदुर्योधनाश्रयात् ॥ ४१॥

देवा देवानुकूलाश्च भीममेव समाश्रिताः ।असुरा आसुराश्चैव दुर्योधनसमाश्रयाः ।द्विधाभूता मानुषाश्च(मनुष्याश्च) देवासुरविभेदतः ॥ ४२॥

जय भीम महाबाहो जय दुर्योधनेति च ।हुङ्कारांश्चैव फट्कारांश्चक्रुर्देवासुरा अपि ॥ ४३॥

दृष्ट्वा जगत् सुसंरब्धं द्रोणोऽथ द्विजसत्तमः ।नेदं जगद् विनश्येत भीमदुर्योधनाश्रयात् ।इति पुत्रेण तौ वीरौ न्यवारयदरिन्दमौ ॥ ४४॥

स्वकीयायां स्वकीयायां योग्यतायां नतु क्‍वचित् ।युवयोः सम इत्युक्त्वा द्रौणिरेतौ न्यवारयत् ।द्रोणाज्ञया वारितौ तौ ययतुः स्वं स्वमालयम् ॥ ४५॥

सुरासुरान् सुसंरब्धान् कालेन द्रक्ष्यथेति च ।ब्रह्मा निवार्य ससुरो ययौ सेशः स्वमालयम् ॥ ४६॥

कर्णं हस्ते प्रगृह्यैव धार्तराष्ट्रो गृहं ययौ ।पार्थं हस्ते प्रगृह्यैव भीमः प्रायात् स्वमालयम् ॥ ४७॥

पार्थेन कर्णो हन्तव्य इत्यासीद् भीमनिश्चयः ।वैपरीत्येन तस्याऽसीद् दुर्योधनविनिश्चयः ।तदर्थं नीतिमतुलां चक्रतुस्तावुभावपि ॥ ४८॥

तथोत्कर्षे फल्गुनस्य यशसो निजयस्य च ।उद्योग आसीद् भीमस्य धार्तराष्ट्रस्य चान्यथा ॥ ४९॥

भीमार्थं केशवोऽन्ये च देवाः फल्गुनपक्षिणः ।आसन् यथैव रामाद्याः सङ्ग्रहेण हनूमतः ।सुराः सुग्रीवपक्षस्थाः पूर्वमासंस्तथैव हि ॥ ५०॥

तदर्थमेव भीमस्य ह्यनुजत्वं सुरेश्वरः ।आप पूर्वानुतापेन तेन भीमस्तथाऽकरोत् ॥ ५१॥

दुर्योधनार्थं कर्णस्य पक्षिणो दैत्यदानवाः ।आसुः सर्वे ग्लहावेतावासतुः कर्णफल्गुनौ ॥ ५२॥

अथ पृष्टो दक्षिणार्थं(दक्षिणायां) द्रोण आह कुमारकान् ।बद्ध्वा पाञ्चालराजानं दत्तेत्यूचुस्तथेति ते ॥ ५३॥

ते धार्तराष्ट्राः कर्णेन सहिताः पाण्डवा अपि ।ययुर्द्रोणेन सहिताः पाञ्चालनगरं प्रति ॥ ५४॥

अथाऽह भीमः सामर्थ्यविवेकाभीप्सया गुरुम् ।गर्व एष कुमाराणामनिवार्यो द्विजोत्तम ।गच्छन्त्वेतेऽग्रतो नैषां वशगो द्रुपदो भवेत् ॥ ५५॥

निवृत्तेष्वकृतार्थेषु वयं बद्ध्वा रिपुं तव ।आनयाम न सन्देह इति तस्थौ ससोदरः ॥ ५६॥

सद्रोणकेषु पार्थेषु स्थितेष्वन्ये ससूतजाः ।ययुरात्तप्रहरणाः पाञ्चालान्तःपुरं द्रुतम् ॥ ५७॥

कुमारान् ग्रहणेप्सूंस्तानुपयातानुदीक्ष्य सः ।अक्षोहिणीत्रितययुङ् निस्सृतो द्रुपदो गृहात् ॥ ५८॥

ते शरैरभिवर्षन्तः परिवार्य कुमारकान् ।अर्दयामासुरुद्द्वृत्तान् स्त्रियो बालाश्च सर्वशः ॥ ५९॥

हर्म्यसंस्थाः स्त्रियो बाला ग्रावभिर्मुसलैरपि ।अत्यर्थमर्दयामासुः कुमारान् सुसुखेधितान् ॥ ६०॥

द्रुपदस्य वरो ह्यस्ति सूर्यदत्तस्तपोबलात् ।आ योजनात् पुरमुप न त्वा जेष्यति कश्चन ॥ ६१॥

इति तेन वरेणैव सुखसंवर्द्धिताश्च ते ।भग्नाः कुमारा आवृत्य दुद्रुवुर्यत्र पाण्डवाः ॥ ६२॥

स्त्रीबालवृद्धसहितैः पाञ्चालैरप्यनुद्रुताः ।भीमार्जुनेति वाशन्तो ययुर्यत्र स्म पाण्डवाः ॥ ६३॥

तान् प्रभग्नान् समालोक्य भीमः प्रहरतां वरः ।आरुरोह रथं वीरः पुर आत्तशरासनः ॥ ६४॥

तमन्वयादिन्द्रसूनुः यमौ तस्यैव चक्रयोः ।युधिष्ठिरस्तु द्रोणेन सह तस्थौ निरीक्षकः ॥ ६५॥

आयान्तमग्रतो दृष्ट्वा भीममात्तशरासनम् ।दुद्रुवुः सर्वपाञ्चालाः विविशुः पुरमेव च ॥ ६६॥

द्रुपदस्त्वभ्ययाद् भीमं सपुत्रः सारसेनया ।चक्ररक्षौ तु तस्याऽस्तां युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ ६७॥

धात्रर्यमावेशयुतौ विश्वावसुपरावसू ।सुतौ तस्य महावीर्यौ सत्यजित् पृष्ठतोऽभवत् ।स मित्रांशयुतो वीरश्चित्रसेनो महारथः ॥ ६८॥

अग्रतस्तु शिखण्ड्यागाद् रथोदारः शरान् क्षिपन् ।जनमेजयस्तमन्वेव पूर्वं चित्ररथो हि यः ।त्वष्टुरावेशसंयुक्तः स शरानभ्यवर्षत ॥ ६९॥

तावुभौ विरथौ कृत्वा विचापौ च विवर्मकौ ।भीमो जघान तां सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ ७०॥

अथैनं शरवर्षेण युधामन्यूत्तमौजसौ ।अभीयतुस्तौ विरथौ चक्रे भीमो निरायुधौ ॥ ७१॥

हस्तप्राप्तं च पाञ्चालं नाग्रहीत् स वृकोदरः ।गुर्वर्थामर्जुनस्योर्वीं प्रतिज्ञां कर्तुमप्यृताम् ।मानभङ्गाय कर्णस्य पार्थमेव न्ययोजयत् ॥ ७२॥

स शरान् क्षिपतस्तस्य पाञ्चालस्यार्जुनो द्रुतम् ।पुप्लुवे स्यन्दने चापं छित्वा तं चाग्रहीत् क्षणात् ।सिंहो मृगमिवाऽदाय स्वरथं नाभिपेदिवान् (स्वरथे चाभिपेतिवान्) ॥ ७३॥

अथ प्रकुपितं सैन्यं फल्गुनं पर्यवारयत् ।जघान भीमस्तरसा तत् सैन्यं शरवृष्टिभिः ॥ ७४॥

अथ सत्यजिदभ्यागात् पार्थं मुञ्चञ्छरान् बहून् ।तमर्जुनः क्षणेनैव चक्रे विरथकार्मुकम् ॥ ७५॥

घ्नन्तं भीमं पुनः सैन्यमर्जुनः प्राह मा भवान् ।सेनामर्हति राज्ञोऽस्य वीर हन्तुमशेषतः ॥ ७६॥

सम्बन्धयोग्यस्तातस्य सखाऽयं न सुधार्मिकः ।नेष्याम एनमेवातो गुरोर्वचनगौरवात् ॥ ७७॥

स्नेहपाशं ततश्चक्रे बीभत्सौ द्रुपदोऽधिकम् ।ततः सेनां विहायैव भीमो बीभत्सुमन्वयात् ॥ ७८॥

मुक्ता कथञ्चिद् भीमास्यात् सा सेना दुद्रुवे भयात् ।द्रुपदं स्थापयामासाथार्जुनो द्रोणसन्निधौ ॥ ७९॥

पप्रच्छैनं तदा द्रोणसख्यमस्त्युत नेति वा ।अस्तीदानीमिति प्राह द्रुपदोऽङ्गिरसां वरम् ॥ ८०॥

अथाऽह द्रुपदं द्रोणः सख्यमिच्छेऽक्षयं तव ।नह्यराज्ञो भवेत् सख्यं तवेतीदं कृतं मया ॥ ८१॥

न विप्रधर्मो यद् युद्धमतस्त्वं न मया धृतः ।शिष्यैरेतत् कारितं मे तव सख्यमभीप्सता ॥ ८२॥

अतः सख्यार्थमेवाद्य त्वद्राज्यार्धो हृतो मया ।गङ्गाया दक्षिणे कूले त्वं राजैवोत्तरे त्वहम् ।न ह्यराजत्व एकस्य सख्यं स्यादावयोः सखे ॥ ८३॥

इत्युक्त्वोन्मुच्य तं द्रोणो राज्यार्धं गृह्य चामुतः ।ययौ शिष्यैर्नागपुरं न्यवसत् सुखमत्र च ।ब्राह्मण्यत्यागभीरुः स नागृह्णन् धनुरप्यसौ ॥ ८४॥

धार्तराष्ट्रैस्तु भीमस्य भयात् पादौ प्रणम्य च ।शरणार्थं याचितत्वात् सपुत्रो युयुधे परैः ।एवं हरीच्छयैवासौ क्षात्रं(क्षत्रधर्मम्) धर्ममुपेयिवान् ॥ ८५॥

द्रुपदस्तु दिवारात्रं तप्यमानः पराभवात् ।भीमार्जुनबलं दृष्ट्वा चेच्छन्(चैच्छत्) पाण्डवसंश्रयम् ॥ ८६॥

सम्बन्धीत्यर्जुनवचश्चिकीर्षुः सत्यमेव च ।मार्दवं चार्जुने दृष्ट्वा सुतामैच्छत् तदर्थतः ।पुत्रं च द्रोणहन्तारमिच्छन् विप्रवरौ ययौ ॥ ८७॥

याजोपयाजावानीयाथार्बुदेन गवां नृपः ।चकारेष्टिं तु तद्भार्या द्विजाभ्यामत्र चाऽहुता ।द्रुपदात् सुतलब्ध्यर्थं साऽहङ्काराद्(सालङ्कारात्) व्यलम्बयत् ॥ ८८॥

किमेतयेत्यवज्ञाय तावुभौ विप्रसत्तमौ ।अजुह्वतां तत् पुत्रार्थं पत्न्या प्राश्यं हविस्तदा ॥ ८९॥

हुते हविषि मन्त्राभ्यां वैष्णवाभ्यां तदैव हि ।दीप्ताङ्गारनिभो वह्निः कुण्डमद्ध्यात् समुत्थितः ॥ ९०॥

किरीटी कुण्डली दीप्तौ हेममाली वरासिमान् ।रथेनाऽदित्यवर्णेन नदन् द्रुपदमभ्ययात्(द्रुपदमाद्रवत्) ॥ ९१॥

धृष्टत्वाद् द्योतनत्वाच्च धृष्टद्युम्न इतीरितः ।मुनिभिर्द्रुपदेनापि सर्ववेदार्थतत्त्ववित् ॥ ९२॥

अन्वेनं भारती साक्षाद् वेदिमद्ध्यात् समुत्थिता ।प्राणो हि भरतो नाम सर्वस्य भरणाच्छ्रुतः ॥ ९३॥

तद्भार्या भारती नाम वेदरूपा सरस्वती ।शंरूपमाश्रिता वायुं श्रीरित्येव च कीर्तिता ॥ ९४॥

आवेशयुक्ता शच्याश्च श्यामलायास्तथोषसः ।ताश्चेन्द्रधर्मनासत्यसंश्रयाच्छ्रिय ईरिताः ॥ ९५॥

सा कृष्णा नामतश्चाऽसीदुत्कृष्टत्वाद्धि योषिताम् ।कृष्णा सा वर्णतश्चाऽसीदुत्कृष्टानन्दिनी च सा ॥ ९६॥

उत्पत्तितश्च सर्वज्ञा सर्वाभरणभूषिता ।सम्प्राप्तयौवनैवाऽसीदजरा लोकसुन्दरी ।उमांशयुक्ताऽतितरां सर्वलक्षणसंयुता ॥ ९७॥

पूर्वं ह्युमा च देव्यस्ताः कदाचिद् भर्तृभिर्युताः ।विलासं दर्शयामासुर्ब्रह्मणः पश्यतोऽधिकम् ॥ ९८॥

शशाप तास्तदा ब्रह्मा मानुषीं योनिमाप्स्यथ ।तत्रान्यगाश्च भवतेत्येवं शप्ताः सुराङ्गनाः ॥ ९९॥

विचार्य भारतीमेत्य सर्वमस्यै निवेद्य च ।सहस्रवत्सरं चैनां शुश्रूषित्वा बभाषिरे ॥ १००॥

देवि नो मानुषं प्राप्यमन्यगात्वं च सर्वथा ।तथाऽपि(तत्रापि) मारुतादन्यं न स्पृशेम कथञ्चन ॥ १०१॥

ब्रह्मणैव च(हि) शप्ताः स्म पूर्वं चान्यत्र लीलया ।एकदेहत्वमाप्यैनं यदा वञ्चयितुं गताः ॥ १०२॥

एकदेहा मानुषत्वमाप्स्यथ त्रिश उद्धताः ।त्रिशो मद्वञ्चनायेता इति तेनोदिता वयम् ॥ १०३॥

अतस्त्वयैकदेहत्वमिच्छामो देवि जन्मसु ।चतुर्ष्वपि यतोऽस्माकं शापद्वयनिमित्ततः ।॥ १०४॥

चतुर्जन्म भवेद् भूमौ त्वां नान्यो मारुताद् व्रजेत् ।नियमोऽयं हरेर्यस्मादनादिर्नित्य एव च ।अतस्त्वयैकदेहान्नो नान्य आप्नोति मारुतात् ॥ १०५॥

इतीरिते तथेत्युक्त्वा पार्वत्यादियुतैव सा ।विप्रकन्याऽभवत् तत्र चतस्रः पार्वतीयुताः ।एकदेहस्थिताश्चक्रुर्गिरीशाय तपो महत् ॥ १०६॥

तद्देहस्था भारती तु रुद्रदेहस्थितं हरिम् ।तोषयामास तपसा कर्मैक्यार्थं धृतव्रता ॥ १०७॥

तस्यै स रुद्रदेहस्थो हरिः प्रादाद् वरं प्रभुः ।अनन्ततोषणं विष्णोः स्वभर्त्रा सह जन्मसु ॥ १०८॥

सर्वेष्वपीति चान्यासां ददौ शङ्कर एव च ।वरं स्वभर्तृसंयोगं मानुषेष्वपि जन्मसु ॥ १०९॥

ततस्तदैव देहं ता विसृज्य नलनन्दिनी ।बभूवुरिन्द्रसेनेति देहैक्येन सुसङ्गताः ॥ ११०॥

तदाऽऽसीन्मुद्गलो नाम मुनिस्तपसि संस्थितः ।चकमे पुत्रिकां ब्रह्मेत्यशृणोत् स कथान्तरे ॥ १११॥

अपाहसत् सोऽब्जयोनिं शशापैनं चतुर्मुखः ।भारत्याद्याः पञ्च देवीर्गच्छ मानिन्नभूतये(मानिन् न भूतये) ॥ ११२॥

इतीरितस्तं तपसा तोषयामास मुद्गलः ।शापानुग्रहमस्याथ चक्रे कञ्जसमुद्भवः ॥ ११३॥

न त्वं यास्यसि ता देवी मारुतस्त्वच्छरीरगः ।यास्यति त्वं सदा मूर्छां गतो नैव विबुद्ध्यसे ॥ ११४॥

नच पापं ततस्ते स्यादित्युक्ते चैनमाविशत् ।मारुतोऽथेन्द्रसेनां च गृहीत्वाऽथाभवद् गृही ॥ ११५॥

रेमे च स तया सार्द्धं दीर्घकालं जगत्प्रभुः ।ततो मुद्गलमुद्बोध्य ययौ च स्वं निकेतनम् ॥ ११६॥

ततो देशान्तरं गत्वा तपश्चक्रे स मुद्गलः ।सेन्द्रसेना वियुक्ताथ भर्त्रा चक्रे महत् तपः ॥ ११७॥

तद्देहगा भारती तु केशवं शङ्करे स्थितम् ।तोषयामास तपसा कर्मैक्यार्थं हि पूर्ववत् ।उमाद्या रौद्रमेवात्र तपश्चक्रुर्यथा पुरा ॥ ११८॥

प्रत्यक्षे च शिवे जाते तद्देहस्थे च केशवे ।पृथक्पृथक् स्वभर्त्राप्त्यै ताः पञ्चाप्येकदेहगाः ।प्रार्थयामासुरभवत् पञ्चकृत्वो वचो हि तत् ॥ ११९॥

शिवदेहस्थितो विष्णुर्भारत्यै तु ददौ पतिम् ।अन्यासां शिव एवाथ प्रददौ चतुरः पतीन् ॥ १२०॥

देव्यश्चतस्रस्तु तदा दत्तमात्रे वरेऽमुना ।देवानामवतारार्थं पञ्च देव्यः स्म इत्यथ ।नाजानन्नेकदेहत्वाच्चिद्योगात् क्षीरनीरवत् ॥ १२१॥

ताः श्रुत्वा स्वपतिं देवि नचिरात् प्राप्स्यसीति च ।विष्णूक्तं शङ्करोक्तं च चत्वारः पतयः पृथक् ॥ १२२॥

भविष्यन्तीत्यथैकस्या मेनिरे पञ्चभर्तृताम् ।रुरुदुश्चैकदेहस्था एकैवाहमिति स्थिताः ॥ १२३॥

अथाभ्यागान्महेन्द्रोऽत्र सोऽब्रवीत् तां वरस्त्रियम् ।किमर्थं रोदिषीत्येव साऽब्रवीद् वटुरूपिणम् ॥ १२४॥

शङ्करं दर्शयित्वैव पञ्चभर्तृत्वमेष मे ।वरार्थमर्थितः प्रादादिति तं शिव इत्यथ ॥ १२५॥

अजानन् शक्र आहोच्चैः किमेतद् भुवनत्रये ।मत्पालिते योषितं त्वं वृथा शपसि दुर्मते ॥ १२६॥

इतीरिते शिवः प्राह पत मानुष्यमाप्नुहि ।अस्याश्च भर्ता भवसि त्वामेवैषा वरिष्यति ॥ १२७॥

पश्यात्र मदवज्ञानात् पतितांस्त्वादृशान् सुरान् ।गिरेरधस्तादस्यैवेत्युक्तोऽसौ पाकशासनः ॥ १२८॥

उद्बबर्ह गिरिं तं तु ददर्शात्र च तान् सुरान् ।पूर्वेन्द्रान् मारुतवृषनासत्यांश्चतुरः स्थितान् ।मानुषेष्ववताराय मन्त्रं रहसि कुर्वतः ॥ १२९॥

ततो वरेण्यं वरदं विष्णुं प्राप्य स वासवः ।तत्प्रसादान्नरांशेन युक्तो भूमावजायत ॥ १३०॥

मदवज्ञानिमित्तेन पतिता इति तान् सुरान् ।मारुतादीन् मृषाऽवादीरिति ब्रह्मा शिवं तदा ॥ १३१॥

शशाप मानुषेषु त्वं क्षिप्रं जातः पराभवम् ।शक्रान्नरतनोर्यासि यस्मै त्वं तु मृषाऽवदः ॥ १३२॥

मच्छप्तानां च देवीनामविचार्य मया यतः ।पतियोगवरं प्रादा नावाप्स्यसि ततः प्रियाम् ॥ १३३॥

मानुषेषु ततः पश्चाद् भारतीदेहनिर्गताम् ।स्वलोके प्राप्स्यसि स्वार्थे वरोऽयं ते मृषा भवेत् ॥ १३४॥

एषा सा द्रौपदी नाम पञ्चदेवीतनुर्भवेत् ।मृषा वाग् येषु ते प्रोक्ता मारुताद्यास्तु तेऽखिलाः ॥ १३५॥

तासां पतित्वमाप्स्यन्ति भारत्यैव तु पार्वती ।संयुक्ता व्यवहारेषु प्रवर्तेत नचान्यथा ॥ १३६॥

एते हि मारुताद्यास्ते देवकार्यार्थगौरवात् ।जाता इति श्रुतिस्तत्र नावज्ञा तेऽत्र कारणम् ।दीर्घकालं मनुष्येषु ततस्त्वं स्थितिमाप्स्यसि ॥ १३७॥

इत्युक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा सोऽश्वत्थामा शिवोऽभवत् ।पञ्चदेवीतनुस्त्वेषा द्रौपदी नाम चाभवत् ॥ १३८॥

वेदेषु सपुराणेषु भारते चावगम्यते ।उक्तोऽर्थः सर्व एवायं तथा पूर्वोदिताश्च ये ॥ १३९॥

मुमुदुः सर्वपाञ्चाला जातयोः सुतयोस्तयोः ।मानुषान्नोपभोगेन संसर्गान्मानुषेषु च ॥ १४०॥

मनुष्यपुत्रतायाश्च भावो मानुष एतयोः ।अभून्नातितरामासीत् तदयोनित्वहेतुतः ॥ १४१॥

याजोपयाजौ तावेव दयिता द्रुपदस्य सा ।मातृस्नेहार्थमनयोर्ययाचे ददतुश्च तौ ॥ १४२॥

जातमात्मनिहन्तारं भारद्वाजो निशम्य तम् ।यशोर्थमस्त्राणि ददावग्रहीत् सोऽपि लोभतः ।रामास्त्राणां दुर्लभत्वात् त्रिदशेष्वपि वीर्यवान् ॥ १४३॥

भीमार्जुनाभ्यां बद्धं तं श्रुत्वा पाञ्चालभूपतिम् ।प्राहिणोत् कृतवर्माणं पाण्डवानां जनार्दनः ।पाण्डवेष्वतुलां प्रीतिं लोके ख्यापयितुं प्रभुः ॥ १४४॥

सन्मान्य(सम्मान्य) पाण्डवान् सोऽपि शूरानुजसुतासुतः ।तैर्मानितः कृष्णभक्त्या भ्रातृत्वाच्च हरिं ययौ ॥ १४५॥

ततः प्रभृति सन्त्यज्य देवपक्षा जरासुतम् ।पाण्डवानाश्रिता भूपा ज्ञात्वा भैमार्जुनं बलम् ॥ १४६॥

विशेषतश्च कृष्णस्य विज्ञाय स्नेहमेषु हि ।पराजिताश्च बहुशः कृष्णेनाचिन्त्यकर्मणा ॥ १४७॥

प्रतापाद्ध्येव ते पूर्वं जरासन्धवशं गताः ।न स्नेहात् तद् बलं ज्ञात्वा पार्थानां केशवस्य च ॥ १४८॥

जन्मान्तराभ्यासवशात् स्निग्धाः कृष्णे च पाण्डुषु ।जरासन्धभयं त्यक्त्वा तानेव च समाश्रिताः ॥ १४९॥

अपि तं बहुशः कृष्णविजितं नैव तत्यजुः ।आसुराः पूर्वसंस्कारात् संस्कारो बलवान् यतः ॥ १५०॥

देवा हि कारणादन्यानाश्रयन्तोऽपि नाऽन्तरम् ।स्नेहं त्यजन्ति दैवेषु तथाऽन्येऽन्येष्वपि स्फुटम् ॥ १५१॥

धृतराष्ट्रो बलं दृष्ट्वा (ज्ञात्वा) बहुशो भीमपार्थयोः ।दैवत्वाच्च स्वभावेन ज्येष्ठत्वाद् धर्मजस्य च ।सुप्रीत एव तं चक्रे यौवराज्याभिषेकिणम्(यौवराज्येऽभिषेकिणम्) ॥ १५२॥

भीमार्जुनावथो जित्वा सर्वदिक्षु च भूपतीन् ।चक्रतुः करदान् सर्वान् धृतराष्ट्रस्य दुर्जयौ ॥ १५३॥

तयोः प्रीतोऽभवत् सोऽपि पौरजानपदास्तथा ।भीष्मद्रोणमुखाः सर्वेऽप्यतिमानुषकर्मणा ॥ १५४॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये भीमार्जुनदिग्विजयो नाम अष्टादशोऽध्यायः

औं ॥ एवं शुभोच्चगुणवत्सु जनार्दनेन युक्तेषु पाण्डुषु चरत्स्वधिकं शुभानि ।नास्तिक्यनीतिमखिलां(नास्तिक्यनीतिमतुलां) गुरुदेवतादिसत्स्वञ्जसैव जगृहुर्धृतराष्ट्रपुत्राः ॥ १॥

नाम्ना कणिङ्क इति चासुरको द्विजोऽभूत्शिष्यः सुरेतरगुरोः शकुनेर्गुरुः सः ।नीतिं स कुत्सिततमां(सुकुत्सिततमाम्) धृतराष्ट्रपुत्रेषुअधाद् रहो वचनतः शकुनेः समस्ताम् ॥ २॥

छद्मैव यत्र परमं न सुराश्च पूज्याःस्वार्थेन वञ्चनकृते जगतोऽखिलं च ।धर्मादिकार्यमपि यस्य महोपाधिः स्याचत् श्रेष्ठः स एव निखिलासुरदैत्यसङ्घात्(निखिलात् सुरदैत्यसङ्घात्) ॥ ३॥

इत्यादि कुत्सिततमां(कल्पिततमाम्) जगृहुः स्म विद्याम्अज्ञात एव धृतराष्ट्रमुखैः समस्तैः ।तेषां स्वभावबलतो रुचिता च सैव विस्तारिता च निजबुद्धिबलादतोऽपि ॥ ४॥

सम्पूर्णदुर्मतिरथो धृतराष्ट्रसूनुःतातप्यमानहृदयो निखिलान्यहानि ।दृष्ट्वा श्रियं परमिकां विजयं च पार्थेषुआहेदमेत्य पितरं सह सौबलेन ॥ ५॥

ज्येष्ठस्य तेऽपि हि वयं हृदयप्रजाता नार्हत्वमेव गमिता भवतैव राज्ये ।भ्रातुः कनीयस उतापि हि दारजाताअन्यैश्च राज्यपदवीं भवतैव नीताः ॥ ६॥

राज्यं महच्च समवाप्स्यति धर्मसूनुःत्वत्तोऽथवाऽनुजबलात्(अथ चानुजबलात्) प्रसभं वयं तु ।दासा भवेम निजतन्तुभिरेव साकंकुन्तीसुतस्य परतोऽपि तदन्वयस्य ॥ ७॥

नाऽत्मार्थमस्ति मम दुःखमथातिशुद्धलोकप्रसिद्धयशसस्तव कीर्तिनाशः ।अस्मन्निमित्त इति दुःखमतो हि सर्वेऽपिइच्छाम मर्तुमथ नः कुरु चाप्यनुज्ञाम् ॥ ८॥

एवं स्वपुत्रवचनं स निशम्य राजाप्रोवाच नानुगुणमेतदहो मनस्ते ।को नाम पाण्डुतनयेषु गुणोत्तमेषुप्रीतिं न याति निजवीर्यभवोच्चयेषु(निजवीर्यभवोच्छ्रयेषु) ॥ ९॥

ते हि स्वबाहुबलतोऽखिलभूपभूतिंमय्याकृषन्ति नच वः प्रतिषेधकास्ते ।तस्माच्छमं व्रज शुभाय कुलस्य तातक्षेमाय नो भवति वो बलवद्विरोधः ॥ १०॥

एवं ब्रुवत्यपि नृपे पुनराह पापआश्रित्य सौबलमतं यदि नैव पार्थान् ।अन्यत्र यापयसि(प्रापयसि) नागपुरात् परेतान्दृष्ट्वाऽखिलानपि हि नो मुदमेहि पार्थैः ॥ ११॥

एवं निशम्य गदितं सुतहार्दपाशैः आकृष्यताऽशु स नृपोऽरिधरेच्छयैव ।प्रोवाच पुत्रमपि ते बलिनो न पार्थाःशक्याः पुरात् तनय यापयितुं कथञ्चित् ॥ १२॥

इत्युक्त आह पितरं(नृपतिम्) शकुनिं निरीक्ष्य सृष्टो मया विधिरिहाद्य शृणुष्व तं च ।आसंस्त्रयोदश समा नगरं प्रविष्टे-ष्वेतेषु तावदयमेव विधिर्मयेष्टः ॥ १३॥

द्रौणेर्हि नास्ति सदृशो बलवान् प्रतापीसोऽयं मया बहुविधैः परमैरुपायैः ।नीतो वशं वशगतोऽस्य च मातुलेनसाकं पिता तमनु चैष नदीप्रसूतः ॥ १४॥

एवं हि सैनिकगणा अपि दानमानैःप्रायो वशं मम गता अपि चैष कर्णः ।अस्त्रे बलेऽप्यधिक एव सुरेन्द्रसूनोःजेष्ये च मन्त्रबलतस्त्वहमेव भीमम् ॥ १५॥

त्रिंशच्छतं परमकाः सुरदुर्लभाश्चदुर्वाससो हि मनवोऽद्य मया गृहीताः ।अन्यत्र ते प्रविहिता नहि वीर्यवन्तःस्युर्भीम इत्यहममून् न नियोजयामि ॥ १६॥

ते वीर्यदा विजयदा अपि वारिवह्निस्तम्भादिदाः सकलदेवनिकायरोधाः ।वृष्ट्याद्यभीप्सितसमस्तकरा अमूभिःजेष्यामि भीमममुमेकमयातयामैः ॥ १७॥

सौहार्दमेषु यदिवाऽतितरां(यदि वा नितराम्) करोषितत्रापि नैव हि मया क्रियते विरोधः ।वत्स्यन्तु वारणवते भवतु स्म राष्ट्रंतेषां तदेव मम नागपुरं त्वदर्थे ॥ १८॥

एवं स्वपुत्रपरिपालनतो यशस्तेभूयाद् विनश्यति परप्रसवातिपुष्टौ ।जाते बले तव विरोधकृतश्च ते स्युःस्वार्थं हि तावदनुयान्त्यपि केवलं त्वाम् ॥ १९॥

क्षत्तैक एव सततं परिपोषकोऽलंतेषां मम द्विडथ मन्त्रबलादमुष्य ।पौराश्च जानपदकाः(जानपदिकाः) सततं द्विषन्तिमां तेष्वतीव दृढसौहृदचेतसश्च ॥ २०॥

ते तेषु(एतेषु) दूरगमितेषु निराश्रयत्वात्मामेव दुर्बलतया परितः श्रयन्ते ।भीष्मादयश्च नहि तन्निकटे विरोधंकुर्युर्विनश्यति गतेषु हि सौहृदं तत् ॥ २१॥

भेदः कुलस्य भविता कुलनाशहेतुअस्माभिरेषु सहितेषु पुरे वसत्सु ।तस्मादुपायबलतः प्रतियापनीयाःते वारणावतमितो विहितोऽप्युपायः ॥ २२॥

विष्णुर्जयन्त इति शम्भुसहाय आस्तेदेवोत्सवश्च सुमहान् भविताऽत्र सुष्ठु ।भक्ताश्च ते हि नितरामरिशङ्खपाणौत्वच्चोदिताः समुपयान्ति तमुत्सवं द्राक् ॥ २३॥

अज्ञाप्य मत्पुरुषतां पुरुषैर्मदीयैःमध्यस्थवद् बहुगुणा उदिताश्च तत्र ।तेषां पुरोऽत्र गमनाभिरुचिश्च जाताद्रष्टुं पुरं बहुगुणं ननु पाण्डवानाम् ॥ २४॥

इत्युक्तवत्यथ सुते स तथेत्युवाचप्राप्तेषु पाण्डुतनयेषु तथैव चोचे ।ज्ञात्वैव तेऽपि नृपतेर्हृदयं समस्तंजग्मुः पितेति पृथया सह नीतिहेतोः ॥ २५॥

भीमस्तदा ह(तदाऽऽह/तदैव) भविताऽत्र हि भैक्षचारइत्येव सम्यगनुविद्य निजं न कर्म ।त्याज्यं त्विति प्रतिजगाद निजाग्रजाययामो वयं नतु गृहात् स हि नः स्वधर्मः ॥ २६॥

निष्कालयन्ति यदि नो निजधर्मसंस्थान्योत्स्यामहेऽत्र नहि दस्युवधोऽप्यधर्मः ।इत्यूचिवांसममुमाह च धर्मसूनुःकीर्तिर्विनश्यति हि नो गुरुभिर्विरोधे ॥ २७॥

इत्युक्तवाक्यममुमग्रजमन्वगात् सभीमः प्रदर्श्य निजधर्ममथानुवृत्त्यै ।दोषो भवेदुभयतो यत एव तेनवाच्यः स्वधर्म उत न स्थितिरत्र कार्या ॥ २८॥

कीर्त्यर्थमेव निजधर्मपरिप्रहाणेप्राप्तेऽग्रजस्य वचनात् प्रविहातुमेव(प्रतिहातुं, प्रतिहन्तुम्) ।भीमस्य दोषमुभयं प्रतिहन्तुमीशोज्येष्ठं चकार हरिरत्र सुतं वृषस्य ॥ २९॥

हन्तव्यतामुपगतेषु सुयोधनादि-ष्वन्योवधान्नहि भवेन्निजधर्म एव ।पूर्वं वधे नहि समस्तश एव दोषाःतेषां प्रयान्ति विवृतिं च तदर्थतोऽपि ॥ ३०॥

क्षत्ताऽथ चाऽह सुवचोऽन्त्यजभाषयैवधर्मात्मजं विषहुताशभयात् प्रतीताः ।आध्वं त्विति स्म स तथेति वचोऽप्युदीर्यप्रायाच्च वारणवतं पृथयाऽनुजैश्च ॥ ३१॥

तान् हन्तुमेव च तदा धृतराष्ट्रसूनुःलाक्षागृहं सपदि काञ्चनरत्नगूढम् ।कृत्वाऽभ्ययातयदमुत्र हि(च) विष्णुपद्या(विष्णुपद्यां)स्वामात्यमेव च पुरोचननामधेयम् ॥ ३२॥

पूर्वं प्रहस्त इति यस्त्वभवत् सुपापःसोऽभ्येत्य पाण्डुतनयानभवच्च मन्त्री ।दुर्योधनं प्रतिविहाय भवत्सकाशम्आयात इत्यवददेषु स कूटवाक्यम् ॥ ३३॥

दिव्यं गृहं च भवतां हि मयोपनीतंप्रीत्यैव पापमनुयातुमहं न शक्तः ।युष्मासु धर्मधृतिमत्सु सदा निवत्स्यइत्यूचिवांसममुमाहुरहो सुभद्रम् ॥ ३४॥

दृष्ट्वैव जातुषगृहं वसया समेतंतद्गन्धतो वृषसुतः पवमानजातम् ।तं चातिपापमवदत् सुमुखैष पापोहन्तुं न इच्छति सदा भव च प्रतीतः ॥ ३५॥

क्षत्ताऽथ नीतिबलतोऽखिललोकवृत्तंजानन् स्वचारमुखतः खनकाय चोचे ।उक्त्वैव धर्मतनयाय मदीयवाक्यंपूर्वोक्तमाशु कुरु तत्र बिलं सुदूरम् ॥ ३६॥

चक्रे स चैवमथ वर्त्म वृतिच्छलेनद्वारं च तस्य स पिधाय ययौ गृहं स्वम् ।भीमः पुरोचन उभावपि तौ वधायच्छिद्रार्थिनौ मिथ उतोषतुरब्दकार्द्धम् ॥ ३७॥

तस्याग्रजा च सहिता सुतपञ्चकेनतत्राऽगमत् तदनु मारुतिरेष कालः ।इत्थं विचिन्त्य स निशाम्य च तान् प्रसुप्तान्भ्रातॄंश्च मातरमथाऽशु बिले न्यधात् प्राक् ॥ ३८॥

तं भागिनेयसहितं भगिनीं च तस्यपापां ददाह सगृहां पवमानसूनुः ।साऽप्यागता हि गरलेन निहन्तुमेतान्भीमस्य पूर्वभुजितो न शशाक चैतत् ॥ ३९॥

तप्तं तया ससुतया च तपो नितान्तंस्यां सूनुभिः सह बलाददितिस्तथाऽब्दात् ।तस्या अदाच्च गिरिशो यदि पुत्रकैस्त्वंयुक्ता न यासि मृतिमेष वरस्तवेति ॥ ४०॥

जानन्निदं सकलमेव स(च) भीमसेनोहत्वा सुतैः सह कुबुद्धिमिमां हि तं च ।भ्रातॄंश्च मातरमुदूह्य ययौ बिलात् सनिर्गत्य भीतिवशतोऽबलतां प्रयातान् ॥ ४१॥

ज्ञात्वा पुरोचनवधं यदि भीष्ममुख्यैःवैचित्रवीर्यतनया अभियोधयेयुः ।किं नो भवेदिति भयं सुमहद् विवेशभीमं त्वृते च तनयान् सकलान् पृथायाः ॥ ४२॥

भीमोऽभयोऽपि गुरुभिः स्वमुखेन युद्धम्अप्रीयमाण उत धर्मजवाक्यहेतोः ।ऊह्यैव तानपि(तान् उरु) ययौ द्युनदीं च तीर्त्वाक्षत्त्राऽतिसृष्टमधिरुह्य(क्षत्ता निसृष्टमधिरुह्य) जलप्रयाणम् ॥ ४३॥

विश्वासिता विदुरपूर्ववचोभिरेवदाशोदिताभिरधिरुह्य च भीमपृष्ठम् ।सर्वे ययुर्वनमथाभ्युदिते च सूर्येदृष्ट्वैव सप्त मृतकानरुदंश्च(मृतकान् रुरुदुश्च) पौराः ॥ ४४॥

हा पाण्डवानदहदेष हि धार्तराष्ट्रोधर्मस्थितान् कुमतिरेव पुरोचनेन ।सोऽप्येष दग्ध इह दैववशात् सुपापःको नाम सत्सु विषमः प्रभवेत् सुखाय ॥ ४५॥

पौरेभ्य एव निखिलेन च भीष्ममुख्यावैचित्रवीर्यसहितास्तु निशम्य हेति ।ऊचुः सुदुःखितधियोऽथ सुयोधनाद्याःक्षत्ता मृषैव रुरुदुर्युयुजुश्च कर्म ॥ ४६॥

भीमोऽप्युदूह्य वनमाप हिडिम्बकस्यभ्रातॄन् पृथां च तृषितैरभियाचितश्च ।पानीयमुत्तरपटेऽम्बुजपत्रनद्धंदूरादुदूह्य ददृशे स्वपतोऽथ तांश्च ॥ ४७॥

रक्षार्थमेव परिजाग्रति भीमसेनेरक्षः स्वसारमभियापयते हिडिम्बीम् ।सा रूपमेत्य शुभमेव ददर्श भीमंसाक्षात् समस्तशुभलक्षणसारभूतम् ॥ ४८॥

सा राक्षसीतनुमवाप सुरेन्द्रलोकश्रीरेव शक्रदयिता त्वपरैव शच्याः ।शापात् स्पृधा पतिमवाप्य च मारुतिं (मारुतं) साप्राप्तुं निजां तनुमयाचत भीमसेनम् ॥ ४९॥

तां भीम आह कमनीयतनुं न पूर्वंज्येष्ठादुपैमि वनितां नहि धर्म एषः ।सा चाऽह कामवशगा पुनरेतदेवस्वावेशयुग्धि मरुदग्र्यपरिग्रहस्य ॥ ५०॥

सा भारती वरमिमं प्रददावमुष्यैस्वावेशमात्मदयितस्य च सङ्गमेन ।शापाद् विमुक्तिमतितीव्रतपःप्रसन्नातेनाऽह(तेनाऽप) सा निजतनुं पवमानसूनोः ॥ ५१॥

ज्ञानं च नैजमभिदर्शयितुं पुनश्चप्राहेश्वरोऽखिलजगद्गुरुरिन्दिरेशः ।व्यासस्वरूप इह चेत्य परश्व एवमां ते प्रदास्यति तदा प्रकरोषि मेऽर्थ्यम् ॥ ५२॥

काले तदैव कुपितः प्रययौ हिडिम्बोभीमं निहन्तुमपि तां च निजस्वसारम् ।भक्षार्थमेव हि पुरा स तु तां न्ययुङ्क्तनेतुं च तानथ समासददाशु भीमम् ॥ ५३॥

सा भीममेव शरणं प्रजगाम तां चभ्रातॄंश्च मातरमथावितुमभ्ययात् तम् ।भीमः सुदूरमपकृष्य सहोदराणांनिद्राप्रभङ्गभयतो युयुधेऽमुना च ॥ ५४॥

तौ मुष्टिभिस्तरुभिरश्मभिरद्रिभिश्चयुद्ध्वा नितान्तरवतः प्रतिबोधितांस्तान् ।सञ्चक्रतुस्तदनु सोदरसम्भ्रमं तंदृष्ट्वैव मारुतिरहन्नुरसि स्म रक्षः ॥ ५५॥

तद् भीमबाहुबलताडितमीशवाक्यात्सर्वैरजेयमपि भूमितले पपात ।वक्त्रस्रवद्बहुलशोणितमाप मृत्युंप्रायात् तमोऽन्धमपि नित्यमथ क्रमेण ॥ ५६॥

हत्वैव शर्ववररक्षितराक्षसं तंसर्वैरवध्यमपि सोदरमातृयुक्तः ।भीमो ययौ तमनु सा प्रययौ हिडिम्बीकुन्ती युधिष्ठिरमथास्य कृते ययाचे ॥ ५७॥

ताभ्यामनूक्तमपि यन्न करोति भीमःप्रादुर्बभूव निखिलोरुगुणाभिपूर्णः ।व्यासात्मको हरिरनन्तसुखाम्बुराशिः(अनन्तसुखाब्धिराशिः)विद्यामरीचिविततः सकलोत्तमोऽलम् ॥ ५८॥

दृष्ट्वैव तं परममोदिन आशु पार्थामात्रा सहैव परिपूज्य गुरुं विरिञ्चेः ।सल्लालिताश्च (उल्लालिताश्च) हरिणा परमातिहार्दप्रोत्फुल्लपद्मनयनेन सदोपविष्टाः ॥ ५९॥

तान् भक्तिनम्रशिरसः समुदीक्ष्य कृष्णोभीमं जगाद नत आशु हिडिम्बया च ।एतां गृहाण युवतीं सुरसद्मशोभांजाते सुते सहसुता प्रतियातु चैषा ॥ ६०॥

एवं ब्रुवत्यगणितोरुगुणे रमेशओमित्युदीर्य कृतवांश्च तथैव भीमः ।स्कन्धेन चोह्य विबुधाचरितप्रदेशान्भीमं प्रयात्युदय एव रवेर्हिडिम्बी ॥ ६१॥

सा नन्दनादिषु वनेषु विहृत्य तेनसायं प्रयाति पृथया सहितांश्च पार्थान् ।एवं ययावपि तयोरिह वत्सरार्द्धोजातश्च सूनुरतिवीर्यबलोपपन्नः ॥ ६२॥

देवोऽपि राक्षसतनुर्निर्हृतिः पुरा यआवेशयुक् च गिरिशस्य घटोत्कचाख्यः ।पूर्वं घटोपमममुष्य शिरो बभूवकेशा निमेषत उदासुरतो हि नाम ॥ ६३॥

जाते सुते समयतो भगवत्कृतात् सभीमो जगाद ससुतां गमनाय तां च ।स्मृत्याऽभियान उभयोरपि सा प्रतिज्ञांतेषां विधाय च ययौ सुरलोकमेव ॥ ६४॥

व्यासोऽपि पाण्डुतनयैः सहितो बकस्यरौद्राद् वराज्जयवधापगतस्य नित्यम् ।यातो वधाय परमागणितोरुधामापूर्णाक्षयोरुसुख आशु तदैकचक्राम् ॥ ६५॥

तान् ब्राह्मणस्य च गृहे प्रणिधाय कृष्णःशिष्या ममैत इति विप्रकुमाररूपान् ।आयामि काल इति ताननुशास्य चायात्ते तत्र वासमथ चक्रुरनूच्य वेदान् ॥ ६६॥

भिक्षामटत्सु सततं प्रतिहुङ्कृतेनभीमे विशां सदन एव गृहप्रमाणम् ।भाण्डं कुलालविहितं प्रतिगृह्य गच्छ-त्याशङ्कयाऽवगमनस्य तमाह धार्मः ॥ ६७॥

स्थूलं हि सद्म पृथिवीसहितं त्वरक्षउद्धृत्य वह्निमुखतस्तदु(तदुतैकदोष्णा) चैकदोष्णा ।भाण्डं तदर्थमुरु कुम्भकरेण दत्तंभिक्षां च तेन चरसि प्रतिहुङ्कृतेन ॥ ६८॥

धर्मस्य ते सुनियतेर्बलश्च बोधोभूयात् सुयोधनजनस्य ततो भयं मे ।मात्रा सहैव वस फल्गुनपूर्वकैस्त्वम्आनीतमेव परिभुङ्क्ष्व नतु व्रजेथाः ॥ ६९॥

इत्युक्त आशु स चकार तथैव भीमःतेऽपि स्वधर्मपरिरक्षणहेतुमौनाः ।भिक्षां चरन्त्यथ चतुर्ष्वपि तेषु याते-ष्वेकत्र मातृसहितः स कदाचिदास्ते ॥ ७०॥

तत्काल एव रुदितं निजवासहेतोःविप्रस्य दारसहितस्य निशम्य भीमः ।स्त्रीबालसंयुतगृहे शिशुलालनादौ (शिशुपालनादौ) लज्जेदिति स्म जननीमवदन्नचागात् ॥ ७१॥

जानीहि विप्ररुदितं कुत इत्यतश्चयोग्यं विधास्य इति सा प्रययौ च शीघ्रम् ।सा संवृतैव सकलं वचनं गृहेऽस्यशुश्राव विप्रवर आह तदा प्रियां सः ॥ ७२॥

दातव्य एव हि करोऽद्य च रक्षसस्यसाक्षाद् बकस्य गिरिसन्निभभक्ष्यभोज्यः(गिरिसन्निभभक्षभोज्यः) ।पुंसाऽनसा च सहितानडुहा पुमांस्तुनैवास्ति नोऽप्रददतां(नो प्रददतां) च समस्तनाशः ॥ ७३॥

अन्यत्र याम इति पूर्वमुदाहृतं मे नैतत् प्रिये तव मनोगतमास तेन ।यास्यामि राक्षसमुखं स्वयमेव मर्तुंभार्यैनमाह न भवानहमत्र यामि ॥ ७४॥

अर्थे तवाद्य तनुसन्त्यजनादहं स्यां लोके सतीप्रचरिते(सती प्रचलिते) तदृते त्वधश्च ।कन्याऽऽह चैनमहमेव(चैनमहमेवि) न कन्ययाऽर्थ इत्युक्त आह धिगिति स्म स विप्रवर्यः ॥ ७५॥

कन्योदिता बत कुलद्वयतारिणीति जाया सखेति वचनं श्रुतिगं सुतश्च ।आत्मैव तेन नतु जीवनहेतुतोऽहंधीपूर्वकं न्रशनके(नृशनके) प्रतिपादयामि ॥ ७६॥

एवं रुदत्सु सहितेषु कुमारकोऽस्यप्राह स्वहस्तगतृणं प्रतिदर्श्य चैषाम् ।एतेन राक्षसमहं निहनिष्य एवे-त्युक्ते सुवाक्यमनु सा प्रविवेश कुन्ती ॥ ७७॥

पृष्टस्तयाऽऽह स तु विप्रवरो बकस्यवीर्यं बलं च दितिजारिभिरप्यसह्यम् ।संवत्सरत्रययुते दशके करं चप्रातिस्विकं दशमुखस्य च मातुलस्य ॥ ७८॥

श्रुत्वा तमुग्रबलमत्युरुवीर्यमेवरामायणे रघुवरोरुशरातिभीतम् ।विष्टं बिलेष्वथ नृपान् वशमाशु कृत्वाभीत्यैव तैस्तदनु दत्तकरं ननन्द ॥ ७९॥

एवं बलाढ्यममुमाशु निहत्य भीमःकीर्तिं च धर्ममधिकं प्रतियास्यतीह ।सर्वे वयं च तमनु प्रगृहीतधर्मा(प्र गृहीतधर्मा)यास्याम इत्यवददाशु धरासुरं तम् ॥ ८०॥

सन्ति स्म विप्रवर पञ्च सुता ममाद्यतेष्वेक एव नरवैरिमुखाय यातु ।इत्युक्त आह स न ते सुतवध्ययाऽहंपापो भवानि(भवामि)तव हन्त मनोऽतिधीरम् ॥ ८१॥

उक्तैवमाह च पृथा तनये मदीयेविद्याऽस्ति दिक्पतिभिरप्यविषह्यरूपा ।उक्तोऽपि नो गुरुभिरेष नियुङ्क्त एतांवध्यस्तथाऽपि न सुरासुरपालकैश्च ॥ ८२॥

उक्त्वैवमेत्य निखिलं च जगाद भीमउद्धर्ष आस स निशम्य महास्वधर्मम् ।प्राप्तं विलोक्य तमतीव विघूर्णनेत्रंदृष्ट्वा जगाद यमसूनुरुपेत्य चान्यैः ॥ ८३॥

मातः किमेष मुदितोऽतितरामिति स्म(मुदितो नितराम्)तस्मै च सा निखिलमाह स चाब्रवीत् ताम् ।कष्टं त्वया कृतमहो बलमेव यस्यसर्वे श्रिता वयममुं च निहंसि (विहंसि) भीमम् ॥ ८४॥

यद्बाहुवीर्यपरमाश्रयतो हि राज्यम्इच्छाम एव निखिलारिवधं स्वधर्मम् ।सोऽयं त्वयाऽद्य निशिचारिमुखाय(निशिचारमुखाय)मातःप्रस्थाप्यते वद ममाऽशु कयैव बुद्ध्या ॥ ८५॥

इत्युक्तवन्तममुमाह सुधीरबुद्धिःकुन्ती न पुत्रक निहन्तुमयं हि शक्यः ।सर्वैः सुरैरसुरयोगिभिरप्यनेनचूर्णीकृतो हि शतशृङ्गगिरिः प्रसूत्याम् ॥ ८६॥

एष स्वयं हि मरुदेव नरात्मकोऽभूत्को नाम हन्तुमिममाप्तबलो जगत्सु ।इत्येवमस्त्विति स तामवदत् परेद्युःभीमो जगाम शकटेन कृतोरुभोगः ॥ ८७॥

गत्वा त्वरन् बकवनाय सकाशमाशुभीमः सपायससुभक्ष्यपयोघटाद्यैः ।युक्तं च शैलनिभमुत्तममन्नराशिंस्पर्शात् पुरैव नरभक्षितुरत्तुमैच्छत् ॥ ८८॥

तेनैव चान्नसमितौ परिभुज्यमानउत्पाट्य वृक्षममुमाद्रवदाशु रक्षः ।वामेन मारुतिरपोह्य तदा प्रहारान्हस्तेन भोज्यमखिलं सहभक्ष्यमादत् ॥ ८९॥

पीत्वा पयो त्वरित एनमवेक्षमाण(अवेक्ष्यमाण)आचम्य तेन युयुधे गुरुवृक्षशैलैः ।तेनाऽहतोऽथ बहुभिर्गिरिभिर्बलेनजग्राह चैनमथ भूमितले पिपेष ॥ ९०॥

आक्रम्य पादमपि पादतलेन तस्यदोर्भ्यां प्रगृह्य च परं विददार भीमः ।मृत्वा स चोरु तम एव जगाम पापोविष्णुद्विडेव हि शनैरनिवृत्ति चोग्रम् ॥ ९१॥

हत्वा तमक्षतबलो जगदन्तकं सयो राक्षसो न वश आस जरासुतस्य ।भौमस्य पूर्वमपि नो भरतस्य राज्ञोभीमो न्यधापयदमुष्य शरीरमग्रे ॥ ९२॥

द्वार्येव तत् प्रतिनिधाय पुनः स भीमःस्नात्वा जगाम निजसोदरपार्श्वमेव ।श्रुत्वाऽस्य कर्म परमं तुतुषुः समेतामात्रा च ते तदनुभीतियुताः पुरस्थाः(भीतियुताश्च जाताः) ॥ ९३॥

दृष्ट्वैव राक्षसशरीरमुरु प्रभीताज्ञात्वैव हेतुभिरथ क्रमशो मृतं च ।विप्रस्य तस्य वचनादपि भीमसेन-भग्नं निशम्य परमं तुतुषुश्च तस्मै ॥ ९४॥

अन्नात्मकं करममुष्य च सम्प्रचक्रुःसोऽप्येनमाशु(सोऽप्येतमाशु) नरसिंहवपुर्धरस्य ।चक्रे हरेस्तदनु सत्यवतीसुतस्यविष्णोर्हि वाक्प्रमुदिताः(वाक्प्रचुदिताः) प्रययुस्ततश्च ॥ ९५॥

उत्पत्तिपूर्वककथां द्रुपदात्मजायाव्यासो ह्यनूच्य जगतां गुरुरीश्वरेशः(गुरुरीश्वरश्च) ।यातेत्यचोदयदथाप्यपरे द्विजाग्र्याःतान् ब्राह्मणा इति भुजिर्भवतेति चोचुः(भवतीति चोचुः) ॥ ९६॥

पूर्वं हि पार्षत इमान् जतुगेहदग्धान्श्रुत्वाऽतिदुःखितमनाः पुनरेव(पुनरेष) मन्त्रः ।याजोपयाजमुखनिस्सृत एवमेषनासत्यतार्ह इति जीवनमेषु मेने ॥ ९७॥

यत्रक्‍वचित् प्रतिवसन्ति निलीनरूपाःपार्था इति स्म स तु फल्गुनकारणेन ।चक्रे स्वयम्बरविघोषणमाशु राजास्वन्यैरधार्यधनुरीशवराच्च चक्रे ॥ ९८॥

तत्काल एव वसुदेवसुतोऽपि कृष्णःसम्पूर्णनैजपरिबोधत एव सर्वम् ।जानन्नपि स्म हलिना सहितो जगामपार्थान् निशम्य च मृतानथ कुल्यहेतोः ॥ ९९॥

स प्राप्य(सम्प्राप्य) हस्तिनपुरं धृतराष्ट्रपुत्रान्संवञ्चयंस्तदनुसारिकथाश्च कृत्वा(श्रुत्वा) ।भीष्मादिभिः परिगतो(परिगताप्रियवत्,परिवृतोऽप्रियवत्)ऽप्रियवज्जगाम द्वारावतीमुदितपूर्णसुनित्यसौख्यः ॥ १००॥

तस्यान्तरे हृदिकसूनुरनन्तरं स्वंश्वाफल्किबुद्धिबलमाश्रित इत्युवाच ।सत्राजिदेष हि पुरा प्रतिजज्ञ एनाम्अस्मत्कृते स्वतनयां मणिना सहैव ॥ १०१॥

सर्वांश्च नः पुनरसाववमत्य कृष्णा-यादात् सुतां जहि च तं निशि पापबुद्धिम् ।आदाय रत्नमुपयाहि च नौ विरोधेकृष्णस्य दानपतिना सह साह्यमेमि ॥ १०२॥

इत्युक्त आशु कुमतिः स तु(स हि) पूर्वदेहेदैत्यो यतस्तदकरोदथ सत्यभामा ।आनन्दसंविदपि लोकविडम्बनायतद्देहमस्य तिलजे पतिमभ्युपागात् ॥ १०३॥

श्रुत्वा तदीयवचनं भगवान् पुरीं स्वाम्आयात एव तु निशम्य महोत्सवं तम् ।पाञ्चालराजपुरुषोदितमाशु वृष्णि-वर्यैरगान्मुसलिना सह तत्पुरीं च ॥ १०४॥

भीमोऽपि रुद्रवररक्षितराक्षसं तंहत्वा तृणोपमतया हरिभक्ति(क्त)वन्द्यः ।उष्याथ तत्र कतिचिद्दिनमच्युतस्यव्यासात्मनो वचनतः प्रययौ निजैश्च ॥ १०५॥

मङ्गल्यमेतदतुलं प्रतियात शीघ्रंपाञ्चालकान् परमभोजनमत्र सिद्ध्येत् ।विप्रैरितस्तत इतीरितवाक्यमेतेशृण्वन्त एव परिचक्रमुरुत्तराशाम् ॥ १०६॥

षण्णां च मध्यगमुदीर्णभुजं विशाल-वक्षस्थलं बहुलपौरुषलक्षणं च ।दृष्ट्वैव मारुतिमसावुपलप्स्यतीहकृष्णामिति स्म च वचः प्रवदन्ति विप्राः ॥ १०७॥

रात्रौ दिवा च सततं पथि गच्छमानाःप्रापुः कदाचिदथ विष्णुपदीं निशायाम् ।सर्वस्य रक्षितुमगादिह पृष्ठतस्तुभीमोऽग्र एव शतमन्युसुतोऽन्तरेऽन्ये ॥ १०८॥

प्राप्ते तदोल्मुकधरेऽर्जुन एव गङ्गांगन्धर्वराज इह चित्ररथोऽर्द्धरात्रे ।दृष्ट्वैव विप्ररहितानुदकान्तरस्थःक्षत्रात्मजा इति ह धर्षयितुं स चाऽगात् ॥ १०९॥

हन्ताऽस्मि वो ह्युपगतानुदकान्तमस्यानद्याश्च मर्त्यचरणाय निषिद्धकाले ।इत्थं वदन्तममुमाह सुरेन्द्रसूनुःगन्धर्व नास्त्रविदुषां भयमस्ति तेऽद्य ॥ ११०॥

सर्वं हि फेनवदिदं बहुलं बलं तेनार्थप्रदं भवति चास्त्रविदि प्रयुक्तम् ।इत्युक्तवन्तममुमुत्तमयानसंस्थोबाणान् क्षिपन्नभिससार सुरेशभृत्यः ॥ १११॥

आग्नेयमस्त्रमभिमन्त्र्य तदोल्मुके सचिक्षेप शक्रतनयोऽस्य रथश्च दग्धः ।तं चाग्निना परिगृहीतमभिप्रगृह्यकेशेषु सञ्चकर्षाऽशु सुरेन्द्रसूनुः ॥ ११२॥

पार्थेन सन्धर्षितः शरणं जगामधर्मात्मजं तमपि सोऽथ निजास्त्रमुग्रम् ।सञ्जह्र एव तत आस च नामतोऽसौअङ्गारवर्ण इति वर्णविपर्ययेण ॥ ११३॥

गन्धर्व उल्बणसुरक्ततनुः स भूत्वास्वर्णावदात उत पूर्वमुपेत्य सख्यम् ।पार्थेन दुर्लभमहास्त्रमिदं ययाचेजानन्नपि स्म नहि तादृशमेष वेद ॥ ११४॥

विद्या सुशिक्षिततमा हि सुरेशसूनौतामस्य चावददसावपि कालतोऽस्मै ।गन्धर्वगामवददन्वगदृश्यविद्यांपश्चादिति स्म पुरुहूतसुतस्य वाक्यात् ॥ ११५॥

आधिक्यतः स्वगतसंविद एव साम्येनैवेच्छति स्म निमयं स धनञ्जयोऽत्र ।धर्मार्थमेव स तु तां परिदाय तस्मैकालेन संविदममुष्य च धर्मतोऽयात् ॥ ११६॥

पार्थेन सोऽपि बहुलाश्च कथाः कथित्वाधौम्यस्य सङ्ग्रहणमाह पुरोहितत्वे ।दास्यामि दिव्यतुरगानिति सोऽर्जुनायवाचं निगद्य दिवमारुहदप्यगुस्ते ॥ ११७॥

ते धौम्यमाप्य च पुरोधसमुत्तमज्ञंविप्रात्मजोपमतया विविशुः पुरं च ।पाञ्चालकस्य निखिलां ददृशुश्च तत्रमूर्धाभिषिक्तसमितिं समलङ्कृतां च ॥ ११८॥

राजन्यमण्डलमुदीक्ष्य सुपूर्णमत्रकृष्णां प्रगृह्य सहजः प्रगृहीतमालाम् ।तेषां च मध्यमगमत् कुलवीर्यसम्पद्युक्तां विभूतिमथ चाऽह समस्तराज्ञाम् ॥ ११९॥

तांश्च प्रदर्श्य सकलान्(निखिलान्) स हुताशनांशःचापं च तत् प्रतिनिधाय सपञ्चबाणम् ।आहाभिभाष्य सकलान् नृपतीनथोच्चैःदीप्यद्धुताशनवपुर्घनतुल्यघोषः ॥ १२०॥

एतेन कार्मुकवरेण तरूपरिस्थंमत्स्यावभासमुदके प्रतिवीक्ष्य येन ।एतैः शरैः प्रतिहतो भवतीह मत्स्यःकृष्णाऽनुयास्यति तमद्य नरेन्द्रवीराः ॥ १२१॥

इत्यस्य वाक्यमनु सर्वनरेन्द्रपुत्राउत्तस्थुरुद्धतमदाश्चलकुण्डलास्याः ।अस्त्रं बलं च बहु नैजमभीक्षमाणाःस्पर्धन्त एव च मिथः समलङ्कृताङ्गाः ॥ १२२॥

केचिन्निरीक्ष्य धनुरेत्य न मे सुशक्यम्इत्येव चापययुरन्य उत प्रचाल्य ।तत्राऽससाद शिशुपाल उरुप्रतापःसङ्गृह्य तत् समधिरोपणयत्न(समनुरोपणयत्न) आसीत् ॥ १२३॥

माषान्तराय स चकर्ष यदैव कोट्याउन्नम्य तत् प्रतिजघान तमेव चाऽशु ।अन्यत्र फल्गुनत एतदशक्यमेवे-त्यञ्जो गिरीशवरतः स ययौ च भग्नः ॥ १२४॥

मद्रेश एत्य चकृषे स्थविरोऽपि वीर्यात्चेदीशतोऽप्यधिकमेव स मुद्गमात्रे ।शिष्टे(शिष्ये)ऽमुना प्रतिहतः स ययावशक्यंमत्वाऽऽत्मनस्तदनु भूपतयो विषण्णाः ॥ १२५॥

सन्नेषु भूपतिषु मागध आससादसोऽवज्ञयैव बलवीर्यमदेन दृप्तः ।चापं चकर्ष चलपादतलो बलेनशिष्टे स सर्षपमितेऽभिहतोऽमुनैव ॥ १२६॥

जानुन्यमुष्य धरणीं ययतुस्तदैवदर्पेण चास्थिरपदस्थितिमात्रहेतोः (चास्थिरपदः स्थितिमात्रहेतोः) ।रौद्राद् वरात् स जडतां गमितोऽथ राजाराज्ञां मुखान्यभिवीक्ष्य ययौ स्वराष्ट्रम् ॥ १२७॥

प्रायो गतास्तमनु(गतास्तदनु) भूपतयोऽथ कर्णोदुर्योधनार्थमनुगृह्य धनुश्चकर्ष ।रामादुपात्तशुभशिक्षितमात्रतोऽसौरोमावशिष्टमकरोद् धनुषोऽन्तमाशु ॥ १२८॥

तस्मिंश्च तेन विहते(निहते) प्रतिसन्निवृत्तेभीमार्जुनौ द्विजसदस्युपसन्निविष्टौ ।उत्तस्थतू रविशशिप्रतिमानरूपौविप्रेषु तत्र च भिया विनिवारयत्सु ॥ १२९॥

विप्राश्च केचिदतियुक्तमिमौ हि वीरौदेवोपमाविति वचो जगदुस्ततस्तौ ।दृष्ट्वैव कृष्णमुखपङ्कजमाशु चापसान्निध्यमाययतुरुत्तमवीर्यसारौ ॥ १३०॥

तत्रार्जुनः पवनजात् प्रियतोऽप्यनुज्ञाम्(अभ्यनुज्ञाम्)आदाय केशवमजं मनसा प्रणम्य ।कृत्वा गुणान्वितमदो(मथो) धनुरश्रमेणयन्त्रान्तरेण स शरैरधुनोच्च लक्षम् ॥ १३१॥

कृष्णा तदाऽस्य विदधे नवकञ्जमालांमध्ये च तां प्रतिविधाय(प्रतिनिधाय) नरेन्द्रपुत्रौ ।भीमार्जुनौ ययतुरच्युतमाभिनम्यक्षुब्धं तदा नृपवराब्धिरिमावधावत् ॥ १३२॥

द्रष्टुं हि केवलगतिर्नतु कन्यकायाअर्थे न चापमिह वृष्णिवराः स्पृशन्तु ।इत्याज्ञयैव वरचक्रधरस्य लिप्साम्अन्यत्र(अप्यत्र) चक्रुरिह नैव यदुप्रवीराः ॥ १३३॥

भीमस्तु राजसमितिं प्रतिसम्प्रयातांदृष्ट्वैव योजनदशोच्छ्रयमाशु वृक्षम् ।आरुज्य(आगृह्य) सर्वनृपतीनभितोऽप्यतिष्ठद्दृष्ट्वा पलायनपराश्च बभूवुरेते ॥ १३४॥

भीमोऽयमेष पुरुहूतसुतोऽन्य एते पार्था इति स्म हलिने हरिरभ्यवोचत् ।दृष्ट्वैव सोऽपि मुदमाप शिनेश्च पौत्रःखड्गं प्रगृह्य हर्षात् परिपुप्लुवेऽत्र ॥ १३५॥

प्रीतेषु सर्वयदुषु प्रपलायितेषुदुर्योधनादिनृपतिष्वखिलेषु भीमात् ।कर्णोऽभ्ययाद्धरिहयात्मजमाशु मद्र-राजो जगाम पवनात्मजमेव वीरः ॥ १३६॥

विप्रेषु दण्डपटदर्भमहाजिनानिकोपात् क्षिपत्सु न विनाशनमत्र भूयात् ।क्षत्रस्य वैरत इति द्रुपदे च कृष्णंविप्रांश्च याचति स मारुतिरार शल्यम् ॥ १३७॥

वृक्षं त्वसौ प्रतिनिधाय च मद्रराजंदोर्भ्यां प्रगृह्य जवतो गगने निधाय ।बन्धुत्वतो भुवि शनैरदधात् स तस्यविज्ञाय वीर्यमगमन्निजराजधानीम् ॥ १३८॥

पार्थोऽपि तेन धनुषा युयुधे स्म कर्णंसोऽप्यस्त्रबाहुबलमाविरमुत्र चक्रे ।तौ धन्विनामनुपमौ चिरमस्यतां चसूर्यात्मजोऽत्र वचनं व्यथितो बभाषे ॥ १३९॥

त्वं फल्गुनो हरिहयो द्विजसत्तमो(सत्तपो) वामूर्तं(मर्त्यः) न मे प्रमुखतः स्थितिमन्य ईष्टे ।यो वाऽस्मि कोऽपि यदि ते क्षममद्य बाणान्मुञ्चान्यथैहि(यथेहि) रणतस्त्विति पार्थ आह ॥ १४०॥

कार्यं न मे द्विजवरैः प्रतियोधनेने-त्युक्त्वा ययौ रविसुतः स सुयोधनाद्यैः ।नागाह्वयं पुरमथ द्रुपदात्मजां ताम्आदाय चार्जुनयुतः प्रययौ स भीमः ॥ १४१॥

अग्रेऽश्विपुत्रसहितः स तु धर्मसूनुःप्रायात् कुलालगृहमन्वपि भीमपार्थौ ।भिक्षेति तैरभिहिते प्रजगाद कुन्तीभुङ्ग्ध्वं समस्तश इति प्रददर्श कन्याम् ॥ १४२॥

प्रामादिकं च वचनं न मृषा तयोक्तंप्रायो हि तेन कथमेतदिति स्म चिन्ता ।तेषां बभूव वसुदेवसुतो हरिश्चतत्राऽजगाम परमेण हि सौहृदेन ॥ १४३॥

सम्भाष्य तैः स भगवानमितात्मशक्तिःप्रायान्निजां पुरममा यदुभिः समस्तैः ।ज्ञातुं च तान् निशि स तु द्रुपदः स्वपुत्रंप्रास्थापयत् स च विलीनं इमानपश्यत्(विलीन इमामपश्यत्) ॥ १४४॥

भिक्षान्नभोजिन उतो भगिनीं निजां च(इमां भगिनीं)तत्रातितृप्तहृदयामथ युद्धवार्ताम् ।तेषां निशम्य नदतां धनवद् गभीरंक्षत्रोत्तमा इति मतिं स चकार वीरः ॥ १४५॥

प्रातस्तु तस्य जनितुर्वचसा पुरोधाःतान् प्राप्य मन्त्रविधिना मरुदात्मजेन ।सम्पूजितोऽतिविदुषा प्रतिगृह्य तांश्चप्रावेशयन्नृपतिगेहममैव मात्रा ॥ १४६॥

तानागतान् समभिपूज्य निजात्मजां चविप्रादियोग्यपृथगुक्तपदार्थजातैः ।पूर्णान् गृहांश्चतुर एव दिदेश राजातत्राऽयुधादिपरिपूर्णगृहं च तेऽगुः ॥ १४७॥

चेष्टास्वराकृतिविवक्षितवीर्यशौर्य-प्रागल्भ्यपूर्वकगुणैः क्षितिभर्तृपुत्रान् ।विज्ञाय तान् द्रुपद एत्य च धर्मसूनुंपप्रच्छ कोऽसि नरवर्य वदस्व सत्यम्(मह्यम्) ॥ १४८॥

स प्राह मन्दहसितः किमिहाद्य राजन्पूर्वं हि वर्णविषये न विशेष उक्तः ।पुत्रीकृते तव सुतेन तु लक्ष्य(लक्ष)वेधउक्तो नरेन्द्रसमितौ स कृतोऽप्यनेन ॥ १४९॥

एवं ब्रुवाणमथ तं पृथया सहैवराजा वदेति पुनरेव ययाच एषः ।सर्वं पृथाऽप्यवदतां स च तेन तुष्टोवाचं जगाद कृतकृत्य इहाऽसमद्य ॥ १५०॥

पार्थार्थमेव हि मयैष कृतः प्रयत्नःत्वं फल्गुनोऽन्य उतवाऽद्य करं सुतायाः ।गृह्णात्वितीरित इमं स तु धर्मसूनुःआह स्म सर्व इति मे मनसि प्ररूढम् ॥ १५१॥

नात्र प्रमा मम हृदि प्रतिभात्यथापिधर्माचला मम मतिर्हि तदेव मानम् ।इत्युक्तवत्यपि सहैव सुतेन राजानैवैच्छदत्र भगवानगमच्च कृष्णः ॥ १५२॥

व्यासं तमीक्ष्य (भगवन्तमगम्यपूर्ण)भगवन्तमगण्यपूर्ण-नित्याव्ययात्मगुणमाशु समस्त एव ।नत्वाऽभिपूज्य वरपीठगतस्य चाऽज्ञाम्आदाय चोपविविशुः सहितास्तदन्ते ॥ १५३॥

कृष्णस्तदाऽह नृपतिं प्रति देहि कन्यांसर्वेभ्य एव वृषवायुपुरन्दरा हि ।नासत्यदस्रसहिता इम एव इन्द्राःपूर्वे च सम्प्रतितनश्च(सम्प्रतितनाश्च) हरेर्हि पश्चात् ॥ १५४॥

एषां श्रियश्च निखिला अपिचैकदेहाःपुत्री तवैव न ततोऽत्र विरुद्धता हि ।इत्युक्तवत्यपि यदा द्रुपदश्चकारसंवादिनीं न धियमेनमथाऽह कृष्णः ॥ १५५॥

दिव्यं हि दर्शनमिदं तव दत्तमद्यपश्याऽशु पाण्डुतनयान् दिवि संस्थितांस्त्वम् ।एतां च ते दुहितरं सह तैः पृथक्स्थांतल्लक्षणैः सह ततः कुरु ते यथेष्टम् ॥ १५६॥

इत्युक्तवाक्यमनु तान् स ददर्श राजाकृष्णप्रसादबलतो दिवि तादृशांश्च ।एतान् निशाम्य चरणौ जगदीशितुश्चभीतो जगाम शरणं तदनादरेण ॥ १५७॥

दत्वाऽभयं स भगवान् द्रुपदस्य कार्येतेनोमिति स्म कथिते स्वयमेव सर्वाम् ।वैवाहिकीं कृतिमथ(विधिमथ) व्यदधाच्च धौम्य-युक्तः क्रमेण जगृहुर्निखिलाश्च पाणिम् ॥ १५८॥

पाञ्चालकेषु च महोत्सव आस राजातुष्टोऽभवत् सह सुतैः स्वजनैश्च सर्वैः(सुतैश्च निजैश्च सर्वैः) ।पौरैश्च जानपदिकैश्च यथैव रामेदत्वा सुतां जनक आप मुदं ततोऽनु ॥ १५९॥

उद्बाह्य तत्र निवसत्सु च पाण्डवेषुश्रुत्वैव रामसहितः सह यादवैश्च ।आदाय पारिबर्हं बहुलं स कृष्णआयान्मुदैव पृथया सहितांश्च पार्थान् ॥ १६०॥

दृष्ट्वैव तं मुमुदुराशु कुरुप्रवीराआश्लिष्य कृष्णमथ नेमुरसौ च कृष्णाम् ।दृष्ट्वा प्रदाय गृहयोग्यसमस्तभाण्डंसौवर्णमेभ्य उरु भूषणमच्युतोऽदात् ॥ १६१॥

देवाङ्गयोग्यशुभकुण्डलहारमौलि-केयूरवस्त्रसहितान्युरुभूषणानि ।षण्णां पृथक्पृथगदात् पृथगेव योग्या-न्यन्यद् ददावथ पितृष्वसुरात्मयोग्यम् ॥ १६२॥

रत्नानि गोगजतुरङ्गरथान् सुवर्ण-भारान् बहूनपि ददावथ चाऽशिषोऽग्र्याः ।व्यासोऽप्यदादिह परत्र च(परत्र स) पार्षतोऽपिभूषारथाश्वगजरत्नसुकाञ्चनानि ॥ १६३॥

दासीश्च दाससहिताः शुभरूपवेषाःसहस्रशो ददतुरत्र हरिर्नृपश्च ।तासां विचित्रवसनान्युरुरत्नमालाःप्रत्येकशो ददतुरप्युरुभूषणानाम् ॥ १६४॥

मासान् बहूनिह विहृत्य सहैव पार्थैःकृष्णो ययौ यदुपुरीं सहितोऽग्रजेन ।अन्तर्हिते भगवति प्रततोरुशक्तौव्यासे च वत्सरमिहोषुरिमे तु पार्थाः ॥ १६५॥

वैचित्रवीर्यतनयाः सह सौबलेनकर्णेन सिन्धुपतिना रथहस्तियौधैः ।भूरिश्रवः प्रभृतिभिश्च सहैव हन्तुंपाञ्चालराजमगुरेत्य पुरीं पुनस्ते ॥ १६६॥

तैरर्दिते स्वपुर आशु स सोमकानांराजा सुतैः सह ससैनिक उद्गतोऽभूत् ।तेषां च तस्य च बभूव महान् विमर्दःपुत्रौ च तस्य निहतौ विधुताश्च सेनाः ॥ १६७॥

चित्रे हते समर आशु सचित्रकेतौधावत्सु सैनिकवरेषु च पार्षतस्य ।पार्था रथैरभिययुर्धृतचापबाणावैचित्रवीर्यतनयान् रविसूनुयुक्तान् ॥ १६८॥

तैस्तेषु पञ्चसु समं प्रतियोधयत्सुभूरिश्रवाः सरविजो विरथं चकार ।शक्रात्मजं तदनु पर्वतसन्निकाशंदोर्भ्यां तु मारुतिरुरुं तरुमुद्बबर्ह ॥ १६९॥

आयान्तमीक्ष्य तरुहस्तमिमं समीर-सूनुं सुयोधनमुखा निखिलाः सकर्णाः ।भूरिश्रवाः शकुनिभूरिजयद्रथाश्चसर्वेऽपि दुद्रुवुरथो विविशुः पुरं स्वम् ॥ १७०॥

ज्ञात्वा समस्तमपि तद् विदुरोऽग्रजं स्वंवर्द्धन्त एव तनया भवतो नरेन्द्र ।इत्याह सोऽपि मुदितः स्वसुतेन कृष्णाप्राप्तेति भूषणवराण्यदिशच्च वासः ॥ १७१॥

पार्था इति स्म विदुरोऽवददाशु सोऽपिस्वाकारगूहनपरो यदि तर्ह्यतीव ।भद्रं मृता नहि पृथासहिताः स्म पार्थाःतेषां प्रवृत्तिमपि मे वद सर्वशस्त्वम् ॥ १७२॥

इत्युक्त आह विदुरः स हिडिम्बवध्या-पूर्वां प्रवृत्तिमखिलामपि लक्ष्यवेधम्(लक्षवेधम्) ।उद्बाहमप्यथ नदीजमुखाश्च सर्वेतुष्टा बभूवुरपि वत्सरमूषुरेवम् ॥ १७३॥

श्रुत्वाऽथ कृष्णमुपयातमुरु प्रदायरत्नं च पाण्डुतनयेषु गतं पुनश्च ।तातप्यमानहृदयास्तु सुयोधनाद्यामन्त्रं प्रचक्रुरथ कर्णमुखा युयुश्च ॥ १७४॥

युद्धाय तेषु पुनरेव रथैः प्रयाते-ष्वाहाग्रजं स विदुरोऽपि नदीजमुख्यान् ।एते हि पापतमचेतस एत्य पार्थान्युद्धाय मृत्युमुपयान्ति न संशयोऽत्र ॥ १७५॥

भीमार्जुनौ विषहितुं नहि कश्चनास्तिसामर्थ्ययुक् सुरवरेष्वपि वर्द्धितास्ते ।ज्ञात्वैव वत्सरत एव महानधर्मःतेषामुपेक्षणकृतस्तदलं नियुङ्क्ष्व ॥ १७६॥

आनीतये च विनियुज्य सुसान्त्वपूर्वम्आनीय योजय नृपेषु(नृपैषु) तथाऽर्द्धराज्यम् ।एवं कृते(कृतं) तव भवेत् कुलवृद्धये हिधर्माय चोभयविनाशकरोऽन्यथा स्याः ॥ १७७॥

इत्युक्तवत्यनु तथेत्यवदन्नदीजोद्रोणः कृपश्च विदुरं स नृपोऽप्युवाच ।याह्यानयेति स च वेगवता रथेनतत्रागमत् तदनु तैरभिपूजितश्च ॥ १७८॥

तत्काल एव वसुदेवसुतश्च कृष्णोव्यासश्च तानुपसमेत्य दुरन्तशक्ती ।आदाय कुन्तिसहितान् विदुरेण युक्तौनागाह्वयं पुरमितां सह भार्ययैव ॥ १७९॥

तेष्वागतेषु सुमहानभवत् प्रहर्षःपौरस्य जानपदिकस्य जनस्य चोच्चैः ।भीष्मादिकाश्च मुदिताः प्रतिपूज्य गेहम्आवेशयन् सह नृपेण महोत्सवेन ॥ १८०॥

कृष्णामपूजयदतीव च सौबली सादुर्योधनस्य दयितासहिताऽत्र तेऽपि ।ऊषुस्ततश्च निजपुत्रकदुर्विनीत्याकृष्णानिमित्तमुरुभीतित आह भीमात् ॥ १८१॥

कुन्ति प्रयाहि सहिता स्नुषया गृहं स्वंभीमाद् बिभेमि निजपुत्रकदुर्विनीत्या ।कृष्णा त्रिलोकवनिताधिकरूपसारायस्मादिति स्म ससुता प्रययौ गृहं सा ॥ १८२॥

ऊषुस्तथैव परिवत्सरपञ्चकं तेपाण्डोर्गृहे सुसुखिनोऽखिलभोगयुक्ताः ।कृष्णा च तेषु पृथगेव चतुःस्वरूपारेमे तथैकतनुरप्यभिमानिभेदात् ॥ १८३॥

कन्यैव साऽभवदतः प्रतिवासरं चजन्माभवद्ध्यभिमतेः पृथगेव नाशात् ।प्रायो हि नाभिमतिनाशमवाप वाणीतस्मान्मरुच्च सकलेष्वभिविष्ट(सकलेष्वनुविष्ट) आसीत् ॥ १८४॥

धर्मात्मजादिषु मरुत् प्रतिविष्ट एषांबुद्धिं विमोह्य(विपोह्य) रमते सततं तया यत् ।शुद्धैव सा हि तत एव दिनेदिने चसम्मोहतो मरणवद् भवतीह कन्या ॥ १८५॥

नो सुप्तिवत्(सुप्तवत्) त्विदमतोऽन्यवशत्वतो हिदेहस्य संस्मृतित एव हरेर्न मोहः ।नाऽवेशवच्च तत एव मृतेः स्वरूपम्एतत् त्वतः प्रतिदिनं जननाद्धि कन्या ॥ १८६॥

एवं स वायुरनुविष्टयुधिष्ठिरादि-भीमात्मनैव रमते सततं तयैकः ।अन्यादृशा(अन्यादृशी) हि सुरभुक्तिरतोऽन्यरूपामानुष्यभुक्तिरिति नात्र विचार्यमस्ति ॥ १८७॥

वासिष्ठयादववृषावपि केशवौ तौतत्रोषतुः परमसौहृदतो हि तेषु ।ताभ्यामनन्तगुणपूर्णसुखात्मकाभ्यांपार्थाश्च ते मुमुदिरे युतसत्कथाभिः(अयुतसत्कथाभिः) ॥ १८८॥

पूर्वं हि तेषु वनगेषु बभूव काशि-राज्ञः सुताकृत उरुक्षितिपालयोगः ।तत्र स्वयम्बरगतां धृतराष्ट्रपुत्रःकन्यां बलाज्जगृह आत्मबलातिदृप्तः ॥ १८९॥

पूर्वं हि राजगणने मगधाधिराजःसङ्ख्यात इत्यतिरुषा प्रगृहीतकन्ये ।दुर्योधने नृपतयो युयुधुः स्म तेनभग्नाश्च कर्णसहितेन सहानुजेन ॥ १९०॥

भग्नेषु तेषु पुनरात्तशरासनेषुकर्णो जगाद धृतराष्ट्रसुतं प्रयाहि ।युक्तः सहोदरजनैर्गुरुभीष्ममुख्यैःयुक्तस्य ते न पुरमेत्य हि घर्षणेशाः ॥ १९१॥

एकान्ततो जयमवीक्ष्य च नानुयातिबार्हद्रथः पुरगतस्य जये न निष्ठा ।द्रौणिं च रुद्रतनुमेष सदा विजानन्नो तेन युद्धमभिवाञ्छति रुद्रभक्तः ॥ १९२॥

एकोऽहमेव नृपतीन् प्रतियोधयिष्यएतैर्मयि प्रतिजितेऽपि न तेऽस्त्यकीर्तिः ।एकं च तेऽनुजमिमे यदि पौरुषेणगृह्णीयुरत्र तव कीर्तिरुपैति नाशम् ॥ १९३॥

भीष्मादयोऽपि नहि योधयितुं समर्थाराज्ञा ह्यनेन तत एव हि(च) बाह्लिकोऽस्य ।भृत्यो बभूव नतु भीष्ममयं युधेऽगाद्राजा नहीति नच तेन विरोध आसीत् ॥ १९४॥

इत्युक्त आशु स विमृश्य ययौ पुरं स्वंकर्णोऽपि तैः प्रतियुयोध जिगाय चैनान्(चैतान्) ।कर्णस्य वीर्यमगणय्य जरासुतोऽपिह्येकैकमेव नृपतिं स दिदेश योद्धुम् ॥ १९५॥

सर्वेषु तेषु विजितेष्वभिजग्मिवान् सयोद्धुं बृहद्रथसुतोऽप्यमुना रथेन ।तं चैव रामवरतो विरथं विशस्त्रंचक्रे स चैनमथ मुष्टिभिरभ्युपेतौ ॥ १९६॥

सन्धौ यदैव जरया प्रतिसन्धितस्यकर्णो जघान न परत्र तुतोष राजा ।न ज्ञातमेतदपि हो हलिना तदेतत्ज्ञातं त्वया भव ततो मम भृत्य एव ॥ १९७॥

एवंविधं सुकुशलं बहुयुद्धशौण्डंन त्वां हनिष्य उत ते पितुरेव पूर्वम् ।बाह्वोर्बलादभिहृतं हि मयाऽङ्गराज्यंतत् त्वं गृहाण युधि कर्मकरश्च मे स्याः ॥ १९८॥

इत्युक्त आशु स तथैव चकार कर्णःपूर्वं हि तस्य निजराज्यपदैकदेशः ।दुर्योधनेन विहितो मगधाधिराजंजित्वा वृकोदरहृतः पितुरेव दत्तः ॥ १९९॥

अङ्गाधिराज्यमुपलभ्य जरासुतस्यस्नेहं च सूर्यसुत आशु कुरून् जगाम ।दृष्ट्वैव तं मुमुदिरे धृतराष्ट्रपुत्रानानेन तुल्यमधिजग्मुरतो हरिं च ॥ २००॥

उद्वाह्य काशितनयां गिरिजाधिविष्टां(गिरिजाभिविष्टां)साक्षान्नरेषु जनितां प्रथमामलक्ष्मीम् ।तस्यां सुतं त्वजनयत् पुर आस योऽक्षःकन्यां पुरा प्रियतमां च षडाननस्य ॥ २०१॥

पुत्रो बभूव स तु लक्षणनामधेयःसा लक्षणेत्यधिकरूपगुणाऽऽस कन्या ।तस्यानुजाश्च निजयोग्यगुणा अवापुःभार्याः पुनश्च स सुयोधन आप भार्याः(आप भार्याम्) ॥ २०२॥

पूर्वं सुरान्तक इति प्रथितः सुतोऽभूद्दुःशासनस्य तदनु प्रतितप्यमानाः ।दृष्ट्वैव पार्थबलवीर्यगुणान् समृद्धिंतां चैव ते प्रतिययुः स्म कलिङ्गदेशम् ॥ २०३॥

आसीत् स्वयंवर उतात्र कलिङ्गराज-पुत्र्याः सुवज्र इति यं प्रवदन्ति भूपाः ।रौद्राद् वरादविजितस्य च तस्य कन्यांदृप्तो बलात् स जगृहे धृतराष्ट्रसूनुः ॥ २०४॥

तत्राथ रुद्रवरतः स जरासुतेनयुक्तो बबन्ध च सुयोधनमाशु जित्वा ।कर्णः पराद्रवदिह स्म सुतेषु पाण्डोःयस्मात् स्पृधाऽगमदतः स पराजितोऽभूत् ॥ २०५॥

दुर्योधनेऽनुजजनैः सह तैर्गृहीतेभीष्माम्बिकेयविदुराग्रजवाक्यनुन्नः ।भीमो विजित्य नृपतीन् सजरासुतांस्तान्हत्वा सुवज्रममुचद् धृतराष्ट्रपुत्रान् ॥ २०६॥

तेऽपि स्म कर्णसहिता मृतकप्रतीकानागाह्वयं पुरमथाऽययुरप्यमीषाम् ।दृष्ट्वा विरोधमवदन्नृपतिश्च धर्म-पुत्रं पुरन्दरकृतस्थलमाशु याहि ॥ २०७॥

तत्रार्द्धराज्यमनुभुङ्क्ष्व सहानुजैस्त्वंकोशार्द्धमेव च गृहाण पुरा हि शक्रः ।तत्राभिषिक्त उत कञ्जभवादिदेवैःतत्रस्थ एव स चकार चिरं च राज्यम् ॥ २०८॥

त्वं वीर शक्रसम एव ततस्तवैवयोग्यं पुरं तदत आश्वभिषेचयामि ।इत्युक्त आह स युधिष्ठिर ओमिति स्मचक्रेऽभिषेकमपि तस्य स आम्बिकेयः ॥ २०९॥

तस्याभिषेकमकरोत् प्रथमं हि कृष्णोवासिष्ठनन्दन उरुर्भव चक्रवर्ती ।यष्टाऽश्वमेधनिखिलात्मकराजसूय-पूर्वैर्मखैः सततमेव च धर्मशीलः ॥ २१०॥

इत्येव पार्षतसुतासहितेऽभिषिक्तेकृष्णोऽपि वृष्णिवृषभः स तथाऽभ्यषिञ्चत् ।एवं च मारुतिशिरस्यभिषेकमेतौसञ्चक्रतुः स्म युवराजपदे सभार्यम् ॥ २११॥

भीमे च पार्षतसुतासहितेऽभिषिक्तेताभ्यामनन्तसुखशक्तिचिदात्मकाभ्याम् ।अन्यैश्च विप्रवृषभैः सुकृतेऽभिषेके(सुकृताभिषेके)धर्मात्मजानु मुमुदुर्निखिलाश्च सन्तः ॥ २१२॥

तस्मिन् महोत्सववरे दिनसप्तकानु-वृत्ते वसिष्ठवृषभेण च वृष्णिपेन ।कृष्णेन ते युयुरमा पृथया तया चपाञ्चालराजसुतया स्थलमिन्द्रवासम् ॥ २१३॥

कोशस्य चार्द्धसहितास्तु यदैव पार्थागच्छन्ति ताननुययुर्निखिलाश्च पौराः ।ऊचुश्च हा बत सुयोधन एष पापोदूरे चकार ननु पाण्डुसुतान् गुणाढ्यान् ॥ २१४॥

भीमप्रतापमवलम्ब्य कलिङ्गबन्धान्मुक्तः सुतामपि हि तस्य पुरं निनाय ।द्वेष्ट्येवमप्यतिबलान् हि सदैव पार्थान्यामो वयं गुणिभिरद्य सहैव पार्थैः ॥ २१५॥

आज्ञापयत्यपि स भेरिरवेण पार्थान्नैवानुगच्छत यदि व्रजथानु वोऽद्य ।वित्तं हरिष्य इह सर्वमपीति तच्चपापः करोतु न वयं विजहाम पार्थान् ॥ २१६॥

सद्भिर्हि सङ्गतिरिहैव सुखस्य हेतुः(सुखैकहेतुः)मोक्षैकहेतुरथ(मोक्षैकहेतुरुत) तद्विपरीतमन्यत् ।तस्माद् व्रजेम सह पाण्डुसुतैर्हि शक्र-प्रस्थं त्विति स्म धृतचेतस आह धार्मः(धर्मः) ॥ २१७॥

प्रीतिर्यदि स्म भवतां मयि सानुजेऽस्तितिष्ठध्वमत्र पितुरेव हि शासने मे ।कीर्तिर्हि वोऽनुगमनात् पितुरत्ययेननश्येन्न इत्यनुसरध्वमिहाऽम्बिकेयम् ॥ २१८॥

इत्येव तैः पुरजना निखिलैर्निषिद्धाःकृच्छ्रेण तस्थुरपि तान् मनसाऽन्वगच्छन् ।प्राप्याथ शक्रपुरमस्मरतां च कृष्णौदेवेशवर्धकिमथाऽगमदत्र सोऽपि ॥ २१९॥

वासिष्ठपेन यदुपेन च पाण्डवानांरत्नोत्करं कुरु पुरं पुरुहूतपुर्याः ।सादृश्यतस्त्विति नियुक्त उभौ प्रणम्यसर्वेश्वरौ स कृतवांश्च पुरं तथैव ॥ २२०॥

देशं च नातिजनसंवृतमन्यदेश-संस्थैर्जनैरभिपुपूरिर आशु पार्थाः ।तेषां गुणैर्हरिपदानतिहेतुतश्चराष्ट्रान्तरा इह शुभा वसतीः स्म चक्रुः ॥ २२१॥

प्रस्थाप्य दूरमनुजस्य सुतान् स राजाचक्रेऽभिषेकमपि तत्र सुयोधनस्य ।दुःशासनं च युवराजमसौ विधायमेने कृतार्थमिव च स्वमशान्तकामः ॥ २२२॥

पार्थाश्च ते मुमुदुरत्र वसिष्ठवृष्णि-वर्योदितानखिलतत्त्वविनिर्णयांस्तु ।शृण्वन्त एव हि सदा पृथिवीं च धर्माद्भुञ्जन्त आश्रितरमापतिपादयुग्माः ॥ २२३॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये पाण्डवराज्यलाभो नाम एकोनविंशोऽध्यायः}

औं ॥ यज्ञोरुदाननरदेववन्द्यताप्रश्नर्षिपूजासु युधिष्ठिरोऽभूत् ।धर्मानुशास्तिहरितत्त्वशंसनस्वराष्ट्ररक्षादिषु भीम आसीत् ॥ १॥

स्त्रीधर्मसंशासनभृत्यकोशरक्षाव्ययादौ गुणदोषचिन्तने ।अन्तःपुरस्थस्य जनस्य कृष्णा त्वासीद्धरेर्धर्मनिदर्शनी च ॥ २॥

बीभत्सुरासीत् परराष्ट्रमर्दने तेनानियम्यांस्तु जरासुतादीन् ।स कीचकादींश्च ममर्द भीमस्तस्यैव ते बलतो नित्यभीताः ॥ ३॥

राष्ट्रेषु भीमेन विमर्दितेषु जिताश्च युद्धेषु निरुद्यमास्ते ।बभूवुरासीद्धरिधर्मनिष्ठः प्रायेण लोकश्च(लोकाश्च) तदीयशासनात् ॥ ४॥

आजीविनां वेतनदस्तदाऽऽसीन्माद्रीसुतः प्रथमोऽथ द्वितीयः ।सन्धानभेदादिषु धर्मराजपश्चाच्च खड्गी स बभूव रक्षन् ॥ ५॥

धृष्टद्युम्नस्तत्र सेनाप्रणेता शक्रप्रस्थे नित्यमास्तेऽतिहार्दात् ।विशेषतो भीमसखा स आसीद् राष्ट्रं चैषां सर्वकामैः सुपूर्णम् ॥ ६॥

नावैष्णवो न दरिद्रो बभूव न धर्महानिश्च बभूव कस्यचित् ।तेषां राष्ट्रे शासति भीमसेने न व्याधितो नापि विपर्ययान्मृतिः ॥ ७॥

युधिष्ठिरं यान्ति हि दर्शनोत्सुकाः प्रतिग्रहायाप्यथ याजनाय ।कार्यार्थिनो(कार्यार्थतो) नैव वृकोदरेण कार्याणि सिद्ध्यन्ति(सिद्धानि) यतोऽखिलानि ॥ ८॥

गन्धर्वविद्याधरचारणाश्च सेवन्त एतान्त्सततं समस्ताः ।यथा सुरेन्द्रं मुनयश्च सर्व आयान्ति देवा अपि कृष्णमर्चितुम् ॥ ९॥

तेषां राष्ट्रे कार्तयुगा हि धर्माः प्रवर्तिता एव ततोऽधिकाश्च ।वृद्धिश्च तस्मादधिका सुवर्णरत्नाम्बरादेरपि सस्यसम्पदाम् ॥ १०॥

अथोपयेमे शिशुपालपुत्रीं युधिष्ठिरो देवकीं नाम पूर्वम्(पूर्वाम्) ।स्वीयां भार्यां यत्सहजो धृष्टकेतुरनुह्लादः सवितुश्चांशयुक्तः ॥ ११॥

तस्यां सुहोत्रो नामतः पुत्र आसीद् यश्चित्रगुप्तो नाम पूर्वं सुलेखः ।कृष्णा सैवाऽप्यन्यरूपेण जाता काशीशपुत्री यां प्रवदन्ति कालीम् ॥ १२॥

सा केवला भारती नान्यदेव्यस्तत्राऽविष्टास्तत्कृते(तत्राविष्टा यत्कृते) काशिराजः ।स्वयम्बरार्थं नृपतीनाजुहाव सर्वांस्तेऽपि ह्यत्र हर्षात् समेताः ॥ १३॥

तेषां मध्ये भीमसेनांस एषा मालामधात् तत्र जरासुताद्याः ।क्रुद्धा विष्णोराश्रितानाक्षिपन्त आसेदुरुच्चैः शिवमास्तुवन्तः ॥ १४॥

पूर्वं वाक्यैर्वैदिकैस्तान्स भीमो जिग्ये तर्कैः साधुभिः सम्प्रयुक्तैः ।वेदा ह्यदोषा इति पूर्वमेव संसाधयित्वैव सदागमैश्च ॥ १५॥

वेदाधिक्यं शैवशास्त्राणि चाऽहुर्वेदोज्झितानां बहुलां च निन्दाम् ।तथा शाक्तेयस्कान्दसौरादिकानां तत्रैवोक्तं छन्दसां वैष्णवत्वम् ॥ १६॥

विष्णोराधिक्यं तानि शास्त्राणि चाऽहुः शिवादिभ्यः कुत्रचिन्नैव वेदे ।विष्णूत्कृष्टः(विष्णूत्कर्षः) कथितो बौद्धपूर्वाश्चाऽहुर्विष्णुं परमं सर्वतोऽपि ॥ १७॥

लोकायताश्च क्‍वचिदाहुरग्र्यं विष्णुं गुरुं सर्ववरं बृहस्पतेः ।सर्वागमेषु प्रथितोऽत एव विष्णुः समस्ताधिक एव मुक्तिदः ॥ १८॥

तेष्वागमेष्वेव परस्परं च विरुद्धता ह्यन्यपक्षेषु भूपाः ।प्रत्यक्षतश्चात्र पश्यध्वमाशु बलं बाह्वोर्मे विष्णुपदाश्रयस्य ॥ १९॥

पूर्वं हि गङ्गा मम विष्णुपूजाविघ्नार्थमायाद् वामकरेण सा मे ।नुन्ना परस्ताद् बहुयोजनं गता पुरे कुरूणां शिव आगतस्तदा ॥ २०॥

स व्याघ्ररूपी कपिलात्मिकामुमां(कपिलात्मकामुमां) परीक्षयन् मां हन्तुमिवाऽद्रवद् द्रुतम् ।स मे युद्धे विजितो मूर्च्छितश्च गदाप्रहारादास लिङ्गान्तरस्थः ॥ २१॥

व्याघ्रेश्वरं नाम लिङ्गं पृथिव्यां ख्यातं तदास्ते तद्वदन्यत्र युद्धे ।तीरे गोमत्या हैमवते गिरौ हि जितस्तत्राप्यास शार्दूललिङ्गम् ॥ २२॥

एवं प्रत्यक्षे विष्णुपदाश्रयस्य बलाधिक्ये किमु वक्तव्यमत्र ।विष्णोराधिक्ये क्षत्रियाणां प्रमाणं बलं विप्रे ज्ञानमेवेति चाऽहुः ॥ २३॥

मया केदारे विप्ररूपी जितश्च रुद्रोऽविशल्लिङ्गमेवाऽशु भीतः ।ततः परं वेदविदामगम्यताशापं प्रादाच्छङ्करो व्रीडितोऽत्र ॥ २४॥

एवं प्रत्यक्षे विष्णुबले प्रतीपं मनो यस्य ह्युत्तरं स ब्रवीतु ।क्रोधोऽधिकश्चेत् क्षिप्रमायातु योद्धुमित्युक्तास्तेऽभ्याययुरात्तशस्त्राः ॥ २५॥

विद्राप्य(विद्राव्य) तान् बाणसङ्घैः समस्तान् जरासुतं गदया योधयित्वा(पोथयित्वा) ।बाहुभ्यां चैनं परिगृह्याऽशु विष्णोः पादोत्थायां(पादोत्थायां) प्राक्षिपद् देवनद्याम् ॥ २६॥

स व्रीडितः प्रययौ मागधांश्च भूपैः समेतो भीमसेनो रथं स्वम् ।आरुह्य काशीश्वरपूजितश्च ययौ काल्या शक्रसनामकं पुरम् ॥ २७॥

तस्यां त्रिलोकाधिकरूपसद्गुणैरासम्मितायां (आसम्मतायां) रममाणः सुतं च ।शर्वत्रातं(शर्वत्रातः) नामाजनयत्(नाम्नाऽजनयत्) पुरा यः समानवायुर्बलवीर्ययुक्तः ॥ २८॥

कृष्णोऽपि गत्वा द्वारवतीं सरामः सत्यापितुर्वधकर्तारमेव ।शतधन्वानं हन्तुमैच्छत् स चैव (याचे)ययाचेऽक्रूरं कृतवर्मानुयुक्तम् ॥ २९॥

तावब्रूतां (सर्वलोकैकभर्तुः)सर्वलोकैककर्तुर्नाऽवां विरोधं मनसाऽपि कुर्वः ।कृष्णस्य सर्वेशितुरित्यनूक्त(इति अनु उक्तम्) आरुह्य चाश्वीं(अश्वीं) भयतः पराद्रवत् ॥ ३०॥

अन्वेव तं कृष्णरामौ रथेन यातौ शतं योजनानां दिनेन ।गत्वा मृतायां वडवायां पदैव स प्राद्रवत्(सम्प्राद्रवत्) कृष्ण एनं पदाऽगात् ॥ ३१॥

छित्वा शिरस्तस्य चक्रेण कृष्णो जानन्नक्रूरे मणिमेनेन दत्तम् ।अप्यज्ञवल्लोकविडम्बनाय परीक्ष्य वासोऽत्र नेत्याह रामम् ॥ ३२॥

अविश्वासात् सतु सक्रोध एव ययौ विदेहानवसत् पञ्च चाब्दान् ।जानन् पार्थेभ्योऽहार्यतां केशवस्य वशीकर्तुं धार्तराष्ट्रो बलं गात् ॥ ३३॥

बभूव शिष्योऽस्य तथा गदायामसन्निधानं केशवस्य प्रतीक्षन् ।तदा ययाचे भगिनीं च तस्य स च प्रतिज्ञामकरोत् प्रदाने ॥ ३४॥

ज्येष्ठं ह्येनं केशवो नातिवर्तेदित्येव मेने धार्तराष्ट्रः स तस्मात् ।जग्राह हस्तं दक्षिणं सत्यहेतोर्ददौ च रामः करमस्मै हलाङ्कम् ॥ ३५॥

रूपेण तस्या मोहितो धार्तराष्ट्रो विशेषतः कृष्णरामौ भगिन्याः ।स्नेहाद् वशं यास्यत इत्यगृह्णाद्धस्तं हलाङ्कं हलिनो रिपुघ्नम् ॥ ३६॥

जाता देवक्यां सा सुभद्रेति नाम्ना भद्रा रूपेणाऽनकदुन्दुभेस्ताम् ।कृत्वा पुत्रीं रोहिणी स्वामरक्षत् पूर्वं तु याऽऽसीत् त्रिजटैव नाम्ना ॥ ३७॥

सीतायाः प्राङ् नित्यशुश्रूषणात् सा बभूव विष्णोर्भगिनी प्रिया च ।उमावेशाद् रूपगुणोपपन्ना पद्मेक्षणा चम्पकदामगौरी ॥ ३८॥

एतत् कृत्वा धृतराष्ट्रात्मजः स ययौ कुरून् निवसत्यत्र रामे ।कृष्णोऽक्रूरं विवसन्तं भयेन सहार्दिक्यं चाऽनयित्वा जगाद ॥ ३९॥

आनीय रामं च समस्तसात्त्वतां यदाऽवादीत् केशवः सन्निधाने ।मणिस्त्वय्यास्ते दर्शयेत्येव भीतस्तदाऽक्रूरोऽदर्शयद् रत्नमस्मै ॥ ४०॥

अव्याजतामात्मनो दर्शयित्वा हलायुधे केशवस्तस्य जानन् ।रत्नाकाङ्क्षामुग्रसेनस्य चैव मातुश्च साम्बस्य पुनर्बभाषे ॥ ४१॥

आस्तामक्रूरे मणीरन्यैरधार्यः सदा यज्ञाद् दानपतेः स धार्यः ।न सत्या कृष्णावाञ्छितं किञ्चिदिच्छेत् तथाऽपि तस्या योग्य इत्याह कृष्णः ॥ ४२॥

लब्ध्वा रत्नं दानपतिः सदैव सन्दीक्षितोऽभूद् यज्ञकर्मण्यतन्द्रः ।प्रदर्श्य कृष्णो हलिने रत्नमेतच्छक्रप्रस्थं पाण्डवस्नेहतोऽगात् ॥ ४३॥

वसन्नजस्तत्र बहूंश्च मासान् सफल्गुनोऽयान्मृगयां कदाचित् ।हत्वा मृगान् यमुनातीरसंस्थः सोऽन्यां काळिन्दीं ददृशे तत्स्वसारम् ॥ ४४॥

सा सूर्यपुत्री यमुनानुजाता तपश्चरन्ती कृष्णपत्नीत्वकामा ।पृष्टाऽर्जुनेनाऽह समस्तमेतत् पत्नीं च तां जगृहे वासुदेवः ॥ ४५॥

ततो गत्वा नग्नजितो गृहं च स्वयंवरे सप्त वृषान्गृह्णात्(अगृह्णत्) ।सर्वैरग्राह्यानसुरान् वरेण शिवस्य यैर्निर्जिता भूमिपालाः ॥ ४६॥

ततो नीलां तस्य सुतां च लेभे पूर्वं नीला गोपकन्याऽपि याऽसीत् ।सा देहेऽस्याः प्राविशत् पूर्वमेषा यस्मादेका द्विविधा सम्प्रजाता ॥ ४७॥

पितृष्वसुर्मित्रविन्दा सुता च कृष्णे मालामासजद् राजमध्ये ।विन्दानुविन्दौ भ्रातरावेव तस्या न्यषेधतां धार्तराष्ट्रार्थमुग्रौ ॥ ४८॥

जित्वाऽऽवन्त्यौ तौ नृपतींश्चैव सर्वानादाय तां प्रययौ वासुदेवः ।पितृष्वसुस्तनयां च द्वितीयां भद्रां दत्तामग्रहीद् भ्रातृभिः सः ॥ ४९॥

विश्वेषां देवानामवतारा हि पञ्च ते कैकेया(कैकया) भ्रातरोऽस्या हरेश्च ।भक्ता नित्यं पाण्डवानां च तातोऽप्येषां वशे शैव्यनामर्भुरग्रे ॥ ५०॥

स्वयंवरो लक्षणायास्तथाऽऽसीद् यथा द्रौपद्या लक्ष्यवेधात्मकः(लक्षवेधात्मकः) सः ।मद्रेषु तस्याश्च पिता पिनाकं स्वयंवरार्थं जगृहे गिरीशात् ॥ ५१॥

लक्षं च तत् सर्वतश्छन्नमेव द्वारं शरस्याप्युपरि स्म लक्षात् ।छिन्नेषुणा पातनीयं ह तद्धि द्रौपद्यर्थात् तदशक्यं ततोऽलम् ॥ ५२॥

तत्राऽजग्मुर्मागधाद्याश्च सर्वे पार्था अपि द्रष्टुमिहाभ्युपाययुः ।दुर्योधनाद्याश्च ससूतपुत्रा सज्यीकर्तुं धनुरप्युत्सहन्ते ॥ ५३॥

केचिन्निपेतुर्धनुषैव ताडिता नवै केचिच्चालयितुं च शेकुः ।दुर्योधनो मागधः सूतपुत्रः सज्यं कृत्वा लक्ष्यवीक्षां न शेकुः ॥ ५४॥

धनञ्जयः स्वात्मबलं(धनञ्जयः सु आत्मबलं) प्रकाशयन् सज्जं कृत्वा धनुरैक्षच्च लक्ष्यम् ।नैवाऽददे बाणमनिच्छयैव तत् प्राप्यां जानन् केशवेनैव तां च ॥ ५५॥

भीमश्चापं लक्षमप्येतदत्र द्रष्टुं च नैवैच्छदरीन्द्रधारिणः ।योग्ये (कर्मन्यायतश्च)कर्मण्यायतंश्चापराधी स्यादित्यञ्जः पश्यमानो महात्मा ॥ ५६॥

कृष्णस्ततश्चापमधिज्यमाशु कृत्वाऽचिन्त्यश्छिन्नबाणेन लक्ष्यम्(लक्षम्) ।अपातयद् दुन्दुभयश्च दिव्या नेदुः प्रसूनं ववृषुः सुराश्च ॥ ५७॥

कृष्णे ब्रह्माद्यैः स्तूयमाने नरेन्द्रकन्या मालां केशवांसे निधाय ।तस्थावुपास्याथ सर्वे नरेन्द्रा युद्धायागुः केशवं स्वात्तशस्त्राः ॥ ५८॥

विद्राप्य(विद्राव्य) तान् मागधादीन् स कृष्णो भीमार्जुनाभ्यां सहितः पुरीं स्वाम् ।ययावेता अष्ट महामहिष्यः कृष्णस्य दिव्या लोकसुन्दर्य इष्टाः ॥ ५९॥

#if:

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:VerseBlock

Template:Bhashyam