Jump to content

Bruhadaranyaka/C6/S2: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__TOC__
#REDIRECT [[Bruhadaranyaka#BR_C06_S02]]
<div class="gr-page-nav">[[Bruhadaranyaka|बृहदारण्यकोपनिषत्]] · [[Bruhadaranyaka/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BR
| chapter_num  = 6
| title        = द्वितीयब्राह्मणम्
}}{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V01
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमाजगाम । स आजगाम जैबलिं प्रवाहणं परिचारयमाणं तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति । स भो३ इति प्रतिशुश्रावानुशिष्टो न्वसि पित्रेति । ओमिति होवाच ॥ १ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V02
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयन्त्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति नेति होवाच वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति नेति होवाच
| verse_line2  = वेत्थ यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति नेति होवाच ।
| verse_line3  = वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति नेति हैवोव ।
| verse_line4  = अथ वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वापि हि नर्षेर्वचः श्रुतं
| verse_line5  = द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानां
| verse_line6  = ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति
| verse_line7  = नाहमत एकञ्चन वेदेति होवाच ॥ २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V03
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = अथैनं वसत्योपमंत्रयाञ्चक्रे नादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव । स आजगाम पितरं तं होवाचेति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोचदिति कथं सुमेध इति पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ततो नैकञ्चन वेदेति कतमे त इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V04
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किञ्चन वेद, सर्वमहं तत् तुभ्यमवोचं प्रैहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति ॥ स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैबलेरास तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहरयाञ्चकाराथ हास्मा अर्घ्यं चकार तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V05
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स होवाच प्रतिज्ञातो स एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V06
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गो अश्वानां दासीनां प्रवराणां परिधानस्य मा नो भवान् । बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यावदान्यो अभूदिति स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचाहस्मैव पूर्व उपयन्ति सहोपायनकीर्त्या उवास ॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V07
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराध्यस्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास ।
| verse_line2  = तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वेवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V08
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिर्दिशोऽङ्गाराः अवान्तरदिशो विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति ॥ ८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V09
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम तस्य संवत्सर एव समिदभ्राणि धूमो विद्युदर्चिरशनिरंगारा ह्रादुनयो विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन् अग्नौ सोमं राजानं जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति ॥ ९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V10
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्य पृथिव्येव समिदग्निधूर्मो रात्रिरर्चिश्चंद्रमा अंगारा नक्षत्राणि विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नं सम्भवति ॥ १० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V11
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = पुरुषो वा अग्निर्गौतम तस्य व्यात्तमेव समित् प्राणो धूमो वागर्चिश्चक्षुरंगाराः श्रोत्रं विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुत्यै रेतः सम्भवति ॥ ११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V12
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = योषा वा अग्निर्गौतम तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽंगारा अभिनन्दा विष्फुलिंगास्तस्मिन्ने तस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषः सम्भवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा म्रियते ॥ १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V13
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = अथैनमग्नये हरन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित् समिद्धूमो धूमोऽर्चिरर्चिरंगारा अंगारा विष्फुलिंगा विष्फुलिंगाः तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णो सम्भवति ॥ १३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V14
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहरह्ण आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद् यान् षण्मासानुदङ् आदित्य एति ।
| verse_line2  = मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्यात् वैद्युतं तान् वैद्युतान् पुरुषो मानव एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति
| verse_line3  = ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C06_S02_V15
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C06
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद् रात्रिं रात्रेरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद् यान् षण्मासान् दक्षिणाऽऽदित्य एति ।
| verse_line2  = मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चंद्रं ते चंद्रं प्राप्यान्नं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानं आप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
| verse_line3  = तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त आकाशाद् वायुं वायोः वृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ ततो जायन्ते ते लोकान् प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
| verse_line4  = अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतंगा यदिदं दन्दशूकम् ॥ १५ ॥
| commentary1  = bruhadaranyaka
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_author-note
| text    =
॥  इति  बृहदारण्यकोपनिषदि अष्टमाध्याये  द्वितीयब्राह्मणम् ॥ २ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_author-note
| text    =
॥  इति बृहद्भाष्ये अष्टमाध्याये द्वितीयब्राह्मणम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् ।
नारायणं वासुदेवं तथा संकर्षणं प्रभुम् ॥
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च क्रमाद् ध्यायंस्तु सर्वदा ।
पञ्चाग्निविन्नाम भवेत् स याति परमं पदम् ॥
नास्य संसर्गदोषोऽपि कदाचन भविष्यति ॥ इति त्रैविद्ये ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
यथोपनिषदं जातो योग्यः स्वर्गापवर्गयोः ।
भवेद्यदि मनः पित्रोर्विष्णोर्नान्यत्र गच्छति ॥
न कुर्याद्यदि कर्मैतन्मनः पित्रोस्तु विष्णुगम् ।
दृष्टसामर्थ्यहीनश्च मोक्षयोग्यः स्थिरं यदि ॥
दृष्टसामर्थ्यवांश्च स्यादाज्ञाद्यैः कारणैः क्वचित् ।
विशेषकारणाभावे यथोक्तं नान्यथा भवेत् ॥ इति च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
नारायणो द्युशब्दोक्तः सर्वदा द्युतिहेतुतः ।
वासुदेवस्तु पर्जन्यः परं स जनयेद्यतः ॥
संकर्षणस्तु पृथिवी प्रथितत्वात् सदैव हि ।
प्रद्युम्नः पुरुषेत्युक्तः पूरयेत् स जगद्यतः ॥
स्त्रीशब्दोक्तोऽनिरुद्धः स्यात् सहितस्त्रिषु यत्सदा ।
अनिरुद्धो हि वेदेषु सर्वदा त्रिषु संस्थितः ॥
द्युवादिषु प्रसिद्धेषु तत्सम्बन्धाद् द्युवादिकः ।
शब्दो भवेत् तथाग्न्यादिरदनात् परमो भवेत् ॥
अंगत्वेनार्यते यस्मादंगारस्तेन कीर्तितः ।
अर्च्यत्वादर्चिरुद्दिष्टो विष्वक्त्वाद् विष्फुलिंगकः ॥
समेधनाच्च समिधस्तत्र तत्र स्थितो हरिः ।
तत्तच्छब्दैः सदा वाच्य इतरे तु तदन्वयात् ॥
आदित्यो रश्मिरित्याद्याः शब्दाश्चैवमवस्थिताः ।
एकैकस्मिन् पञ्चभेदा अर्चिरादिविभागतः ॥
नारायणादिभेदेन तथैव प्रतिपादिताः ॥ इति प्रवृत्ते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
धूत्काराद् धूम उद्दिष्टः शत्रूणां पुरुषोत्तमः ।
अर्चिरर्च्यतमत्वाच्च स्वांगोऽङ्गार उदीर्यते ॥
अंगित्वेनांगरूपेण यत एको व्यवस्थितः ॥ इति त्रैविद्ये ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
नीचादप्युत्तमा ज्ञानं शृणुयुर्लीलया क्वचित् ।
श्रोतृवक्तृविभेदोऽयं नाधिक्यज्ञापकस्ततः ॥
यस्याधिक्यं तु वेदोक्तं पञ्चरात्रेऽथवा भवेत् ।
इतिहासपुराणे वा सोऽधिको नेतरः क्वचित् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
आदानादादित्यः ।
रमणाच्छासनाच्च रश्मयः ।
अहीनत्वादहः ।
चन्दनाच्चंद्रः । अस्य क्षत्रमन्यन्नास्ति इति नक्षत्रम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् ।
ज्ञानादायुष्ट्वाच्च वायुः ।
अन्यैरभरणीयत्वाद् अभ्रम् ।
विद्योतनाद् विद्युत् । अशनादशनिः ।
निह्लादनाद् ह्रादुनिः । आसमन्तात् काशनाद् आकाशः । सम्यग्वत्सान् रमयतीति संवत्सरः । आदेशनाद्दिशः ।
अवान्तरमादिशतीत्यवान्तरदिशः । रतिकरत्वात् रात्रिः ।
वचनात् वाक् । प्रणयनात् प्राणः । जहाति गमयतीति जिह्वा । चष्ट इति चक्षुः । शृणोतीति श्रोत्रम् । उपस्थितत्वादुपस्थः ।
यापयति नयति चेति योनिः । अभिनन्दयतीत्यभिनन्दः । उपमंत्रणमन्तःकरणं च स एव करोति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
तदधीनं यतः सर्वं सर्वशब्दैस्ततो हरिः ।
मुख्याभिधेयस्त्वन्यानि तत्संगादुपचारतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BR_C06_S02_V15
| id      = BR_C06_S02_V15_B01
| text    =
तदधीनत्वादर्थवत् इति भगवद्वचनम् । समाकर्षात् इति च ।
}}
 
 
[[Category:Bruhadaranyaka]]

Latest revision as of 06:46, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bruhadaranyaka/C6/S2&oldid=4380"