Jump to content

Bruhadaranyaka/C1/S2: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(5 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
#REDIRECT [[Bruhadaranyaka#BR_C01_S02]]
| document_id  = BR
| chapter_num  = 1
| title        = अश्वमेधब्राह्मणम्
}}
== अश्वमेधब्राह्मणम् ==
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V01
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीद् अशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चतो ह वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कंह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च ।
              कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥ संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
लयकाले परमात्मनैवावृतमासीत् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अशनं जगदेतद्यन्नयत्यात्मेच्छया हरिः ।
              अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अन्यत्र नेतृत्वप्रतीतावपि श्रुतिप्रसिद्धेः स एव नेतेत्याह अशनाया हि मृत्युरिति ॥ तत्तत एव मनोऽकुरुत यतः स्वयमेवासीन्नान्यत् । आत्मवान् स्यामित्यैच्छत् । शरीरवान् त्स्यामिति । अप्सृष्ट्यर्थं मनोऽकुरुत ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ऐच्छद्विष्णुरदेहः सन् देहवान्त्स्यामिति प्रभुः ।
              यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥
              तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः ।
              सोऽत्मानमर्चन्नचरदप्सृष्ट्यर्थं जनार्दनः ॥
              यत्कुर्वन् यत्सृजेदीशस्तद्भवेद्धि तदात्मकम् ।
              अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥
              अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् ।
              कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
मे सर्वाहेयस्य विष्णोः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अस्मच्छब्दगतैर्विष्णुर्वाच्यः सप्तविभक्तिभिः ।
              सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥
              युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः ।
              स एव बहुरूपत्वाद् बहुशब्दाभिधानवान् ॥
              जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते ।
              भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥
              पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
उदकं सुखहेतुत्वात् कमित्येवाभिधीयते ।
              तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अर्चतो जातं सुखसाधनं चेत्यर्क इत्यर्थः । कं सुखमस्मै भवति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V01
| id      = BR_C01_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः ।
              स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V02
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = आपो वा अर्कस्तद्यदपांशर आसीत् तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
फेनरूपस्तु यो मण्डो जलस्यासौ सुसंहतः ।
              पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥
              ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् ।
              तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥
              अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
शक्तिविस्रंसने चापि शयने चापि कीर्तितः ।
              श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥
              अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तस्यामश्राम्यदिति साधिकरणत्वाच्च शयनं युक्तम् । न हि पृथिव्यां श्रमो नामान्तःकरणधर्मो युज्यते । अधिकरणपरम्पराकल्पनं च क्लिष्टकल्पनम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सृष्ट्वा स पृथिवीं विष्णुः शेतेऽनन्तेऽब्धिमध्यगः ।
              तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तप्त आलोचनायुक्तस्तस्मात् कार्र्यार्थकामना ।
              तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V02
| id      = BR_C01_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तेजोरसः जगतः सामर्थ्यसारभूतः ॥ २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V03
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं अग्निं तृतीयम् । स एष प्राणस्त्रेधा विहितस्तस्य प्राची दिक् शिरोऽसौ चासौ चेर्मावथास्य प्रतीची दिक् पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे, द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरस्स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥३॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V03
| id      = BR_C01_S02_V03_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् ।
              नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥
              स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः ।
              आदित्यस्थेन रूपेण जगद्याति प्रकाशयन् ॥
              अग्निस्थेन तु रूपेण हूयते सर्वयष्टृभिः ।
              आदाय यात्यायुरिति स एवादित्य उच्यते ॥॥
              तत्सम्बन्धात्तु तन्नाम सूर्यस्याग्नेस्तथैव च ।
              स एष कूर्मरूपेण वायुरण्डोदके स्थितः ॥॥
              विष्णुना कूर्मरूपेण धारितोऽनन्तधारकः ।
              अस्य पादा हि चत्वारो ह्यण्डोदे कोणसंस्थिताः ॥
              उरस्तु भूमिसंश्लिष्टमतिरिच्य भुवं पुनः ।
              पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥
              आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः ।
              एवंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V03
| id      = BR_C01_S02_V03_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्थानेच्छा चेत् तत्रैव प्रतितिष्ठति ।
              उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् ।
              इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V03
| id      = BR_C01_S02_V03_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स एष प्राणस्त्रेधा विहित इति वचनाच्च वायुः ।
              बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् ।
              उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥
              वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् ।
              बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V03
| id      = BR_C01_S02_V03_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् ।
              आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V04
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनायां मृत्युस्तद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवन्न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान् संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् स भाणमकरोत् सैव वागभवत् ॥ ४ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वायुरेव यतो ब्रह्मपदं नियमतो व्रजेत् ।
              सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् ।
              क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
आत्मा विरिञ्चः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते ।
              ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स मनसा स्वेच्छया वाचं श्रियं देवीं मिथुनं समभवत् ।
              मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः ।
              वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥
              स्वेच्छयैव यतः शक्तिस्तां विनाऽपि हरेः सदा ।
              ततः संवत्सरो नाम ब्रह्मा समभवत् प्रभोः ॥
              तं गर्भमुदरे बिभ्रद्यावत्संवत्सरं रमा ।
              तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥
              श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
बिन्दुलोपेनाशनाया मृत्युरित्यर्थः । अशनाया हि मृत्युः इत्युक्तम् । सर्वाशननेतेत्यर्थे बिन्दुः । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । सम्यगात्मनो वत्सभूतान् देवादीन् रमयतीति संवत्सरः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ब्रह्मणो भाणिति वचो निःसृतं भयतो मुखात् ।
              तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥
              वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V04
| id      = BR_C01_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तदभिमानित्वात् सैव वागित्युच्यते । भारूपो णरूपश्चेति भगवान् भाण् । तद्व्यञ्चकत्वाद् भणनं वाक् ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V05
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = स ऐक्षत यदि ह वा इमभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तथा वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूंषि सामानि च्छन्दां सि यज्ञान् प्रजाः पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वं सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V05
| id      = BR_C01_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V05
| id      = BR_C01_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
मानं ज्ञानं लयश्चैव मर्यादा चैव कथ्यते ।
              उत्पादनं च सङ्ख्यानं बलं च क्वचिदुच्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V05
| id      = BR_C01_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वेदाभिमानिनः सर्वास्तथा यज्ञाभिमानिनः ।
              गायत्र्यामसृजद् ब्रह्मा स्वभार्यायां प्रजास्तथा ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V05
| id      = BR_C01_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यद्यद्ब्रह्माऽसृजत् पूर्वं तत्तदत्ति जनार्दनः ।
              अदितिर्नाम तेनासौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥
              उपास्ते यः परं देवमेवमत्तीति सर्वदा ।
              स्वयोग्यतानुसारेण सर्वात्ताऽसौ भवत्युत ॥
              ब्रह्मरुद्रसुपर्णानां सर्वात्तृत्वं विशेषतः ।
              प्रायेणात्तृत्वमिन्द्रादेरन्येषां दर्शनादिकम् ॥
              बहुलस्येति योग्यत्वभेदादत्तृत्वमिष्यते ॥ इति मान्यसंहितायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V05
| id      = BR_C01_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
आत्मनो यादृशा भोगा भोक्तुं योग्या हि तादृशान् ।
              भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥
              देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V06
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूमो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यं तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V06
| id      = BR_C01_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः ।
              श्रमात् तापाच्च देहं तं त्यक्तुमिच्छा बभूव ह ॥
              इच्छया चाप्युदक्रामत् प्राणैः सह पितामहः ।
              यशोवीर्यनिमित्तत्वात् प्राणास्तन्नामकाः स्मृताः ॥
              अत्यल्पे चापि सञ्जाते श्रमेऽपि न तदिच्छया ।
              तापे प्राणा निःसरन्ति सा च क्रीडा विभोः स्मृता ॥
              बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः ।
              प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V07
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मान्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ॥ ७ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V07
| id      = BR_C01_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् ।
              ऐच्छत् तेनैव देही स्यामिति तस्मिन् विवेश च ॥
              तस्मिन् प्रविश्य स ब्रह्मा द्वितीयं वपुरग्रहीत् ।
              दृष्ट्वोपायं महायज्ञेऽथाश्वाकारं पितामहः ॥
              श्वैतीभावात् परं यस्मात् तज्जज्ञेऽतोऽश्वनामकम् ।
              यदर्थं श्वेततामाप तद्देहो मेध्यतामपि ॥
              अश्वमेधः स यज्ञोऽभून्नाम्ना तेन तदा कृतः ।
              श्वैतीभावं गते देहे पुनर्मेध्ये यतः स्थितः ॥
              अतोऽश्वमेधनामाऽसौ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।
              अश्वो भूत्वा यतो मेध्यः सोऽभवत् तेन वा स्मृतः ॥
              मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते ।
              शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C01_S02_V08
| document_id  = BR
| chapter_id    = BR_C01
| verse_type    = mantra
| verse_line1  = तमनवरुध्यैवामन्यत । तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत । पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सर्वदैवत्यं प्रोक्षितं प्राजात्पत्यमालभन्त । एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानस्तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव अप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ८ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V08
| id      = BR_C01_S02_V08_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥  इति अश्वमेधब्राह्मणम् ॥ २ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V08
| id      = BR_C01_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः ।
              चारयामास रूपेण तदन्येन पुमात्मना ॥
              सर्वस्मिन् भुवने चाब्दं तदन्ते परमात्मने ।
              स्वस्मिन् स्थिताय सङ्कल्प्य यज्ञ आलभतात्मवान् ॥
              अजादिकान् पशूनन्यदेवस्थपरमात्मने ।
              कर्तृत्वेन पशुत्वेन यत्फलं तदशेषतः ॥
              मम स्यादिति मन्वानः सोऽश्वरूपमधारयत् ।
              अबुद्धिपूर्वमरणात् स्वर्गश्चापि पशोर्भवेत् ॥
              ज्ञानपूर्वमृतेः पुंसः किमु वक्तव्यमित्यजः ।
              एवं सूर्योऽप्यश्वमेधनामा संवत्सराभिधः ॥
              सूर्ये स्थितो यतो ब्रह्मा ह्यश्वमेधाभिधः स्वयम् ।
              सूर्ये ततत्वात् सूर्यात्मा ब्रह्मासौ परिकीर्तितः ॥
              अग्नौ स्थितो यतः सोऽर्कस्तस्मादग्निरितीर्यते ।
              ब्रह्मातता यतो लोकास्तदात्मानस्ततो मताः ॥
              ब्रह्मसूर्याग्निलोकेषु व्याप्तैका देवता हरिः ।
              तादृशं नृहरिं ज्ञात्वा पुनर्मृत्युं जयन्नसौ ॥
              सदैव वर्तते ब्रह्मा पुनर्मृत्युर्मृतिः स्मृता ।
              नैनं मृत्व्यात्मको मृत्युः प्राप्नोति हरिसेवनात् ॥
              यस्मान्नृसिंहो मृत्योश्च मृत्युरात्माऽस्य वै भवेत् ।
              आततत्वात् तथात्तृत्वादात्मासौ ब्रह्मणः स्मृतः ॥
              आदानादात्तनिर्माणादात्तज्ञानात् तथैव च ।
              एतासां देवतानां च ब्रह्मेशत्वेन वर्तते ॥
              नृसिंहस्य सदा ज्ञानाद्ध्यानाच्च तदनुग्रहात् ॥ इति महासंहितायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BR_C01_S02_V08
| id      = BR_C01_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
भूयःशब्दः पूर्णत्ववाची । परमेश्वरं परिपूर्णं यजेयेति । अश्वदित्यश्वोऽभवत् तदेव रूपं मेध्यं यज्ञ आलभनीयं चाभवदित्यश्वमेधः । तमनवरुध्येवामन्यतेत्यादिवाक्यशेषादश्वभावः प्रतीयते । अश्वद् बृंहितं पश्चान्मेध्यं चाभूद्यस्य शरीरं सोऽश्वमेध इति च । निरोधमकृत्वा चारयिष्यामीत्यमन्यत । स्वेच्छयैव स्वरूपान्तरत्वादश्वरूपस्य ॥
}}
 
 
[[Category:Bruhadaranyaka]]

Latest revision as of 06:45, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bruhadaranyaka/C1/S2&oldid=4332"