Jump to content

Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S24: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__TOC__
#REDIRECT [[Bhagavatatatparyanirnaya#BTN_C11_S24]]
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavatatatparyanirnaya|श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः]] · [[Bhagavatatatparyanirnaya/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BTN
| chapter_num  = 11
| title        = चतुर्विंशोऽध्यायः
}}{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V02
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आसीज्ज्ञानमथो ह्यर्थश्चैकमेवाविकल्पितम् ।
| verse_line2  = यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगे जनाः ॥ २ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V02
| id      = BTN_C11_S24_V02_B1
| text    =
'यथैवार्थस्तथा ज्ञानं ज्ञानार्थैक्यमुदाहृतम् ।
तथा कृतयुगे प्रायस्तदन्येषु तु कस्यचित्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V03
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तन्मया फलरूपेण केवलेन विकल्पितम् ।
| verse_line2  = वाङ्मनोगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V03
| id      = BTN_C11_S24_V03_B1
| text    =
फलं रूपयतीति फलरूपः । ज्ञानार्थैक्येन सत्यम् । पश्चात् तद्द्विधा समभवत् । तच्छब्दार्थात्मकमुभयं बृहत्तरम् ॥ ३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V04
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।
| verse_line2  = ज्ञानं त्वन्यतमो भागः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V05
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन वा ॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V06
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तेभ्यः समभवत् सूत्रं मत्सूत्रेण च संयुतम् ।
| verse_line2  = ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहकः ॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V07
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।
| verse_line2  = तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V07
| id      = BTN_C11_S24_V07_B1
| text    =
'ज्ञानाभिमानी पुरुषः स ब्रह्मा समुदाहृतः ।
अर्थाभिमानी प्रकृतिर्गायत्री सा प्रकीर्तिता ॥
तयोर्नियामको विष्णुः श्रीश्चानुग्राहिका स्मृता ।
वायुस्तु ब्रह्मणः पुत्रः प्रकृतौ समजायत ॥
त्रिगुणात्मा समुद्दिष्टः प्रायः सत्त्वात्मकस्तथा ।
गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ॥
एवं त्रिरूपा प्रकृतिरेका सत्त्वादिभेदतः ।
तासु वीर्यं समुत्सृष्टं ब्रह्मणैकत्वमागतम् ॥
स सूत्रात्मा समुद्दिष्टो वायुर्लोकप्रणायकः ।
तस्यापि सूत्रं भगवान् धारणाद्विष्णुरव्ययः ॥
सूत्रपुत्रस्त्वहङ्कारः स रुद्रः समुदाहृतः ।
सूत्रात्मना महांश्चापि सहजातश्चतुर्मुखः ॥
तस्यापि पुत्रोऽहङ्कारः स चानन्त उदाहृतः ।
अनन्तादपि रुद्रोऽभूद् ब्रह्मणश्चेति स त्रिधा ॥
वैकारिको ब्रह्मजस्तु तैजसो वायुजः स्मृतः ।
तामसोऽनन्तजश्चैव स एको गुणभेदतः''॥ इति प्राथम्ये ॥
'चिदचिद् यद्वशे सर्वं स रुद्रश्चिदचिन्मयः''॥ इति च ॥ ४-७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V10
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थिते ।
| verse_line2  = मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चाऽत्मभूः ॥ १० ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V10
| id      = BTN_C11_S24_V10_B1
| text    =
'चिदानन्दशरीरस्तु प्रविष्टोऽण्डे हरिः स्वयम् ।
तन्नाभेर्भूतदेहोऽभूत् पद्मादपि चतुर्मुखः ॥
चतुर्मुखस्तु सर्वाण्डव्याप्तदेहो महातपाः ।
हरिस्तु सर्वव्याप्तोऽपि भूतदेहो न तु क्वचित् ॥
नैवास्य प्राकृतो देहः प्रादुर्भावेष्वपि क्वचित्''॥ इति निवृत्ते ॥१०॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V14
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = योगस्य तपसश्चैव ज्ञानस्य गतयोऽमलाः ।
| verse_line2  = महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V14
| id      = BTN_C11_S24_V14_B1
| text    =
महरादीनामपि भक्तियोगोऽपेक्षित एव । आधिक्येनापेक्षितत्वात् 'भक्ति-योगस्य मद्गतिः''। इत्युक्तम् ।
'नैव विष्णावभक्तस्य महर्लोकादिका गतिः ।
भक्त्युद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥
एवं ज्ञानं विना साऽपि महर्लोकादिका गतिः ।
ज्ञानोद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥
नित्यशो भगवद्रूपस्याऽपरोक्ष्येण दर्शनम् ।
मुहूर्तमात्रं ज्ञानं स्यान्महाज्ञानं ततोऽधिकम् ॥
ज्ञानेन ब्रह्मलोकः स्यान्महाज्ञानाद्धरेर्गतिः ।
सदैवाखण्डितं ध्यानं तप इत्युच्यते बुधैः ॥
अपरोक्षदृशा युक्तं नित्यं षण्मात्रकालया ।
अपरोक्षदृशा नित्यं एकमात्रायुजा युतम् ॥
योगनाम्ना समुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।
तच्चतुर्भागया नित्यमपरोक्षदृशा युतम् ॥
पादयोगाख्यमुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।
पादयोगान्महर्लोको जनलोकस्तु योगतः ॥
तपसस्तु तपोलोकः प्राप्यते नान्यतः क्वचित्''॥ इति ध्यानयोगे ॥ १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V15
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् ।
| verse_line2  = गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V15
| id      = BTN_C11_S24_V15_B1
| text    =
कालात्मना ज्ञानाद्यात्मना ॥ १५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V17
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यस्तु यस्याऽदिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य तत् ।
| verse_line2  = विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V17
| id      = BTN_C11_S24_V17_B1
| text    =
'प्रकृतेस्तु विकाराणां कोट्यंशोऽभेद इष्यते ।
तथैवैकांशतो भेदः सोऽपि नाभेदवर्जितः ।
भेदाभेदमतः प्राहुरभेदं वा तयोर्बुधाः''॥ इति विवेके ॥ १७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V18
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुते परम् ।
| verse_line2  = आदिरन्तो यतो यस्मिंस्तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V18
| id      = BTN_C11_S24_V18_B1
| text    =
'पारमार्थिकसत्यत्वं स्वातन्त्र्यमभिधीयते ।
तद्विष्णोरेव नान्यस्य तदन्येषां सदाऽस्तिता''॥ इति च ॥
यद्ब्रह्मोपादाय । पूर्वः प्रकृत्यादिः । आदिरन्तश्च यद्ब्रह्मणि यस्मात् तस्मात् तह्म परमार्थसत्यम् ॥ १८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V19
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = प्रकृतिर्ह्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः ।
| verse_line2  = सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V19
| id      = BTN_C11_S24_V19_B1
| text    =
परः पुरुषो हिरण्यगर्भः । कालोऽपि रूपान्तरेण स एव ।
'कालाभिमानी ब्रह्मा तु काल इत्यभिशब्दितः ।
सर्वजीवाभिमानी स परः परुष उच्यते ॥
प्रकृतिर्नाम तत्पत्नी प्रकृतेरभिमानिनी ।
सा प्रसूते जगत्सर्वं सूत्रमारभ्य सर्वशः''॥ इति च ।
>
आधारो व्यञ्जकश्चैव प्रसवीता च केशवः ।
'कालप्रकृतिपुंसां च तन्मूलप्रकृतेरपि ।
आधारो व्यञ्जकश्चैव सर्वस्यापि नियामकः''॥ इति च ॥ १९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V20
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः ।
| verse_line2  = महान् गुणविसर्गोऽर्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V20
| id      = BTN_C11_S24_V20_B1
| text    =
यावत् स्थितिरस्ति तावदुत्पत्तिरस्त्येव । यावदीक्षणं यावत्प्रलयः स्यादिति भगवतः स्मरणम् ॥ २० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V21
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।
| verse_line2  = पञ्चत्वायाविशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V21
| id      = BTN_C11_S24_V21_B1
| text    =
'विशेषेण गुणोद्रेकाद्विशेषः पृथिवी स्मृता''। इति प्रवृत्ते ।
पञ्चत्वानन्तरमविशेषाय ॥ २१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V22
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अन्ने प्रलीयते मर्त्य अन्नं धानासु लीयते ।
| verse_line2  = धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V22
| id      = BTN_C11_S24_V22_B1
| text    =
'देव्यामोषधिमानिन्यां लीयतेऽन्नाभिमानिनी''। इत्यादि च ॥ २२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V25
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते महतीश्वरे ।
| verse_line2  = शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V26
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V27
| document_id  = BTN
| chapter_id    = BTN_C11
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
| commentary1  = bhagavatatatparyanirnaya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V27
| id      = BTN_C11_S24_V27_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये एकादशस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BTN_C11_S24_V27
| id      = BTN_C11_S24_V27_B1
| text    =
'विकारजत्वात्तु महान्वैकारिक उदाहृतः ।
ईशनादीश्वरश्चैव ब्रह्मा बृंहणतः स्मृतः''॥ इति च ॥
'गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ।
एवं त्रिरूपा प्रकृतिर्ब्रह्मपत्नी प्रकीर्तिता ॥
महत्तत्त्वात्मको ब्रह्मा तज्जत्वात् तत्र लीयते ।
गुणाधिकः पतिरपि तस्याः सत्त्वादिभेदतः ॥
त्रिविधा मूलरूपायां प्रकृत्यां सा प्रलीयते ।
प्रकृतिर्मूलरूपा सा ब्रह्मपत्नी जगन्मया ॥
पुरुषाभिधे विरिञ्चे तु स स्वस्मिन् कालसञ्ज्ञिते ।
कालाभिधो विरिञ्चस्तु महालक्ष्म्यां विलीयते ॥
जीवमायेति यामाहुः सा च सत्त्वादिभेदतः ।
त्रिविधैकत्वमापाद्य विष्णावेव विलीयते ॥
हरेरत्यन्तसामीप्यं लयो लक्ष्म्याः प्रकीर्तितः ।
पुरुषेणापि सामीप्यं प्रकृतेर्लय उच्यते ॥
ब्रह्मा च प्रकृतिश्चैव मुक्तिगौ विलये यतः ।
अतस्तौ भिन्नदेहौ तु ज्ञानमात्रौ समीपगौ''॥ इत्यादि च ॥ २५-२७॥
}}
 
 
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]

Latest revision as of 06:45, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S24&oldid=4320"