Jump to content

Bhagavadgitabhashya/C10: Difference between revisions

From Grantha
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__TOC__
#REDIRECT [[Bhagavadgitabhashya#BGB_C10]]
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitabhashya|श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्]] · [[Bhagavadgitabhashya/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 10
| title        = दशमोऽध्यायः
}}
उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V01
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।
| verse_line2  = यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V01
| id      = BGB_C10_V01_B01
| text    =
प्रीयमाणाय श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V02
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
| verse_line2  = अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V02
| id      = BGB_C10_V02_B01
| text    =
प्रभवं प्रभावम् । मदीयां जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि- ‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः ।अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६) इति ।
‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’ इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V03
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
| verse_line2  = असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V03
| id      = BGB_C10_V03_B01
| text    =
अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति अनादिः । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।
॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V04
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
| verse_line2  = सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V05
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
| verse_line2  = भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V05
| id      = BGB_C10_V05_B01
| text    =
तत् प्रथयति- बुद्धिरित्यादिना॥ कार्याकार्यविनिश्चयो बुद्धिः । ज्ञानं प्रतीतिः । ‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’ इत्यभिधानम् ।दमः इन्द्रियनिग्रहः । शमः परमात्मनि निष्ठा- ‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)इति हि भागवते । तुष्टिः अलम्बुद्धिः- ‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’ इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V06
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
| verse_line2  = मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V06
| id      = BGB_C10_V06_B01
| text    =
पूर्वे सप्तर्षयः - ‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०) इति मोक्षधर्मोक्ताः ।ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । चत्वारः प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति ।तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- ‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’ इति ।पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V06
| id      = BGB_C10_V06_B02
| text    =
तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’ इति ।अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते मद्भावाः । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V07
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
| verse_line2  = सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V08
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
| verse_line2  = इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V09
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
| verse_line2  = कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V10
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
| verse_line2  = ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V11
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
| verse_line2  = नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V11
| id      = BGB_C10_V11_B01
| text    =
सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- अहमित्यादिना ॥ ८-११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V12
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
| verse_line2  = पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V12
| id      = BGB_C10_V12_uvaaca
| text    =
अर्जुन उवाच
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V13
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
| verse_line2  = असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V14
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
| verse_line2  = न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V15
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
| verse_line2  = भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V15
| id      = BGB_C10_V15_B01
| text    =
ब्रह्म परिपूर्णम्-‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’ इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९) इति च । विविधमासीदिति विभुः । तथाहि वारुणशाखायाम्- ‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’ इति ।‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.) इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V16
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
| verse_line2  = याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V16
| id      = BGB_C10_V16_B01
| text    =
विभूतयः विविधभूतयः ॥ १६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V17
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
| verse_line2  = केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V18
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
| verse_line2  = भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V18
| id      = BGB_C10_V18_B01
| text    =
न जायते, अर्दयति च संसारम् इति जनार्दनः । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- ‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’ इति ॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V19
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
| verse_line2  = प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V19
| id      = BGB_C10_V19_uvaaca
| text    =
श्रीभगवानुवाच
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V20
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
| verse_line2  = अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V21
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
| verse_line2  = मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V21
| id      = BGB_C10_V21_B01
| text    =
विष्णुः सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः ।‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति । ‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३) इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V22
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
| verse_line2  = इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V23
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
| verse_line2  = वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V24
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
| verse_line2  = सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V25
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
| verse_line2  = यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V26
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
| verse_line2  = गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V26
| id      = BGB_C10_V26_B01
| text    =
सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति कपिलः । ‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’ इत्याद्यभिधानात् ।  ‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५) इति च ।‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ।सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’ इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V27
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
| verse_line2  = ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V28
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
| verse_line2  = प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V29
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
| verse_line2  = पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V30
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
| verse_line2  = मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V31
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
| verse_line2  = झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V31
| id      = BGB_C10_V31_B01
| text    =
आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च रामः । ‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’ इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V32
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
| verse_line2  = अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V33
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
| verse_line2  = अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V34
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।
| verse_line2  = कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V35
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
| verse_line2  = मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V36
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
| verse_line2  = जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V37
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
| verse_line2  = मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V37
| id      = BGB_C10_V37_B01
| text    =
आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति वासुः । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)।‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१) इति मोक्षधर्मे ।विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति व्यासः । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- ‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’ इति ।‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’ इति च ॥३७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V38
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
| verse_line2  = मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V39
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
| verse_line2  = न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V40
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
| verse_line2  = एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V40
| id      = BGB_C10_V40_B01
| text    =
मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४) इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V41
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
| verse_line2  = तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V41
| id      = BGB_C10_V41_B01
| text    =
‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- ‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः ।कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’इति ।‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’ इति च गौतमखिलेषु ।‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)  इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । ‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९) इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C10_V42
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C10
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
| verse_line2  = विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V42
| id      = BGB_C10_V42_author-note
| text    =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10_V42
| id      = BGB_C10_V42_B01
| text    =
‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’ इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ।तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’ इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10
| id      = BGB_C10_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोऽध्यायः ॥
}}
 
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Latest revision as of 06:41, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Bhagavadgitabhashya/C10&oldid=4107"