Jump to content

Brahmasutra/C2/S4: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(5 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
#REDIRECT [[Brahmasutra#BS_C02_S04]]
| document_id  = BS
| chapter_num  = 2
| title        = चतुर्थः पादः
}}
== चतुर्थः पादः ==
 
युक्तिसहितश्रुतिविरोधं श्रुतीनामपाकरोत्यनेन पादेन ।
 
‘प्राणा एवेदमग्र आसुस्तेभ्यो भूतानि जज्ञिरे । भूतेभ्योऽण्डमण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः । अथ प्राणा एवानादयः प्राणा नित्याः’ इति काषायणश्रुतौ प्राणानामनुत्पत्तिः श्रूयते ।
 
‘नोपादानं हीन्द्रियाणामतोऽनुत्पत्तिरिष्यते ।
उपादानकृता सृष्टिः सर्वलोकेषु दृष्यते’ इति भविष्यत्पर्वणि ॥
 
‘एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति च ।
 
अत उच्यते –
 
=== प्राणाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V01
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तथा प्राणाः ॐ ॥ 01-272 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V01
| id      = BS_C02_S04_V01_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथाऽऽकाशादयः परमात्मन उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपि ॥ 01 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V02
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ गौण्यसम्भवात् ॐ ॥ 02-273 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V02
| id      = BS_C02_S04_V02_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अनादित्वश्रुतिर्गौणानादित्वापेक्षया । मुख्यासम्भवात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V02
| id      = BS_C02_S04_V02_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नित्यान्येतानि सौक्ष्म्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः ।तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते ।>परेण साम्यसम्प्राप्तेः कस्य स्यान्मुख्यनित्यता’ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 02 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V03
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रतिज्ञानुपरोधाच्च ॐ ॥ 03-274 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V03
| id      = BS_C02_S04_V03_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति प्राणाधिकरणम् (प्राणोत्पत्त्यधिकरणम्)
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V03
| id      = BS_C02_S04_V03_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘इदं सर्वमसृजत’ इति ॥ 03 ॥
}}
 
=== मनोधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V04
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तत् प्राक्ष्रुतेश्च ॐ ॥ 04-275 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V04
| id      = BS_C02_S04_V04_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘द्विधा हैवेन्द्रियाणि नित्यानि चानित्यानि च । तत्र नित्यं मनोऽनादित्वान्न ह्यमनाः पुमांस्तिष्ठत्यनित्यान्यन्यानि’ इति गौपवनश्रुतौ मनसोऽनुत्पत्तिः सयुक्तिका श्रूयते । अत आह-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V04
| id      = BS_C02_S04_V04_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति मनोधिकरणम् (तत्प्रागधिकरणम्)
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V04
| id      = BS_C02_S04_V04_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति पूर्वोक्तत्वान्नानुत्पत्तिर्मनसो युज्यते।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V04
| id      = BS_C02_S04_V04_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पूर्वं मनः समुत्पन्नं ततोऽन्येषां समुद्भवः ।
                तदनुत्पत्तिवचनमल्पोपचयकारणात्’॥
                इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन गृहीतम् ॥ 04 ॥
}}
 
=== वागधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V05
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॐ॥ 05-276 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V05
| id      = BS_C02_S04_V05_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘नित्ययाऽनित्यया स्तौमि परमात्मानमच्युत्तम्’ इति ।
              ‘वाग्वाव नित्या न ह्येषोत्पद्यतेऽस्यां हि श्रुतिरवतिष्ठते’  इति सयुक्तिकं पौष्यायणश्रुतौ वाचोऽनुत्पत्तिरुच्यते । अतो ब्रवीति –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V05
| id      = BS_C02_S04_V05_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति वागधिकरणम् (तत्पूर्वकत्वाधिकरणम्)॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V05
| id      = BS_C02_S04_V05_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इति मनःपूर्वकत्वाद्वाचो नानुत्पत्तिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V05
| id      = BS_C02_S04_V05_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता ।उत्पत्तिर्मनसो यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्चन’ इति वायुप्रोक्ते ॥ 05 ॥
}}
 
=== सप्तगत्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V06
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॐ ॥ 06-277 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V06
| id      = BS_C02_S04_V06_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’ इति श्रुतिः।
              ‘सप्तैव मारुता बाह्ये प्राणाः सप्त तथाऽऽत्मनि । अधिदैवे तथाऽध्यात्मे सङ्ख्यासाम्यं विदो विदुः’ इति च स्कान्दे।
              ‘द्वादश वा एते प्राणा द्वादश मासा द्वादशादित्या द्वादशराशयो द्वादशग्रहाः’ इति कौण्डिण्यश्रुतौ द्वादशप्राणादृष्यन्ते । अतो वक्ति-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V06
| id      = BS_C02_S04_V06_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ज्ञानेन्द्रियापेक्षया सप्तत्वम् ।’गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’ इति विशेषणात्।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V06
| id      = BS_C02_S04_V06_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सप्तप्राणास्त्ववगतेः पञ्चप्राणाश्च कर्मणः ।
                एवं प्राणद्वादशकं शरीरे नित्यसंस्थितम्’ ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V06
| id      = BS_C02_S04_V06_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति भविष्यत्पर्ववचनं चशब्दात् ॥ 06 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V07
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ हस्तादयस्तुस्थितेऽतो नैवम् ॐ ॥ 07-278 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V07
| id      = BS_C02_S04_V07_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति सप्तगत्यधिकरणम् ॥ 04 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V07
| id      = BS_C02_S04_V07_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
हस्तादीनां कर्मविषयत्वान्न सहपाठः।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V07
| id      = BS_C02_S04_V07_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्म विदो विदुः ।तस्मादुद्गतिहेतुत्वाज्ज्ञानं गतिरिहोच्यते’ इति वायुप्रोक्ते ॥ 07 ॥
}}
 
=== अण्व(णुत्वा)धिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V08
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अणवश्च ॐ ॥ 08-279 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V08
| id      = BS_C02_S04_V08_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘दिवीव चक्षुराततम्’ इति व्याप्तिः प्रतीयते ।दूरश्रवणदर्शनादियुक्तिश्च।
              अणुभिः पश्यत्यणुभिः कृणोति प्राणा वा अणवः प्राणैर्ह्येतद्भवति’ इति च कौण्डिन्यश्रुतिः ।
              अतो वक्ति-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V08
| id      = BS_C02_S04_V08_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति अण्व(णुत्वा)धिकरणम् ॥ 05 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V08
| id      = BS_C02_S04_V08_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘तद्यथा ह्यणुनश्चक्षसः प्रकाशो व्यातत एवमेवास्य पुरुषस्य प्रकाशो व्याततोऽणुर्ह्येवैष पुरुषो भवति’ इति शाण्डिल्यश्रुतिः॥ 08 ॥
}}
 
=== मुख्यप्राणाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V09
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रेष्ठश्च ॐ ॥ 09-280 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V09
| id      = BS_C02_S04_V09_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘नैष प्राण उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता । अथैनमाहुर्मध्यम इति’ इति मुख्यप्राणस्यानुत्पत्तिः श्रूयते ।
              ‘यत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं तथा । तस्योत्पत्तिर्मृतिश्चैव कथं प्राणस्य युज्यते’ ॥ इति च युक्तिर्वायुप्रोक्ते ।
              ‘आत्मत एष प्राणो जायते’ इति च ।
              अत आह
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V09
| id      = BS_C02_S04_V09_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सौक्ष्म्येण ह वा एषोऽवतिष्ठते स्थूलत्वेनोदेति सूक्ष्मश्चाथो स्थूलश्च प्रकृतितः सूक्ष्मोऽन्यतः स्थूलोऽथैनमाहुः सादिरनादिरिति’
                इति गौपवनश्रुतेः ॥ 09 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V10
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न वायुक्रिये पृथुगुपदेशात् ॐ ॥ 10-281 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V10
| id      = BS_C02_S04_V10_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति मुख्यप्राणाधिकरणम् (श्रेष्ठाधिकरणम्)
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V10
| id      = BS_C02_S04_V10_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘चेष्टायां बाह्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते ।
                प्राणशब्दस्त्रिषु ह्येषु मुखे मुख्यः प्रकीर्तितः’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V10
| id      = BS_C02_S04_V10_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति वायुक्रिययोरपि व्यपदेशादुत्पत्तिश्रुतिस्तयोर्न स्यात् ।
                ‘स प्राणमसृजत’ …‘खं वायुर्ज्योतिरापः..’, ‘तपो मन्त्राः कर्म’ इति पृथगुपदेशात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V10
| id      = BS_C02_S04_V10_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘भूतानि चेष्टा मन्त्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत् ।
                मुख्यप्राणः परस्माच्च न परः कारणान्वितः’
                इति वायुप्रोक्ते ॥ 10 ॥
}}
 
=== चक्षुराद्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V11
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॐ ॥ 11-282 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘प्राणादिदमाविरासीत् प्राणो धत्ते प्राणे लयमभ्युपैति न प्राणः किञ्चिदाश्रितः’ इत्याग्निवेश्यश्रुतौ ।
              ‘यदाश्रयादस्य चेष्टा सोऽन्यं कथमुपाश्रयेत् । यथा प्राणस्तथा राजा सर्वस्यैकाश्रयो भवेत्’  इति च युक्तिर्भारते।
              ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं प्राणः परवशे स्थितः ।  न परः कञ्चिदाश्रित्य वर्तते परमो यतः’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।
              अत आह-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परमात्मवश एव ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वं ह्येवैतत् परमेऽवतिष्ठते प्राणश्च प्राणाश्च प्राणिनश्च स ह्येक एवैतान्नयत्युन्नयति वशीकरोति’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति गौपवनश्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेनैव शासनात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वकर्ताऽपि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः ।
                कथमेवान्यथा न स्याद्यतो नैवेश्वरद्वयम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अवान्तरेश्वरत्वेन तस्येश्वरवचो भवेत् ।
                अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वेदिनः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् ।
                यतो विशेषवाक्येन ह्रियते समतावचः’ ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V11
| id      = BS_C02_S04_V11_B10
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नान्योऽतोऽस्तिद्रष्टा’’नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ’
                इत्यादिवचनयुक्तय आदिशब्दोक्ताः ॥ 11 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V12
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 12-283 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V12
| id      = BS_C02_S04_V12_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति चक्षुराद्यधिकरणम् ॥ 07 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V12
| id      = BS_C02_S04_V12_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इतरेषां प्राणानां करणत्वान्मुख्यस्याकरणत्वात् तस्यानेभ्य उत्तमत्वं युज्यते ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V12
| id      = BS_C02_S04_V12_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
माण्डव्यश्रुतिश्च
                ‘तानि ह वा एतानि सर्वाणि करणान्यथ प्राण एवाकरणस्तस्मान्मुख्यस्तस्मान्मुख्य इत्याचक्षते’ इति ॥ 12 ॥
}}
 
=== पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V13
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते ॐ ॥ 13-284 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V13
| id      = BS_C02_S04_V13_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वे वा एते मुख्यदासाः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति । ‘अथ प्राणो वाव सम्राट्’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ।
              ‘प्राणापानादयः सर्वे मुख्यदासा यतेऽनिशम् ।अतस्तदाज्ञया नित्यं स्वानि कर्माणि कुर्वते’ इति युक्तिर्वायुप्रोक्ते ।
              ‘मुख्यस्यैव स्वरूपाणि प्राणाध्याः पञ्चवायवः ।स एव प्राणिनां देहे पञ्चधा वर्ततेऽनिशम्’ इति च गौपमश्रुतिः ।
              अतो वक्ति-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V13
| id      = BS_C02_S04_V13_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V13
| id      = BS_C02_S04_V13_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ पञ्चवृत्तैतत्प्रवर्तते प्राणा वाव पञ्चवृत्तिः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्चदासाः प्रजायन्ते । प्राणाद्वाव प्राणेऽपानादपानो व्यानाद्व्यान उदानादुदानः समानादेव समानो यथा ह वै मनः पञ्चधा व्यपदिश्यते मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेतनेति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्च दासाः प्रजायन्ते । मनसो वाव मनो बुद्धेर्बुद्धिरहङ्कारादहङ्कारश्चित्ताच्छित्तं चेतनाया एव चेतनैवमिति’ इति
}}
 
=== प्राणाणुत्वाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V14
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अणुश्च ॐ ॥ 14-285 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V14
| id      = BS_C02_S04_V14_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘प्राण एवाधस्तात् प्राण उपरिष्ठात् प्राणो मध्यतः प्राणः सर्वतः प्राण एवेदं सर्वम्’ इति प्राणस्य व्याप्तिः प्रतीयते ।
              ‘यतः सर्वं जगद्व्याप्य तिष्ठति प्राण एव तु । अतो धृतं जगत् सर्वमन्यथा केन धार्यते’ इति च युक्तिर्वायुप्रोक्ते ।
              ‘अणुनैतत्सृज्यतेऽणुनैतद्धार्यते अणौ लयमभ्युपैति प्राणो वा अणुः प्राणो ह्येतद्भवति’ इति च सौत्रायणश्रुतिः ॥
              अत आह –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V14
| id      = BS_C02_S04_V14_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥ 09 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V14
| id      = BS_C02_S04_V14_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स वा एष प्राणोऽणुर्महान्नामाऽन्तर्वाऽणुर्बर्हिर्महान् प्राणो वा ईशितव्येश ईशो ह्यसौ सर्वस्येशितव्यश्च परस्य’ इति हि कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 14 ॥
}}
 
=== ज्योतिराद्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V15
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॐ ॥ 15-286 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V15
| id      = BS_C02_S04_V15_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
करणत्वं प्राणानामुक्तम् ।
              ‘जीवस्य करणान्याहुः प्राणानेतांस्तु सर्वशः।यस्मात् तद्वशगा एते दृश्यन्ते सर्वदेहिषु’ इति सौत्रायणश्रुतौ सयुक्तिकं जीवकरणत्वं प्रतीयते।
              ‘ब्रह्मणो वा एतानि करणानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति तद्ध्येतैः कारयति’ इति काषायणश्रुतौ । अत आह –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V15
| id      = BS_C02_S04_V15_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यज्ज्योतिराद्यधिष्ठानं ब्रह्म तदेवैतैः करणैः प्रवर्तयति। ‘यः प्राणे तिष्ठन्’ इत्यादि तदामननात् ॥ 15 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V16
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्राणवता शब्दात् ॐ ॥ 16-287 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V16
| id      = BS_C02_S04_V16_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
कथं जीवकरणत्वश्रुतिरित्यतो वक्ति –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V16
| id      = BS_C02_S04_V16_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
जीवेनैव स्वकरणैः कारयति परमात्मा । अतो न विरोधः । एष ह्यनेनात्मना चक्षुषा दर्शयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मनयति बुद्ध्या बोधयति तस्मादेतावाहुः सृतिरसृतिरिति’ इति भाल्लवेयश्रुतेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V16
| id      = BS_C02_S04_V16_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘करणैः कारणं ब्रह्म पुरुषापेक्षयाऽखिलम् ।
                श्रोत्रादिभिः कारयति करणानीत्यतो विदुः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V16
| id      = BS_C02_S04_V16_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेश्वरः ।केवलात्मेच्छया तस्मान्मुख्यत्वं तस्य निश्चितम्’ इति वाराहे ॥ 16 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V17
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तस्य च नित्यत्वात् ॐ ॥ 17-288 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V17
| id      = BS_C02_S04_V17_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति ज्योतिराद्यधिकरणम् ॥ 10 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V17
| id      = BS_C02_S04_V17_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अनादिनित्यत्वाज्जीवकरणसम्बन्धस्य युज्यते तत्करणत्वश्रुतिः ।’अथावियोगीनि । करणैर्र्वाव न वियुज्यते देहेनैव वियुज्यत इत्येतद्वाव करणानां करणत्वं यद्वाव न वियुज्यते’ इति गौपवनश्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V17
| id      = BS_C02_S04_V17_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चशब्दः करणसम्बन्धग्राही ॥ 17 ॥
}}
 
=== इन्द्रियाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V18
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ त इन्द्रियाण् तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॐ ॥ 18-289 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V18
| id      = BS_C02_S04_V18_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘अथेन्द्रियाणि प्राणा वा इन्द्रियाणि प्राणा हीदं द्रवन्ति’ इति सयुक्तिकपौत्रायणश्रुतिः सामान्येन प्राणानामिन्द्रियत्वं वक्ति ।
              ‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुर्मनोबुद्धी तु द्वादश’ इति च काषायणश्रुतिः ।अतः कस्येन्द्रियत्वं निवार्यत इत्यतो वक्ति-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V18
| id      = BS_C02_S04_V18_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
मुख्यप्राणमृते त एवेन्द्रियाणि ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V18
| id      = BS_C02_S04_V18_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुः प्राणो मुख्यस्त्वनिन्द्रियम् ।द्रवतां हीन्द्रियाणां तु नियन्ता प्राण एकराट्’ इति पौत्रायणश्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V18
| id      = BS_C02_S04_V18_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् ।
                मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V18
| id      = BS_C02_S04_V18_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् ।तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V19
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भेदश्रुतेः ॐ ॥ 19-290 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V19
| id      = BS_C02_S04_V19_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स्थित एव हीदं मुख्यप्राणः करोति कारयति बलति बालयति धत्ते धारयति प्रभुं वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि न स्थितानि न कुर्वन्ति न कारयन्ति न बलन्ति न बालयन्ति न दधते न धारयन्ति तानि ह वा एतान्यबलानि तस्मादाहुरिन्द्रियाणि करणानि’ इति पौत्रायणश्रुतेः ॥ 19 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V20
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वैलक्षण्याच्च ॐ ॥ 20-291 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V20
| id      = BS_C02_S04_V20_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति इन्द्रियाधिकरणम् ॥ 11 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V20
| id      = BS_C02_S04_V20_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
पुरुषापेक्षया प्रवृत्तिरिन्द्रियाणां दृष्यते न मुख्यस्य । ‘प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति’ इति च श्रुतेः ॥ 20 ॥
}}
 
=== सङ्ज्ञाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V21
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सङ्ज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तुत्रि वृत्कुर्वत उपदेशात् ॐ॥ 21-292 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘विरिञ्चो वा इदं सर्वं विरेचयति विदधाति ब्रह्मा वाव विरिञ्च एतस्माद्धीमे रूपनामानी’ इति गौपवनश्रुतिः ॥
              ‘यस्माद्विरेचयेत् सर्वं विरिञ्चस्तेन भण्यते ।एको हि कर्ता जगतो ब्रह्मैव च चतुर्मुखः’ इति च युक्तिर्ब्राह्मे ।
              अथ कस्मादुच्यते परम इति परमाद्ध्येते नामरूपे व्याक्रियेते तस्मादेनमाहुः परम इति । अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च’ इत्याग्निवेश्यश्रुतिः ।
              अत आह-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति सङ्ज्ञाधिकरणम् ॥ 12 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
नामरूपक्लृप्तिः परादेव।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् य आस्ते’  इति श्रुतेः।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
त्रिवृत्कुर्वत इति हेतुगर्भः । त्रिवृत्करणापेक्षत्वान्नामरूपयोः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः ।एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः’ इति च पाद्मे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया ।
                रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V21
| id      = BS_C02_S04_V21_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् ।हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥
}}
 
=== मांसा(ध्य)धिकरणम्  ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V22
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॐ ॥ 22-293 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V22
| id      = BS_C02_S04_V22_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
‘अद्ब्यो हीदमुत्पद्यते आपो वाव मांसमस्थि च भवन्त्यापः शरीरमाप एवेदं सर्वम्’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ।
              ‘अम्मयं तु यतो मांसमतस्तृप्तिश्च मांसतः’ इति च भारते ।
              ‘पृथिवी शरीरमाकाशमात्मा’ इति च  अतो ब्रवीति –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V22
| id      = BS_C02_S04_V22_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यत् कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत् तेजः’ इति श्रुतेर्मांसाद्येव भौमं न सर्वशरीरम्। अप्तेजसोश्च कार्यं यथाशब्दमङ्गीकर्तव्यम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V22
| id      = BS_C02_S04_V22_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यद्वा वाऽथो विमिश्रं मिश्राद्ध्येतद्भवति मिश्राणि हि भूतानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि’
                इति हि काषायणश्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V22
| id      = BS_C02_S04_V22_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया ।
                एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V22
| id      = BS_C02_S04_V22_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
भौममित्येव काठिन्याच्छौक्ल्यादौदकमित्यपि ।तेजिष्टत्त्वात् तैजसं च यथाऽस्थ्नां वचनं श्रुतौ’इति वायुप्रोक्ते ॥22॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S04_V23
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वैशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वादः ॐ ॥ 23-294 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_summary
| name    = Bhashyam
| text    =
कथं तर्हि विशेषवचनमित्यत आह-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
इति मांसा(ध्य)धिकरणम् ॥ 13 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ 02-04 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायः (अविरोधाध्यायः) ॥ 02 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
भूतानां विशेषसंयोगादेव विशेषव्यवहारः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृताः ।
                इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् ।स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वाध्यायार्थावधारणार्थऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
गारुडे च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।
                विचारो यत्र सज्ज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S04_V23
| id      = BS_C02_S04_V23_B11
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेत् ।
                विनिन्द्य चेतरान् मार्गान् सम्पूर्णफलता तथा ॥ इति ॥ 23 ॥
}}
 
 
[[Category:Brahmasutra]]

Latest revision as of 06:40, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C2/S4&oldid=4088"