Jump to content

Brahmasutra/C2/S2: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__TOC__
#REDIRECT [[Brahmasutra#BS_C02_S02]]
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| chapter_num  = 2
| title        = द्वितीयः पादः
}}‘इतरेषां चानुपलब्धेः’(ब्र.सू.२.१.२) इति सामान्यनिराकरणं समयानां कृतम्। विशेषतो निराकरोत्यस्मिन् पादे ।
 
अचेतनप्रवृत्तिमतं प्रथमतो निराकरोति –
 
=== रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V01
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (174)ओं रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ओम् ॥ 02-02-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V01
| id      = BS_C02_S02_V01_B1
| text    =
अचेतनस्य स्वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तेः नानुमानपरिकल्पितं प्रधानं जगत्कर्तृ । चशब्देन प्रमाणाभावं दर्शयति ॥ 01 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V02
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (175)ओं प्रवृत्तेश्च ओम् ॥ 02-02-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V02
| id      = BS_C02_S02_V02_B1
| text    =
चेतनस्य स्वतः प्रवृत्तिदर्शनाच्च ॥ 02 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V03
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (176)ओं पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि ओम् ॥ 02-02-03॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V03
| id      = BS_C02_S02_V03_B1
| text    =
पयोऽम्बुवद् अचेतनस्यापि प्रवृत्तिर्युज्यते ? इति न युक्तम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V03
| id      = BS_C02_S02_V03_B2
| text    =
‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते याश्च श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां य दिशमनु’(बृ.उ.५.८.१),‘एतेन ह वाव पयो मण्डं भवति’() इत्यादिना तत्रापीश्वरनिमित्तप्रवृत्तिश्रुतेः ॥ 03 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V04
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (177)ओं व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ओम् ॥ 02-02-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V04
| id      = BS_C02_S02_V04_B1
| text    =
‘न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनारे’(ऋ.सं.१०.११३.९) इति तद्व्यतिरेकेण कस्यापि कर्मणोऽनवस्थितेरनपेक्षितमेवाचेतनवादिमतम् ॥ 04 ॥
}}
 
=== अन्यत्राभावाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V05
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (178)ओम् अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ओं॥ 02-02-05 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V05
| id      = BS_C02_S02_V05_summary
| text    =
सेश्वरसाङ्ख्यमतं निराकरोति । यथा पृथिव्या एव पर्जन्यानुगृहीतं तृणादिकम् उत्पद्यते, एवं प्रधानाद् ईश्वरानुगृहीतं जगदित्यतो ब्रवीति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V05
| id      = BS_C02_S02_V05_B1
| text    =
‘यच्च किञ्चित् जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः’(नारायणसूक्तम्.५)
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V05
| id      = BS_C02_S02_V05_B3
| text    =
‘ब्रह्मण्येव इदम् आविरासीद्, ब्रह्मणि स्थितं, ब्रह्मणि ब्रह्मन् लयमभ्युपैति’,ब्रह्मैवाधस्ताद्, ब्रह्मैवोपरिष्ठाद् ब्रह्ममध्यतो ब्रह्म सर्वतः’() ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V05
| id      = BS_C02_S02_V05_B5
| text    =
‘ब्रह्मैवेदं सर्वम्’(बृ.उ.४.५.१) इत्यादिश्रुतिभ्योऽन्यत्र जगतोऽभावात् तृणादीनां पर्जन्यवत् नानुग्राहकत्वमात्रमीश्वरस्य ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V05
| id      = BS_C02_S02_V05_B7
| text    =
‘स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्तिकृत्’इति भागवते ।चशब्देन प्रकृतिस्तादिप्रदत्वं चाङ्गीकृतम् ॥
}}
 
=== अभ्युपगमाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V06
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (179)ओम् अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ओम् ॥ 02-02-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V06
| id      = BS_C02_S02_V06_summary
| text    =
लोकायतिकपक्षं निराकरोति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V06
| id      = BS_C02_S02_V06_B1
| text    =
यस्य धर्माधर्मौ न स्तः तत्सिद्धान्ते किं प्रयोजनम् ? अतः स्वव्याहतेरेवोपेक्ष्यः ॥ 06 ॥
}}
 
=== पुरुषाश्माधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V07
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (180)ओं पुरुषाश्मवदिति चेत् तथाऽपि ओम् ॥ 02-02-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V07
| id      = BS_C02_S02_V07_summary
| text    =
पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृत्ववादमपाकरोति –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V07
| id      = BS_C02_S02_V07_B1
| text    =
यथा चेतनसम्बन्धादचेतनमेव शरीरमश्मादिकमादाय गच्छति । एवमचेतनाऽपि प्रकृतिः पुरषसम्बन्धात् प्रवर्तत इति चेत्, न । ‘न ऋते त्वत्क्रियते’(ऋ.सं.१०.११३.९) इति तत्रापि तथात्वे दृष्टान्ताभावात् ॥ 07 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V08
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (181)ओम् अङ्गित्वानुपपतेः ओम् ॥ 02-02-08 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V08
| id      = BS_C02_S02_V08_B1
| text    =
शरीरप्रवृत्तौ पुरषस्याङ्गित्वात्-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V08
| id      = BS_C02_S02_V08_B2
| text    =
‘अङ्गमङ्गी समादाय यथा कार्यं करोत्यसौ’(स्मृतिः) इत्यङ्गित्वव्यवहारोऽनुपपन्नः ॥ 08 ॥
}}
 
=== अन्यथानुमित्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V09
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (182)ओम् अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ओम् ॥ 02-02-09 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V09
| id      = BS_C02_S02_V09_summary
| text    =
प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादमपाकरोति –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V09
| id      = BS_C02_S02_V09_B1
| text    =
शरीरसम्बन्धात् पुरुषः प्रवर्तत इत्यङ्गीकारेऽपि स्वतस्तस्यासामर्थ्याच्छरीरसम्बन्ध एवायुक्तः ॥ 09 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V10
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (183)ओं विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ओम् ॥ 02-02-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V10
| id      = BS_C02_S02_V10_B1
| text    =
सकलश्रुतिस्मृतियुक्तिविरुद्धत्वाच्चानीश्वरमतम् असमञ्जसम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V10
| id      = BS_C02_S02_V10_B2
| text    =
‘श्रुतयः स्मृतयश्चैव युक्तयश्चेश्वरं परम् ।वदन्ति तद्विरुद्धं यो वदेत् तस्मान्न चाधमः’() इति पाद्मे ॥ 10 ॥
}}
 
=== वैशेषिकाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V11
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (184)ओं महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ओम् ॥ 02-02-11॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V11
| id      = BS_C02_S02_V11_summary
| text    =
परमाण्वारम्भवादमपाकरोति –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V11
| id      = BS_C02_S02_V11_B1
| text    =
महत्त्वाद् दीर्घत्वाच्च यथा कार्यमुत्पद्यते, एवं ह्रस्वत्वात् पारिमण्डल्याच्चोत्पद्येत । वाशब्दादन्यथैतयोरपि न स्यात् । विशेषकारणाभावात् ॥ 11 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V12
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (185)ओम् उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ओम् ॥ 02-02-12॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V12
| id      = BS_C02_S02_V12_B1
| text    =
ईश्वरेच्छाया नित्यत्वे तद्भावेऽपि परमाणुकर्माभावान्नेदानीमपि(तत्) स्यात् । अनित्यत्वे तत्कारणाभावात् । अतः परमाणुचेष्टाभावात् तत्कार्याभावः । वैदिकेश्वरस्य तु वेदेनैव सर्वशक्तित्वोक्तेः सर्वम् उपपद्यते । स्वत एव काले(विभेदा) विशेषाङ्गीकृतेश्च ॥ 12 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V13
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (186)ओं समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ओम् ॥ 02-02-13॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V13
| id      = BS_C02_S02_V13_B1
| text    =
कार्यकारणादीनां समवायसम्बन्धाङ्गीकारात् तस्य च भिन्नत्वसाम्यात् समवायान्तरापेक्षायाम् अनवस्थितेः(तिः)।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V13
| id      = BS_C02_S02_V13_B2
| text    =
न च तत् प्रमाणम् । प्रथमसम्बन्धासिद्धैव च तदसिद्धिः । स्वनिर्वाहकत्वे समवाय एव न स्यात् ॥ 13 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V14
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (187)ओं नित्यमेव च भावात् ओम् ॥ 02-02-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V14
| id      = BS_C02_S02_V14_B1
| text    =
नित्यत्वाच्च परमाणूनां समवायस्य च तस्यैव जनित्वाङ्गीकारात् नित्यमेव कार्यं स्यात् । अन्यथा न कदाचित् ॥ 14 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V15
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (188)ओं रूपादिमत्त्वाच्चविपर्ययो दर्शनात् ओम् ॥ 02-02-15॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V15
| id      = BS_C02_S02_V15_B1
| text    =
रूपादिमत्त्वाच्च परमाणूनामनित्यत्वम् । तथा दृष्टत्वाल्लोके ॥ 15 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V16
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (189)ओम् उभयथा च दोषात् ओम् ॥ 02-02-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V16
| id      = BS_C02_S02_V16_B1
| text    =
नित्यत्वे परमाणूनां तद्वत् सर्वनित्यत्वं स्यात् । विशेषप्रमाणाभावात् । अनित्यत्वे कारणाभावात् तदुत्पत्त्यभावः ॥ 16 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V17
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (190)ओम् अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ओम् ॥ 02-02-17 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V17
| id      = BS_C02_S02_V17_B1
| text    =
श्रुतिस्मृत्यपरिगृहीतत्वाच्चातिशयेनानपेक्ष(क्ष्य)ता ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V17
| id      = BS_C02_S02_V17_B2
| text    =
‘आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थकम्’() इति च मोक्षधर्मे ॥ 17 ॥
}}
 
=== समुदायाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V18
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (191)ओं समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ओम् ॥ 02-02-18 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V18
| id      = BS_C02_S02_V18_summary
| text    =
परमाणुपुञ्जवादिमतं निरा(अपा)करोति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V18
| id      = BS_C02_S02_V18_B1
| text    =
समुदायस्यैकहेतुकत्वं न युज्यते । उभयहेतुकेऽप्यन्योऽन्याश्रयात् तदप्राप्तिः । अन्यथा सर्वदा समुदायसत्त्वं(समुदायत्वम्) स्यात् ॥ 18 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V19
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (192)ओम् इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्न उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ओम् ॥ 02-02-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V19
| id      = BS_C02_S02_V19_B1
| text    =
सर्वदा विद्यमानोऽपि समुदायः परस्परापेक्षया व्यवह्रियत इति चेत्,
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V19
| id      = BS_C02_S02_V19_B2
| text    =
न । एकं कार्यमुत्पाद्य तस्य विनष्टत्वात् परस्परप्रत्ययस्तदपेक्षया व्यवहार इति न युज्यते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V19
| id      = BS_C02_S02_V19_B3
| text    =
कारणे सति कार्यं भवत्येवेति हि तस्य नियमः ॥ 19 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V20
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (193)ओम् उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ओम् ॥ 02-02-20 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V20
| id      = BS_C02_S02_V20_B1
| text    =
कार्योत्पत्तावेव कारणस्य विनाशाच्च न विशेषकार्योत्पत्तिः ॥ 20 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V21
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (194)ओम् असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ओम् ॥ 02-02-21 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V21
| id      = BS_C02_S02_V21_B1
| text    =
कारणे विनष्टे कार्यमुत्पद्यते चेत् तत्कार्यमिति प्रतिज्ञाहानिः । तत्काले कारणमस्ति चेद् विनाशकारणाभावद् यौगपद्यं सर्वकार्याणाम् ॥ 21 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V22
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (195)ओं प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ओम् ॥ 02-02-22॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V22
| id      = BS_C02_S02_V22_B1
| text    =
कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमान्निस्सन्तानः ससन्तानश्च विनाशो न युज्यते ॥ 22 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V23
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (196)ओम् उभयथा च दोषात् ओम् ॥ 02-02-23 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V23
| id      = BS_C02_S02_V23_B1
| text    =
कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमे सर्वदा कार्यभावान्न कार्यकारणविशेषः । अनियमे कार्यानुत्पत्तिः ॥ 23 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V24
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (197)ओम् आकाशे चाविशेषात् ओम् ॥ 02-02-24 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V24
| id      = BS_C02_S02_V24_B1
| text    =
दीपादिषु विशेषदर्शनात् क्षणिकत्वेनान्यत्रापि क्षणिकत्वमनुमीयते चेदाकाशादिष्वविशेषदर्शनाद् अन्यत्रापि तदनुमीयेत ॥ 24 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V25
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (198)ओम् अनुस्मृतेश्च ओम् ॥ 02-02-25॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V25
| id      = BS_C02_S02_V25_B1
| text    =
तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानाच्च । प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वे विशेषदर्शनस्यापि भ्रान्तित्वम् ॥ 25 ॥
}}
 
=== असदधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V26
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (199)ओं नासतोऽदृष्टत्वात् ओम् ॥ 02-02-26 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V26
| id      = BS_C02_S02_V26_summary
| text    =
शून्यवादमपाकरोति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V26
| id      = BS_C02_S02_V26_B1
| text    =
अदृष्टत्वादसतः कारणत्वं न युज्यते ॥ 26 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V27
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (200)ओम् उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ओम् ॥ 02-02-27 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V27
| id      = BS_C02_S02_V27_B1
| text    =
असतः कारणत्वे उदासीनानां हेयोपादेयबुद्धिवर्जितानां खपुष्पादीनामपि सकाशात् कार्यसिद्धिः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V27
| id      = BS_C02_S02_V27_B2
| text    =
चशब्दान्न चेदन्यत्रापि न स्यात्, अविशेषात् ॥ 27 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V28
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (201)ओं नाभाव उपलब्धेः ओम् ॥ 02-02-28 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V28
| id      = BS_C02_S02_V28_B1
| text    =
न च जगदेव शून्यमिति वाच्यम् । दृष्टत्वात् ॥28॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V29
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (202)ओं वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ओम् ॥ 02-02-29 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V29
| id      = BS_C02_S02_V29_B1
| text    =
न च दृष्टस्यापि स्वप्नादिवदभावः। तस्योत्तरकाले स्वप्नोयं नायं सर्प इत्याद्यनुभवात् । न चात्र तादृशं प्रमाणमस्ति ॥ 29 ॥
}}
 
=== अनुपलब्ध्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V30
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (203)ओं न भावोऽनुपलब्धेः ओम् ॥ 02-02-30 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V30
| id      = BS_C02_S02_V30_summary
| text    =
विज्ञानवादमपाकरोति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V30
| id      = BS_C02_S02_V30_B1
| text    =
न विज्ञानमात्रं जगत् । तथाऽनुभवाभावात् ॥ 30 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V31
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (204)ओं क्षणिकत्वाच्च ओम् ॥ 02-02-31 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V31
| id      = BS_C02_S02_V31_B1
| text    =
ज्ञानं क्षणिकम् । अर्थानां च स्थायित्वमुक्तम् । अतश्च नैक्यम् ॥ 31 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V32
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (205)ओं सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ओम् ॥ 02-02-32 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V32
| id      = BS_C02_S02_V32_B1
| text    =
प्रमाणाभावात् सर्वश्रुतिस्मृतिर्युक्तिविरुद्धत्वाच्च नैते पक्षा ग्राह्याः ॥ 32 ॥
}}
 
=== नैकस्मिन्नधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V33
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (206)ओं नैकस्मिन्नसम्भवात् ओम् ॥ 02-02-33 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V33
| id      = BS_C02_S02_V33_summary
| text    =
स्याद्वादिमतं दूषयति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V33
| id      = BS_C02_S02_V33_B1
| text    =
सत् स्यादसत् स्यात् सदसत् स्यात् ततोऽन्यच्च स्यादित्येतन्नैकस्मिन् युज्यते । अदृष्टत्वेनासम्भवात् ॥ 33 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V34
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (207)ओम् एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम् ओम् ॥ 02-02-34 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V34
| id      = BS_C02_S02_V34_B1
| text    =
जीवस्य शरीरपरिमितत्वाङ्गीकारेऽण्वादिशरीरस्थस्य हस्त्यादिशरीरेऽकार्त्स्न्यं स्यात् ॥34॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V35
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (208)ओं न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ओम्॥ 02-02-35 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V35
| id      = BS_C02_S02_V35_B1
| text    =
तत्तच्छरीरस्थस्य तत्तत्परिमाणत्वमिति न मन्तव्यम्(वाच्यम्) । विकारित्वादनित्यत्वप्रसक्तेः ॥ 35 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V36
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (209)ओम् अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ओम् ॥ 02-02-36 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V36
| id      = BS_C02_S02_V36_B1
| text    =
परिमाणाभावे स्वरूपाभावप्राप्त्याऽन्त्यपरिमाणस्थितेस्तदर्थत्वेन शरीरस्थितेरुभयनित्यत्वादविशेषेण सर्वशरीरनित्यत्वं स्यात् ॥ 36 ॥
}}
 
=== पत्युरधिकरणम्(पशुपत्यधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V37
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (210)ओं पत्युरसामञ्जस्यात् ओम् ॥ 02-02-37 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V37
| id      = BS_C02_S02_V37_summary
| text    =
पाशुपतमतमपाकरोति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V37
| id      = BS_C02_S02_V37_B1
| text    =
‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५)
‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ’(ऋ.सं.१०.१२५.६)।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V37
| id      = BS_C02_S02_V37_B3
| text    =
‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत्’(ऋ.सं.७.४०.५।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V37
| id      = BS_C02_S02_V37_B5
| text    =
‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नाग्नीषोमौ’(महोपनिषत्.१),इत्यादि श्रुतेः पारतन्त्र्येणासमञ्जसत्वान्न पतीरीश्वरनामा जगत्कर्ता ॥ 37 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V38
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (211)ओं सम्बन्धानुपपत्तेश्च ओम् ॥ 02-02-38 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V38
| id      = BS_C02_S02_V38_B1
| text    =
अशरीरत्वात् तस्य जगता सम्बन्धो न युज्यते कर्तृत्वेन, मृतपुरुषवत् ॥38॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V39
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (212)ओम् अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ओम् ॥ 02-02-39 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V39
| id      = BS_C02_S02_V39_B1
| text    =
पृथिव्याद्यधिष्ठाने स्थितो हि कुलालादिः कार्यं करोति । न चास्य तदस्ति ॥ 39 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V40
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (213)ओं करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ओम् ॥ 02-02-40॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V40
| id      = BS_C02_S02_V40_B1
| text    =
इदमेव जगत् तस्य करणवदधिष्ठानादिरूपं नित्यस्यापि कस्यचिद् भावाद् युज्यत इति चेत्, न । भोगादिप्राप्तेः।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V40
| id      = BS_C02_S02_V40_B2
| text    =
उत्पत्तिविनाशौ सुखदुःखभोगाश्च प्राप्यन्ते तद्गताः ॥ 40 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V41
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (214)ओम् अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ओम् ॥ 02-02-41 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V41
| id      = BS_C02_S02_V41_B1
| text    =
देहवत्वेऽन्तवत्वम् । अन्यथा ज्ञानाभावः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V41
| id      = BS_C02_S02_V41_B2
| text    =
शरीरिण एव हि ज्ञानोत्पत्तिर्दृष्टा । विष्णोस्तु श्रुत्यैव सर्वे विरोधाः परिहृताः-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V41
| id      = BS_C02_S02_V41_B3
| text    =
‘यदात्मको भगवांस्तदात्मिकी(का) व्यक्तिः ।
किमात्मको भगवान् ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मकः’इति,‘बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामहे । बुद्धिमान् मनोवानङ्गप्रत्यङ्गवानिति’,‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः’(पैङ्गिश्रुतिः) ॥ इत्यादिकया ॥ 41 ॥
}}
 
=== उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V42
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (215)ओम् उत्पत्त्यसम्भवात् ओम् ॥ 02-02-42 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V42
| id      = BS_C02_S02_V42_summary
| text    =
शक्तिपक्षं दूषयति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V42
| id      = BS_C02_S02_V42_B1
| text    =
न हि पुरुषाननुगृहीतस्त्रीभ्य उत्पत्तिर्दृश्यते ॥ 42 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V43
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (216)ओं न च कर्तुः करणम् ओम् ॥ 02-02-43 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V43
| id      = BS_C02_S02_V43_B1
| text    =
यदि पुरुषोऽङ्गीक्रियेत तस्यापि करणाभावाद् अनुपपत्तिः ॥ 43 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V44
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (217)ओं विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ओम् ॥ 02-02-44॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V44
| id      = BS_C02_S02_V44_B1
| text    =
यदि विज्ञानादिकरणं तस्याङ्गीक्रियते तदा तत एव सृष्ट्याद्युपपत्तेरीश्वर-वादान्तर्भावः ॥ 44 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S02_V45
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = (218)ओं विप्रतिषेधाच्च ओम् ॥ 02-02-45 ॥
| commentary1  = brahmasutra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02_V45
| id      = BS_C02_S02_V45_B1
| text    =
सकलश्रुत्यादिविरुद्धत्वाच्चासमञ्जसम् ॥ 45 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C02_S02
| id      = BS_C02_S02_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 02-02 ॥
}}
 
 
[[Category:Brahmasutra]]

Latest revision as of 06:40, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C2/S2&oldid=4086"