Jump to content

Brahmasutra/C2/S1: Difference between revisions

From Grantha
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
(6 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
#REDIRECT [[Brahmasutra#BS_C02_S01]]
| document_id  = BS
| chapter_id  = BS_C02
| chapter_num  = 2
| chapter_name = (अविरोधाध्यायः) द्वितीयोऽध्यायः॥
| section_id  = BS_C02_S01
| section_num  = 1
| title        = प्रथमः पादः
}}
== प्रथमः पादः ==
 
=== स्मृत्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V01
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = स्मृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ॥ 01-136 ॥
}}
 
उक्तेऽर्थेऽविरोधं दर्शयत्यनेनाध्यायेन । प्रथमपादे युक्त्यविरोधम् । प्रथमतः स्मृत्यविरोधं दर्शयति-
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V01
| id      = BS_C02_S01_V01_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
सर्वज्ञा हि रुद्रादयः । अतस्तेषां वचनविरोधेऽप्रामाण्यमेव स्यादिति चेन्न। अन्यस्मृतीनां विष्ण्वादिभिर्नितरां सर्वर्ज्ञैरेव कृतत्वाच्छृतेराधिक्यं सिद्ध्यति॥ 01 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V02
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = स्मृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरेषां चानुपलब्धेः ॐ ॥ 02-137 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V02
| id      = BS_C02_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इतरेषां तासु स्मृतिषूक्तानां फलादीनां प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेरप्रमाण्यं तासां युक्तम् । चशब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ 02 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V03
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = स्मृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॐ ॥ 03-138 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति स्मृत्यधिकरणम् ॥ 01 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V03
| id      = BS_C02_S01_V03_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
योगफलं प्रत्यक्षोपलभ्यमिति न मन्तव्यम् । उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलादृष्टेः ॥ 03 ॥
}}
 
=== नविलक्षणत्वाधिकरणं ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V04
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = नविलक्षणत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ 04-139 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V04
| id      = BS_C02_S01_V04_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
नैवं श्रुतेस्तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्देरप्रामाण्यम् । विलक्षणत्वात् नित्यत्वात् तदनुसारित्वाच्च । न हि नित्ये दोषाः कल्प्याः । स्वतश्च प्रमाण्यम् । अन्यथाऽनवस्थितेः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V04
| id      = BS_C02_S01_V04_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न चक्क्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वेधा ह्येवैनं वेदयन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतेश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V04
| id      = BS_C02_S01_V04_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते ‘वाचा विरूप नित्यया’ इत्यादेः ।‘अनादिनिधना नित्या’ इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V05
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = नविलक्षणत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दृश्यते तु ॐ ॥ 05-140 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति नविलक्षणत्वाधिकरणं ॥ 02 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अधिकारिणां फलम् । भविष्यत्पुराणे च
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या मूलरामायणं तथा।
                भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः ।
                स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद्विचार्यते ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् ।
                नाप्रामाण्यं भवेत् तेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V05
| id      = BS_C02_S01_V05_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन ।
                अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’ इति ॥ 05 ॥
}}
 
=== अभिमान्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V06
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = अभिमान्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ 06-141 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V06| text = ‘मृदब्रवीत्’’आपोऽब्रुवन्’ इत्यादिवचनाद्युक्तिविरुद्धो वेद इत्यतोऽब्रवीत् य-}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V06
| id      = BS_C02_S01_V06_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
मृदाद्यभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते । तासां चेतरेभ्यो विशिष्टं  सामर्थ्यमनुगतिश्च सर्वत्र । अतस्तासां सर्वमुक्तं युज्यते ॥ 06 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V07
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = अभिमान्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दृश्यते च ॐ ॥ 07-142 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति अभिमान्यधिकरणम् ॥ 03 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V07
| id      = BS_C02_S01_V07_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तासां सामर्थ्यं महद्भिः । भविष्यत्पुराणे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V07
| id      = BS_C02_S01_V07_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः।
                अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः ।
                ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’ इति ॥ 07 ॥
}}
 
=== असदधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V08
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ 08-143 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V08| text = ‘असदेवेदमग्र आसीत्’’असतः सदजायत’ इत्यादिनाऽसतः कारणत्वोक्तेर्विरोध इत्यतो वक्ति-}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V08
| id      = BS_C02_S01_V08_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
प्रतिषेधमात्रत्वान्नासतः कारणत्वं युक्तम् । असतः कारणत्वाद्युक्तिविरुद्धं वेदवाक्यमित्येतदत्र निषिद्यते । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयेऽपि’तदधीनत्वादर्थवत्’ इत्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि वाच्यत्वेनाङ्गिकारादसतः प्राप्तिः।तथा श्रुतिप्राप्तमेवासन्मतमत्र निषिध्यते ।समयस्योपरि निषेधात् । अर्थाद्युक्तिविरोधोऽपि निराक्रियते ॥ 08 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V09
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॐ ॥ 09-144 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V09
| id      = BS_C02_S01_V09_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
असत उत्पत्तौ प्रलयेऽपि सर्वासत्त्वमेव स्यात् ॥ 09 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V10
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न तु दृष्टान्तभावात् ॐ ॥ 10-145 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V10
| id      = BS_C02_S01_V10_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
प्रलये सर्वासत्त्वं भावे दृष्टान्तभावादेव न युज्यते। सत उत्पत्तिः, सशेषविनाशश्च हि लोके दृष्टः॥10 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V11
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 11-146 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V11
| id      = BS_C02_S01_V11_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
दृष्टान्ताभावादेव ॥ 11 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V12
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॐ॥ 12-147 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| id      = BS_C02_S01_V12_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एतावानेव तर्क इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावादुक्तादन्यथाऽप्यनुमेयमिति चेन्न, एवं सति प्रमाणसिद्धेऽपि मोक्षेऽन्यथाऽनुमेयत्वादनिर्मोक्ष प्रसङ्गः । अतो यावत्प्रमाणसिद्धं तावदेवाङ्गीकर्तव्यम् । नातोऽन्यच्छङ्क्यम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V12
| id      = BS_C02_S01_V12_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’ इति वामने ॥ 12 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V13
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = असदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॐ ॥ 13-148 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति असदधिकरणम् ॥ 04 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एतेन दृष्टान्तभावेनाभावेन चावशिष्टा अप्यपरिग्रहा विरुद्धसिद्धान्ता अकर्तृकत्वाचेतनकर्तृकत्वजीवकर्तृकत्वादयोऽपि ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति ।
                प्रधाने लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्’॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V13
| id      = BS_C02_S01_V13_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः ।
                जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारणं परम्’
                इत्यादिश्रुतिप्राप्ता निराकृताः । यथा दुःखादिषु जीवस्यास्वातन्त्र्यमेवमन्येष्वपीति दृष्टान्तः । श्रुतिगतिस्तु ब्रह्मवाचकत्वेन प्रदर्शिता । यत्रान्यवाचकत्वेऽप्यविरोधस्तत्रान्यदप्यमुख्यतयोच्यते, यत्र विरोधस्तत्र ब्रह्मैवोच्यत इति नियमः ॥ 13 ॥
}}
 
=== भोक्त्राधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V14
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = भोक्त्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॐ ॥ 14-149 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति भोक्त्राधिकरणम् ॥ 05 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव । न हन्यस्यान्यत्वं युज्यत इति चेन्न । स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, एवं स्यादत्रापि । तथा च श्रुतिः
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’ इति  ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्कान्दे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् ।
                न चैतदेव भवति यतो वृद्धिः प्रदृश्यते ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना ।
                प्राप्तोऽपि नासौ भवति स्वातन्त्र्यादिविशेषणात्’ इति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B9
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं नैव शक्यते ।
                तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलोहरे’ इति च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V14
| id      = BS_C02_S01_V14_B11
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति’’न ते विष्णो जायमानो न जातः’
                इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावादत्रोक्तम् ॥ 14 ॥
}}
 
=== आरम्भणाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V15
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ 15-150 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V15
| id      = BS_C02_S01_V15_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वतन्त्र बहुसाधना सृष्टिर्लोके दृष्टा । नैवं ब्रह्मणः । स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V15
| id      = BS_C02_S01_V15_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथाऽऽसीत्’ इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V15
| id      = BS_C02_S01_V15_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।
                साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’ इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V16
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावे चोपलब्देः ॐ ॥ 16-151 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V16
| id      = BS_C02_S01_V16_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
स्वतन्त्रसाधनभावे प्रमाण्यैरुपलभ्येत ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V16
| id      = BS_C02_S01_V16_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्तिकुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’ इति स्कान्दे ॥ 16 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V17
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सत्वाच्चावरस्य ॐ ॥ 17-152 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V17| text = ‘अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च’ इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह ।}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V17
| id      = BS_C02_S01_V17_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अवरस्य तदधीनस्य साधनस्य सत्त्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V17
| id      = BS_C02_S01_V17_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद्यदासीत् तदावृतमासीत् ततधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद्यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’ इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V18
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॐ ॥ 18-153॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘नासदासीन्नो सदासीत्’ इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।’तम आसीत्’ इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अजे ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’।
                ‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B8
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथैनमाहुः सत्यकर्मेति, सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B10
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B11
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।
                तथैवार्थ परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’
                इति बृहत्संहितायाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B13
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘विरुद्धवत् प्रीतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।
                तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते’ इति च ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B15
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।
                इत्यादिवद्विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B17
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
प्रमाणैर्बहुभिर्ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B18
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना ।
                अन्येषां तु विरुद्धानां विप्रलम्भोऽथवा भ्रमः’
                इति भागवततन्त्रे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B20
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् ।
                मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V18
| id      = BS_C02_S01_V18_B22
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु ।अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V19
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ 19-154 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V19
| id      = BS_C02_S01_V19_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘साधनानां साधनत्वं यदात्माधीनमिष्यते ।
                तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’
                इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V19
| id      = BS_C02_S01_V19_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ’ इत्यादिशब्दान्तराच्च ॥ 19 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V20
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पटवच्च ॐ ॥ 20-155 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V20
| id      = BS_C02_S01_V20_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
साधनान्तरेण हि पटादिसृष्टिर्दृष्टा ॥ 20 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V21
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = आरम्भणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ यथा प्राणादिः ॐ ॥ 21-156 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति आरम्भणाधिकरणम् ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V21
| id      = BS_C02_S01_V21_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
तच्च साधनजातां तेनानुप्रविष्टमेव यथा शरीरेन्द्रियादिः।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V21
| id      = BS_C02_S01_V21_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः ।क्षोभयामास भगवान् सृष्ट्यर्थं जगतो विभुः’ इति कौर्मे ॥ 21 ॥
}}
 
=== इतरव्यपदेशाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V22
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ 22-157 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V22| text = जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियते ।}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V22
| id      = BS_C02_S01_V22_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
जीवकर्तृत्वपक्षे हिताकरणमहितकरणं च न स्यात् ॥ 22 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V23
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॐ ॥ 23-158 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V23
| id      = BS_C02_S01_V23_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिधोषप्राप्तिः ।अधिकशक्तित्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V23
| id      = BS_C02_S01_V23_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः’
                ‘एष त आत्मा सर्वान्तरः’
                ‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति’
                इत्यादिविशेषनिर्देशात् ॥ 23 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V24
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ ॥ 24-159 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V24
| id      = BS_C02_S01_V24_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
चेतनत्वेऽप्यश्मादिवदस्वतन्त्रत्वात् स्वतः कर्तृत्वानुपपत्तिर्जीवस्य।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V24
| id      = BS_C02_S01_V24_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यथा धारुमयीं योषां नरः स्थिरसमाहितः।इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः’ इति भारते ॥ 24 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V25
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॐ ॥ 25-160 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V25
| id      = BS_C02_S01_V25_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
जीवेन कार्योपसंहारदर्शनात् तस्य कर्तृत्वमिति चेन्न । यथा गोषु क्षीरं दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते ,
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V25
| id      = BS_C02_S01_V25_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’ इति वचनात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V25
| id      = BS_C02_S01_V25_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V25
| id      = BS_C02_S01_V25_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ । ‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्तायस्तु सदा प्रभुः’ इत्यादेः ॥ 25 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V26
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ देवादिवदपि लोके ॐ ॥ 26-161 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V26
| id      = BS_C02_S01_V26_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च कर्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः । देवादिवददृश्यत्वशक्तियोगात् । लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किम्वीश्वरस्य ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V26
| id      = BS_C02_S01_V26_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न युक्तियोगाद्वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् ।विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V27
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = इतरव्यपदेशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॐ ॥ 27-162 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥इति इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ 07 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V27
| id      = BS_C02_S01_V27_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकेनाङ्गुलिमात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यात् । न च तद्युच्यते, सामर्थैकदेशदर्शनात् । न चैकदेशेन, निरवयवत्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V27
| id      = BS_C02_S01_V27_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता  सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V27
| id      = BS_C02_S01_V27_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न चोपाधिकृतोंऽशः स एवांश उपहित इति, द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुध्येत तदीशकृतमेव हि’ इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥
}}
 
=== शब्दमूलत्वाधिकरणं ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V28
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = शब्दमूलत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात् ॐ ॥ 28-163 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V28
| id      = BS_C02_S01_V28_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न चेश्वरपक्षेयं विरोधः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V28
| id      = BS_C02_S01_V28_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग्वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’ इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V28
| id      = BS_C02_S01_V28_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
शब्दमूलत्वाच्च न युक्तिविरोधः ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V28
| id      = BS_C02_S01_V28_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिर्विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’
                इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V29
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = शब्दमूलत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॐ ॥ 29-164 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V29
| id      = BS_C02_S01_V29_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
परमात्मनो विचित्राश्च शक्तयः सन्ति, नान्येषाम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V29
| id      = BS_C02_S01_V29_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘ शक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः ।एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V30
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = शब्दमूलत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 30-165 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V30
| id      = BS_C02_S01_V30_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।
                न दोषः परमे कश्चिद्गुणा एव निरन्तराः’ ।
                इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V30
| id      = BS_C02_S01_V30_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथ यः सदोषः साञ्जनः सजनिः स जीवोऽथ यः स निर्दोषो निष्कलः सगुणः परः परमात्मा’इति काषायणश्रुतिः ॥ 30 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V31
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = शब्दमूलत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॐ ॥ 31-166 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V31
| id      = BS_C02_S01_V31_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वैर्युक्ताशक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् ।नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V31
| id      = BS_C02_S01_V31_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
अतो न केवलं विचित्रशक्तिः, किन्तु सर्वशक्तिरेव ॥ 31 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V32
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = शब्दमूलत्वाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 32-167 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति शब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ 08 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V32
| id      = BS_C02_S01_V32_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च करणाभावादनुपपत्तिरिति युक्तम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V32
| id      = BS_C02_S01_V32_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘आपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रुणोत्यकर्णः।
                स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्तातमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्’।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V32
| id      = BS_C02_S01_V32_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।
                पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’
                इत्यादि श्रतिभ्यः
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V32
| id      = BS_C02_S01_V32_B7
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सर्वोपेता च’ इति सामान्यपरिहारेऽपि विशेषयुक्त्यर्थं पुनराशङ्का ॥ 32 ॥
}}
 
=== नप्रयोजनाधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V33
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = नप्रयोजनाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ 33-168 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V33| text = यत्प्रयोजनार्थं सृष्ट्यादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्यत आह –}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V33
| id      = BS_C02_S01_V33_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘अथैष एव परम आनन्दः’ इत्यादिना कृतकृत्यत्वान्न प्रयोजनाय सृष्टिः किन्तु ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V34
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = नप्रयोजनाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ लोकवत्तुलीलाकैवल्यम् ॐ ॥ 34-169 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति नप्रयोजनाधिकरणम् ॥ 09 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य । नारायणसंहितायां च-
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनपेक्ष्य तु ।
                कुरुते केवलानन्दाद्यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।
                मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’ इति ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V34
| id      = BS_C02_S01_V34_B6
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा’ इति च श्रुतिः ॥ 34 ॥
}}
 
=== वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V35
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 35-170॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V35| text = सर्वकर्तृत्वे वैषम्यनैर्घृण्ये तस्येत्यतो वक्ति-}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V35
| id      = BS_C02_S01_V35_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
कर्मापेक्षया फलदातृत्वान्न तस्य वैषम्यनैर्घृण्ये । ‘पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’ इति श्रुतिः ॥ 35 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V36
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॐ ॥ 36-171 ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V36
| id      = BS_C02_S01_V36_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
यदपेक्षयाऽसौ फलं ददाति न तत् कर्म ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V36
| id      = BS_C02_S01_V36_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’ इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न । तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।
                भविष्यत्पुराणे च –
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V36
| id      = BS_C02_S01_V36_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।
                अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’ इति ॥ 36 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V37
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॐ॥ 37-172 ॥
}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ॥ 10 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
न च कर्मापेक्षत्वेनेश्वरस्यास्वातन्त्र्यम् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_B2
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
                यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_B4
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याध्यापेते न दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात् ।
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V37
| id      = BS_C02_S01_V37_B5
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।
                ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’
                इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥
}}
 
=== सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C02_S01_V38
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C02
| section_id    = BS_C02_S01
| adhikarana    = सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-173 ॥
}}
 
{{VerseSummary| verse_id = BS_C02_S01_V38| text = अवशिष्टैरुपसंहरति-}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ॥ 11 ॥}}
 
{{AuthorNote| text = ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 02-02 ॥}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V38
| id      = BS_C02_S01_V38_B1
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।
                चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’
}}
 
{{Commentary
| verse_id = BS_C02_S01_V38
| id      = BS_C02_S01_V38_B3
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
}}
 
 
[[Category:Brahmasutra]]

Latest revision as of 06:40, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://grantha.io/index.php?title=Brahmasutra/C2/S1&oldid=4085"