Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-15T11:10:40Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

= तत्वविवेकविवरणम् =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]]</div>

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः निर्दोषाखलिसद्गुणः ॥1॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B01
| id = TV_C01_B01_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<div class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि।</span><span class="shloka-line">व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥</span></div>
ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्विविधं परतन्त्रं च भावोऽभाव इतीरितः ।</span>
<span class="shloka-line">पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥2॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B02
| id = TV_C01_B02_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">भाव</span>इतीरित एका विधा। <span class="gr-prateeka">अभाव</span>इतीरितश्चापरा। एवं परतन्त्रं च द्विविधमिति योज्यं॥ <span class="gr-prateeka">ईरित</span>ग्रहणाद्ये भावभावविभागं नेच्छन्ति तेषामागमविरोध उक्तो भवति। किं च भावानभ्युपगमे अभाव एव न स्यात्। प्रतियोगिनोऽभावात्। अभावानभ्युपगतौ प्रतीतिविरोधः। विभागानभ्युपगमे तु प्रतीतिविरोध इति। अत्रापि भावाभावपदाभ्यामेव विधिनिषेधात्मकत्वं द्वयोर्लक्षणं सूचितं भवति ॥पूर्ववद्विधाग्रहणेनावान्तरभेदश्च॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक् ।</span>
<span class="shloka-line">चेतनाचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥3॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B03
| id = TV_C01_B03_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभावः। भेद इति यावत्। स च यदधिकरणस्तत्स्वरूपमेव ॥ न तु प्रागभावादिवत्पृथक्प्रमेयमिति नाभावत्रित्वभङ्गः ॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः ।</span>
<span class="shloka-line">द्विधैव श्रीर्नित्यमुक्ता सृतियुक्च द्विधा मतः ॥4॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B04
| id = TV_C01_B04_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
नित्यमुक्त इति कदापि संसारसम्बन्धो यस्य नास्त्यसावुच्यते। कदाचित्संसारसम्बन्धवान्सृतियुक्।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मुक्तोऽमुक्त इति ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ।</span>
<span class="shloka-line">मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥5॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B05
| id = TV_C01_B05_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">अत्र</span> मुक्तामुक्तयोर्मध्ये। <span class="gr-prateeka">हि</span> शब्देन युवा स्यादित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिं सूचयति।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ततोऽनन्तगुणो हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥6॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B06
| id = TV_C01_B06_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
स्वरूपाविर्भाव एव मुक्तिरिति भावः।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः ।</span>
<span class="shloka-line">नीचा नित्यतमोयोग्या द्विधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B07
| id = TV_C01_B07_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">तु</span> शब्दोऽवधारणे। तेन यः साधनमनुतिष्ठति स सर्वोऽपि मुच्यत इति मतमपाकृतं भवति।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नित्यानित्यत्वभेदेन देशः कालः श्रुतिस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">भूतेन्द्रियप्राणगुणसूक्ष्मरूपं च नित्यकम् ॥8॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B08
| id = TV_C01_B08_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">देश</span> शब्देनाव्याकृताकाश उच्यते। <span class="gr-prateeka">काल</span> इति तत्प्रवाहः। <span class="gr-prateeka">श्रुतिः</span> वेदः। <span class="gr-prateeka">भूतानि</span>आकाशादीनि। <span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणि</span> एकादश।<span class="gr-prateeka">प्राणः</span>अहंकारकार्यविशेषः। <span class="gr-prateeka">गुणाः</span> सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एषां विकारोऽनित्यः स्यान्नित्या एव हि चेतनाः ।</span>
<span class="shloka-line">गुणक्रियाजातिपूर्वा धर्मा सर्वेऽपि वस्तुनः ॥9॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B09
| id = TV_C01_B09_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">एषां</span> यथासम्भवं कालादीनां <span class="gr-prateeka">विकारः</span> उपचितादिभागः। तत्र कालस्य क्षणाद्यवयवाः। महदादीनामुपचयांशः। एवमेषां महदादीनां विकारं कार्यं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतं सर्वमनित्यमिति।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रूपमेव द्विधं तच्च यावद्वस्तु च खण्डितम् ।</span>
<span class="shloka-line">खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥10॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B10
| id = TV_C01_B10_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">तच्च</span> गुणादिकं द्रव्यरूपं <span class="gr-prateeka">द्विधं</span> द्विविधम्।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः ।</span>
<span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥11॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B11
| id = TV_C01_B11_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">अत्र</span> तत्वे। <span class="gr-prateeka">विकारः</span> कार्यद्रव्यं। <span class="gr-prateeka">विकारिणः</span> स्वोपादानद्रव्यस्य। <span class="gr-prateeka">खण्डितमेव रूपं</span> । ततो भिन्नाभिन्नमेवेति।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्रियाक्रियावतोस्तद्वत् तथा जातिविशेषयोः ।</span>
<span class="shloka-line">विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥12॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B12
| id = TV_C01_B12_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
कार्यमुपादेयं पटादि। कारणमुपादानं नन्त्वादि। तयोर्भेद ऐक्यं चेति योज्यम्॥ <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दो वक्ष्यमाणैः सह समुच्चयार्थः। केचित्परमाणव एव तथा तथा सन्निविष्टाः पटादिबुद्धिविषयाः। न तु पटो नामास्तीति ब्रुवते। अन्ये तु कार्यकारणयोरत्यन्तभेदं ब्रुवते ॥ तदुभयनिरासाय एवकारः ॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा ।</span>
<span class="shloka-line">वशमित्येव जानाति संसारात् मुच्यते हि सः ॥13॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B13
| id = TV_C01_B13_TatvavivekaTika
| name = TatvavivekaTika
| label = तत्वविवेकविवरणम्
| text =
<div class="shloka-block"><span class="shloka-line">करतलमिलितामलकप्रख्यं यस्याखिलं विश्वं।</span><span class="shloka-line">कमलापरिवृढममलं वन्दे तं वन्द्यपादाब्जम् ॥ 1 ॥</span></div>
यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति।
}}

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Tattvaviveka]]

Tattvaviveka/Vyakhya/TatvavivekaTika - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)