Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-15T11:10:38Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyana|Tattvasankhyana]]</div>

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V01
| id = TSK_C01_V01_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V02
| id = TSK_C01_V02_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः <span class="gr-prateeka">त्रिविध</span>इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् । नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V03
| id = TSK_C01_V03_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा । दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V04
| id = TSK_C01_V04_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">विमुक्ताः</span>दुःखात्। <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>वर्तमानदुःखाः । चशब्दः <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा । एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V05
| id = TSK_C01_V05_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
पान्तीति <span class="gr-prateeka">पाः</span>चक्रवर्तिनः । <span class="gr-prateeka">नराः</span>मनुष्योत्तमाः । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः । मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V06
| id = TSK_C01_V06_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा । नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V07
| id = TSK_C01_V07_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
ते च चतुर्विधा अपि। <span class="gr-prateeka">सृतिसंस्थिताः</span>संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च । नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V08
| id = TSK_C01_V08_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र <span class="gr-prateeka">वेदा</span>इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span>
</div>

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् । सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V10
| id = TSK_C01_V10_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च । विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = TSK_C01_V11
| id = TSK_C01_V11_TattvasankhyanamTika
| name = TattvasankhyanamTika
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
| text =
<span class="gr-prateeka">बन्धः</span> प्रकृतेः। <span class="gr-prateeka">मोक्षः</span> बन्धात् । <span class="gr-prateeka">आवृतिज्योतिषी</span>बाह्यतमःप्रकाशौ । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारः <span class="gr-prateeka">विष्णुना</span>इत्यनेन सम्बध्यते । <span class="gr-prateeka">अस्य समस्तस्य</span>अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।
}}

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Tattvasankhyana]]

Tattvasankhyana/Vyakhya/TattvasankhyanamTika - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)