Nyayavivaranam/C4/S3 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:49Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 06:47, 13 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~== तृतीयः पादः ==~~		#REDIRECT [[Nyayavivaranam#BSNV_C04_S03]]
	~~{{Adhyaya~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_num = 4~~
	~~\| title = तृतीयः पादः~~
	~~}}=== अतिवाहिकाधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V04~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V04~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V04_B01~~
	~~\| text =~~
	न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’() इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’() इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥
	}}

	~~=== वैद्युताधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V05~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V05~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V05_B01~~
	~~\| text =~~
	न च सोमादग्निमग्नेरिन्द्रमिति सोमादग्नेरवरस्यापि(खमस्यापि) प्राप्तेः प्रधानवायोरप्यवरोऽन्यः प्राप्योऽस्त्विति वाच्यम् । उत्तमत्वात् तस्यैव ब्रह्मप्रापयितृत्वशक्तेः । ‘वायुरेव ब्रह्म गमयति तस्य ह्येषा(हैषा) शक्तिः । न ह्यन्यो ब्रह्म गमयति प्रियो ह्येनद्गमयति । न ह्यन्यः प्रियो ब्रह्मणः’() इति श्रुतेः । मार्गे त्ववरस्यापि यथामार्गं पश्चात् प्राप्तिर्भवति लोकवत् । न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति क्लृप्तमतिप्रियं चातिहाय(चापहाय) ॥5॥
	}}

	~~=== कार्याधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V06~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V06~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V06_B01~~
	~~\| text =~~
	न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’() इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’() इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_author-note~~
	~~\| text =~~
	इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
	}}


	[[~~Category:~~Nyayavivaranam]]

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:08:08Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:08, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== तृतीयः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:19Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 4
| title = तृतीयः पादः
}}=== अतिवाहिकाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S03_V04
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S03_V04
| id = BSNV_C04_S03_V04_B01
| text =
न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’() इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’() इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥
}}

=== वैद्युताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S03_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S03_V05
| id = BSNV_C04_S03_V05_B01
| text =
न च सोमादग्निमग्नेरिन्द्रमिति सोमादग्नेरवरस्यापि(खमस्यापि) प्राप्तेः प्रधानवायोरप्यवरोऽन्यः प्राप्योऽस्त्विति वाच्यम् । उत्तमत्वात् तस्यैव ब्रह्मप्रापयितृत्वशक्तेः । ‘वायुरेव ब्रह्म गमयति तस्य ह्येषा(हैषा) शक्तिः । न ह्यन्यो ब्रह्म गमयति प्रियो ह्येनद्गमयति । न ह्यन्यः प्रियो ब्रह्मणः’() इति श्रुतेः । मार्गे त्ववरस्यापि यथामार्गं पश्चात् प्राप्तिर्भवति लोकवत् । न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति क्लृप्तमतिप्रियं चातिहाय(चापहाय) ॥5॥
}}

=== कार्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S03_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S03_V06
| id = BSNV_C04_S03_V06_B01
| text =
न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’() इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’() इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S03
| id = BSNV_C04_S03_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

← Older revision		Revision as of 06:47, 13 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~== तृतीयः पादः ==~~		#REDIRECT [[Nyayavivaranam#BSNV_C04_S03]]
	~~{{Adhyaya~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_num = 4~~
	~~\| title = तृतीयः पादः~~
	~~}}=== अतिवाहिकाधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V04~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V04~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V04_B01~~
	~~\| text =~~
	न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’() इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’() इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥
	}}

	~~=== वैद्युताधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V05~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V05~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V05_B01~~
	~~\| text =~~
	न च सोमादग्निमग्नेरिन्द्रमिति सोमादग्नेरवरस्यापि(खमस्यापि) प्राप्तेः प्रधानवायोरप्यवरोऽन्यः प्राप्योऽस्त्विति वाच्यम् । उत्तमत्वात् तस्यैव ब्रह्मप्रापयितृत्वशक्तेः । ‘वायुरेव ब्रह्म गमयति तस्य ह्येषा(हैषा) शक्तिः । न ह्यन्यो ब्रह्म गमयति प्रियो ह्येनद्गमयति । न ह्यन्यः प्रियो ब्रह्मणः’() इति श्रुतेः । मार्गे त्ववरस्यापि यथामार्गं पश्चात् प्राप्तिर्भवति लोकवत् । न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति क्लृप्तमतिप्रियं चातिहाय(चापहाय) ॥5॥
	}}

	~~=== कार्याधिकरणम् ===~~

	~~{{VerseBlock~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V06~~
	~~\| document_id = BSNV~~
	~~\| chapter_id = BSNV_C04~~
	~~\| verse_type = mantra~~
	~~\| commentary1 = nyayavivaranam~~
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03_V06~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_V06_B01~~
	~~\| text =~~
	न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’() इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’() इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥
	}}

	~~{{Bhashyam~~
	~~\| verse_id = BSNV_C04_S03~~
	~~\| id = BSNV_C04_S03_author-note~~
	~~\| text =~~
	इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
	}}


	[[~~Category:~~Nyayavivaranam]]