Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:49Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:08:07Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:08, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== द्वितीयः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:18Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 4
| title = द्वितीयः पादः
}}=== वाङ्मासाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V01
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V01
| id = BSNV_C04_S02_V01_B01
| text =
न च ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’(), ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’() इत्युक्तेः व्यामिश्रत्वादनिर्णीतिरेव । ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’() इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्देशमात्रेण ‘मनःपूर्वरूपं’() इत्यनेन साम्यम् । ‘मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’() इति युक्तितो विशेषो मनःपूर्वकत्वस्यैव श्रुत इति प्राधान्यं मनस एव(एवेति) हि ज्ञायते ।‘सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने ।नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं(मनोऽधीशः) शिवो हि तत् ॥’() इति श्रुतेश्च ॥1॥
}}

=== मनःप्राणाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V02
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V02
| id = BSNV_C04_S02_V02_B01
| text =
न च मनःपूर्वकत्वनियमादशेषदृष्टादृष्टव्यापाराणां तस्य प्राणादनूनता‘इन्द्रियस्थैः स्वरूपैस्तु ज्ञानानि जनयत्यसौ । मनस्स्थेन विशेषेण कार्मै कर्मकृदेव च । पृथक्स्थितेन रूपेण जीवं धारयति प्रभुः । जीवस्थितेन रूपेण वेदयत्यहमित्यपि । प्राण एको वशी नित्यं बाह्यान्तःकरणेश्वरः । तान्येतान्यवशान्येव तथापि कृपयैव सः । पृथक्शक्तोऽपि तद्गैस्तु स्वरूपैस्तद्गकार्यकृत् । तस्येशो भगवान् विष्णुरेवमेष यथाऽन्यगः ॥’ इत्यादिश्रुतेः प्राणस्यैवाढ्यतावगमात् ॥2॥
}}

=== अध्यक्षाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V03
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V03
| id = BSNV_C04_S02_V03_B01
| text =
‘सोऽध्यक्षे’ इत्यस्याप्येवमेवाशङ्का परिहारश्च । श्रुतिबाहुल्यमेवाशङ्कायां(शङ्कायां) परिहारे च विशेषहेतुः ॥3॥
}}

=== नैकस्मिन्नधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V05
| id = BSNV_C04_S02_V05_B01
| text =
न च भूतानामुत्पत्तिक्रमवैपरीत्येन लयोक्तेर्मुक्तलिययोर्विशेषभावाच्चैकस्मिन्नेव भूते सर्वेषां लयोऽर्थतः क्लृप्त इति वाच्यम् । तत्तद्भूतोद्भवत्वात् तत्तद्देवानां तत्समानानां(तत्समानां) च विशेषवचनाभावे स्वसमानलयस्थान एव लयोपपत्तेः । विशेषश्रुतेश्च ॥4-5॥
}}

=== समनाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V06
| id = BSNV_C04_S02_V06_B01
| text =
न च प्रकृतेः (असंसारादिना)संसाराभावादिनेशेनाप्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् सर्वसाम्यमेवेश्वरेण, न चेत् संसारित्वमिति युक्तम् । ईश्वरस्य महामहिमत्वात् । नित्यमसंसारित्वस्य(नित्यासंसारित्वस्य) नित्यं तदनुग्रहेणैवोपपत्तेः ।‘ सदाऽनित्यतयाऽनित्यं नित्यं नित्यात्मना यतः । नित्ययैव स्वशक्त्यैशो नियामयति नित्यदा ॥’()‘ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः । प्रकृतिः पुरुषश्चैव न सन्ति यदुपेक्षया ॥’() इत्यादिश्रुतेश्च ॥6॥
}}

=== पराधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V07
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V07
| id = BSNV_C04_S02_V07_B01
| text =
न चान्यदेवादीनां प्राणाधीनत्वात् तत्प्राप्तिनियमात् परप्राप्तिर्नास्त्येव ।‘प्राणं प्राप्य परं देवास्तदन्ये चैव तद्गताः । प्राप्नुवन्ति परं देवं वसन्ति च यथासुखम् ॥’() इति विशेषश्रुतेः ॥7॥
}}

=== अविभागाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V08
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V08
| id = BSNV_C04_S02_V08_B01
| text =
न च सत्यसङ्कल्पत्वादेरीश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियमे संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेरिति वाच्यम् । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेः ।‘अपूर्णतादिभावो वा दुःखं वा नास्ति किञ्चन ।मुक्तस्य पारतन्त्र्येऽपि तारतम्येऽप्यतः सुखी ॥’() इति च श्रुतिः ॥8॥
}}

=== तदोकोऽधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V09
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V09
| id = BSNV_C04_S02_V09_B01
| text =
न च प्रारब्धकर्मशेषत्वात्(प्रारब्धकर्मशेषवत्वात्) उत्क्रान्तावविशेषो ज्ञानिनः । ज्ञानोदयानन्तरं सर्वदा ज्ञानफलस्यानुवृत्तेः(ज्ञानफलस्यानुप्रवृत्तेः) ।‘प्रारब्धकर्मशेषस्तु विरजातरणावधिः । स्वोदयात् फलदं ज्ञानमादेहं कर्म वाऽऽरवेः(चारवेः) ।तथापि प्रकृतेर्बन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते ॥’() इति हि श्रुतिः(इति श्रुतिः) । ‘शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते । स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सम्प्राप्नोति(स प्राप्नोति) विरजां नदीं तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते’() ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे’() इति च । ‘अन्यथाभावनियमोऽनृतता कार्यकारणे’ इति च ॥9॥
}}

=== योग्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C04_S02_V10
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C04
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02_V10
| id = BSNV_C04_S02_V10_B01
| text =
न च कृष्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् स्वर्गमोक्षयोरपि तथात्वमिति वाच्यम् । ‘क्रियानुवृत्तिर्लौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिर्वैदिके साधने स्यात् ।भवेत् फलं सर्वथेत्येव तस्मात् स्मरेत् सदा निश्चितत्वेन विद्वान् ॥’() इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेः लौकिकवैदिकयोः साम्यात् । अतोऽत्र फलानुस्मरणं लवनादिकृष्यनुवृत्तिवद्द्रष्टव्यम् । वचनप्रामाण्यात् ॥10॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S02
| id = BSNV_C04_S02_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

Nyayavivaranam/C4/S2 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)