Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:45Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:08:01Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:08, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== प्रथमः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:13Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 3
| title = प्रथमः पादः
}}=== तदन्तराधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V01
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V01
| id = BSNV_C03_S01_V01_B01
| text =
‘भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम्’() इति वचनात् स्वाभाविकमरणमेव मुक्तिरिति न मन्तव्यम् । मुक्तिसाधनत्वेन ज्ञानादिगुणाधिक्योपदेशात् मरणे भूतवियोगस्यैवाभावात् । ‘भूतयुक्तः परं लोकमिमं लोकं च गच्छति’ इत्यादिवचनात् (च)॥1॥
}}

=== त्र्यात्मकत्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V02
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V02
| id = BSNV_C03_S01_V02_B01
| text =
‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इत्यत्र भूतानीति सामान्यनामानुक्त्वाऽपामिति विशेषनामकथनादपामेव सहगतिरिति न वाच्यम् । त्र्यात्मकत्वादपामर्थतः सर्वभूतानां गतिप्राप्तेः ॥2॥
}}

=== प्राणगत्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V03
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V03
| id = BSNV_C03_S01_V03_B01
| text =
न च भूतानि गच्छन्तीति सहैवानुक्तेस्तदभावः । प्राणगतेरुपपत्तित उक्तत्वात् ॥3॥
}}

=== अग्न्याद्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V04
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V04
| id = BSNV_C03_S01_V04_B01
| text =
न च ‘अग्निं वागप्येति’() इत्याद्यन्यथोक्तेः प्राणानां च न सहगतिः द्विरूपत्वात् प्राणानाम् ॥4॥
}}

=== प्रथमाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V05
| id = BSNV_C03_S01_V05_B01
| text =
न च ‘प्रथमतो भूतानि जुह्वति’() इति विशेषानुक्तेः भूतानामसहगतिः ‘भूतानि जुह्वति’() इत्युपक्रमादपि ‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’() इत्युपसंहारस्याधिक्यात् तदनुसारेणोपक्रमोक्तश्रद्धाशब्दस्यापि ता एवार्थ इत्यापत्तेः। उपक्रमविरोधेनोपसंहारानुपपत्तेः। उपक्रमप्रामाण्यार्थमेवोपसंहारानुसारित्वमङ्गीकर्तव्यम् । व्याख्यानस्य पश्चात्तनत्वनियमात् । उपक्रमानुसारित्वनियमेऽप्युपसंहारस्योपसंहारेणैवोपक्रमार्थो ज्ञायते ॥5॥
}}

=== अश्रुतत्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V06
| id = BSNV_C03_S01_V06_B01
| text =
न च विशेषाश्रवणनियम एव बलवान् । स्थानान्तरश्रवणस्याप्येतदनुरूपत्वात् । आर्थिकश्रवणमप्यनुक्तिं बाधत एव । किमु(किमुत) स्थानान्तरगतं स्पष्टश्रवणमिति कैमुत्यार्थमेव नेष्टादिकारिणां(इष्टाधिकारिणां) प्रतीतेरिति परिहारान्तरमुक्तम् ॥6॥
}}

=== भाक्ताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V07
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V07
| id = BSNV_C03_S01_V07_B01
| text =
न च ‘अपाम सोमममृता अभूम’() इति विशेषत एव मोक्षफलस्याप्युक्तेः कर्मैव (मोक्षसाधनमिति)तत्साधनमिति मन्तव्यम् । ‘नान्यः पन्थाः अयनाय विद्यते’() । ‘स च आत्मानामेव लोकमुपास्ते । यावदिन्द्रो यावन्मनुर्यावदादित्यः’() इत्यादिश्रुतिबलाद् (अमृतत्व)अमृतशब्दस्य यथायोग्यमेवार्थकल्पनोपपत्तेः ॥7॥
}}

=== कृत्ययाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V08
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V08
| id = BSNV_C03_S01_V08_B01
| text =
न (चानुशयस्य)चानुशयस्यापि सहभावात् स्वर्ग एव फलदत्वम्, ‘भुक्तशेषानुशयवान्’ (इत्यादिवचनबलात्)इत्यादिवचनाद्यथायोग्यमेव फलदानोपपत्तेः ॥8॥
}}

=== यथेताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V09
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V09
| id = BSNV_C03_S01_V09_B01
| text =
न च मार्गस्यापि सहभावाद्यथागतमेवागमनमिति नियमः । वचनबलाद्यथायोग्यमेवागमनोपपत्तेः ॥9॥
}}

=== चरणाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V10
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V10
| id = BSNV_C03_S01_V10_B01
| text =
न च ‘इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते’() इत्युपशब्देनेष्टादिभिराचारस्य सहपाठाच्चरणफलं पुनरावृत्तिं करणफलत्वेन भ्रमात् वदन्तीति वाच्यम् । ‘नान्यः पन्थाः’() इत्यादिवचनादेवोभयोरपि(इतिवचनादेव) चरणशब्देनैवोक्तेर्योग्यत्वात् ॥10॥
}}

=== अनिष्टाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V11
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V11
| id = BSNV_C03_S01_V11_B01
| text =
न च भयफलकामादिमिश्रबुद्धित्वादिष्टा(धि?)दिकारिणां संसारः । अनिष्टकादि(धि?)कारिणां तदभावान्मुक्तिरिति वाच्यम् । तेषां प्रबलदोषश्रुतेः ॥11॥
}}

=== अपिसप्ताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V12
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V12
| id = BSNV_C03_S01_V12_B01
| text =
न च नरकभोगस्यानित्यत्वकथनात् नित्यनरकोक्तिः विरुद्धा। ‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा । कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥ तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ॥’ इति विभागात् ॥12॥
}}

=== तत्राप्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V13
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V13
| id = BSNV_C03_S01_V13_B01
| text =
न च सहस्थानादीशस्यापि नरकदुःखप्राप्तिः(दुःखप्राप्तिः) । स्वातन्त्र्यात् कारणाभावात् ॥13॥
}}

=== विद्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V14
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V14
| id = BSNV_C03_S01_V14_B01
| text =
न च साधनेन सह श्रुतेस्तद्वत् फलेऽपि जीवस्य स्वातन्त्र्यम् । अविहितत्वेन कारणाभावात् । ‘अथैतयोः पथोः’() इत्यस्य च साधनार्थत्वात् ॥14॥
}}

=== तृतीयाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V15
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V15
| id = BSNV_C03_S01_V15_B01
| text =
न च दुःखसहस्थायित्वादन्धेतमस्यपि(अन्धन्तमस्यपि;अन्धतमस्यपि) सुखम् । ईशस्याप्रियत्वेनैव कारणाभावात् ॥15॥
}}

=== तत्स्वाभाव्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V16
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V16
| id = BSNV_C03_S01_V16_B01
| text =
न च धूमादिदेवतासहावस्थानात् कर्मिणोऽपि तत्पदप्राप्तिः । तन्निमित्तविद्याख्यकारणाभावात् ॥16॥
}}

=== नातिचिरेणाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V17
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V17
| id = BSNV_C03_S01_V17_B01
| text =
न च तैस्तैः सहावस्थानादतिचिरत्वम् । ‘वत्सरात् पूर्वमेवतु’() इति क्लृप्तकालादधिकावस्थाने कारणाभावात् ॥17॥
}}

=== अन्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V18
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V18
| id = BSNV_C03_S01_V18_B01
| text =
न च व्रीह्यादिजीवैः सहावस्थानात् दुःखप्राप्तिः । शब्दविहितत्वेन पापाख्यकारणाभावात् ॥18॥
}}

=== रेतोऽधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V19
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V19
| id = BSNV_C03_S01_V19_B01
| text =
‘ईशक्लृत्प्यैव पितरं प्रविश्यायाति न च वैयर्थ्य(वैयर्थ्यात् पितृशरीरगमनं) पितृशरीरगमने मातरम्’() इतीशक्लृप्तत्ववचनात् ॥19॥
}}

=== unknown ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C03_S01_V20
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C03
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01_V20
| id = BSNV_C03_S01_V20_B01
| text =
न च पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति वाच्यम् । ‘योनिद्वारेण देहं च प्राप्नोति प्रायशो नरः’() इति वचनात् सामान्यतो गत्यन्तराभावात् । ‘विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते। सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः(सामान्यहेतुना)॥’() इति वचनाच्च ॥20॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C03_S01
| id = BSNV_C03_S01_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

Nyayavivaranam/C3/S1 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)