Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:42Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:07:57Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:07, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== प्रथमः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:09Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 2
| title = प्रथमः पादः
}}=== स्मृत्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V01
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V01
| id = BSNV_C02_S01_V01_B01
| text =
रुद्रादीनां सकाशात् विष्ण्वादीनामेवाप्तत्वम् । श्रुत्यनुसारित्वात् ॥1॥
}}

=== नविलक्षणत्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V02
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V02
| id = BSNV_C02_S01_V02_B01
| text =
न च श्रुतेः(न श्रुतेः) रुद्रादिस्मृतिसाम्यम्, किन्तु साक्षिप्रत्यक्षसाम्यमेव निरपेक्षत्वात् ॥2॥
}}

=== अभिमान्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V03
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V03
| id = BSNV_C02_S01_V03_B01
| text =
न मृदादीनां वचनाद्यदृष्टिः श्रुत्यप्रामाण्यकारणम् । अपि तु, वचनादिशक्ताया देवताया मृदादिशब्दवाच्यत्वद्योतिकैव ॥3॥
}}

=== असदधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V04
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V04
| id = BSNV_C02_S01_V04_B01
| text =
ईश्वरस्य स्रष्टृत्ववदसतोऽपि स्रष्टृत्वं श्रूयत इति नास्ति । सोऽसच्छब्दो ब्रह्मशब्दवदेव ब्रह्मवाचक इति श्रुतिसाम्यम्(श्रुतेः साम्यम्) ॥4॥
}}

=== भोक्त्रधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V05
| id = BSNV_C02_S01_V05_B01
| text =
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’() इति श्रुतिबलान्नैक्यम्। किन्तु भेदापादकमेवैतत्, ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(), ‘परात् परं पुरुषमुपैति(पुरिशयं पुरुषम्) दिव्यम्’() इति सन्निहितवाक्यबलात् । एकीभावशब्दस्तु सान्निध्येऽपि(सामीप्येऽपि)भवति । ‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत’() इतिवत् । ‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम॥’ इति वाक्यान्तराच्च ॥5॥
}}

=== आरम्भणाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V06
| id = BSNV_C02_S01_V06_B01
| text =
न च लौकिकसर्वकार्यानुसारेण(लौकिकसर्वकार्याणाम् अनुसारेण) अकर्तृतन्त्रत्वं सर्वानुसारः। किं तर्हि ? तद्वैलक्षण्येन सर्वकर्तृविलक्षणसर्वशक्तित्वमेवाशेषयुक्तिश्रुत्यनुसारि । ‘एष सर्वेश्वरः’() इति श्रुतेः(इत्यादि श्रुतेः) । युक्तिमात्रात् श्रुतियुक्ता हि युक्तिर्बलवती ॥6॥
}}

=== इतरव्यपदेशाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V07
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V07
| id = BSNV_C02_S01_V07_B01
| text =
न चेश्वरत्यागेन जीवस्यैव कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनालाघवम्। श्रुतिसिद्धत्वेन अकल्पनात् । अश्रुतजीवकर्तृत्वाङ्गीकारे गौरवमेव । तदभावात्(तदभावे) सिद्धान्ते लघुता । ‘नान्यः कर्ता, स हि स्वतन्त्रः, परमात् परमो हरिः’() इत्यादेश्च । अभेदपक्षस्तु निराकृतः । श्रुत्यनुभवविरोधाच्च ॥7॥
}}

=== श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V08
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V08
| id = BSNV_C02_S01_V08_B01
| text =
शब्दैकसमधिगम्यत्व-सर्वशक्तित्वादीनां विशेषाणामदर्शनं(अदर्शनात्) जीवे । न जीवाद्विशेषादर्शनं परमेश्वरे । विशेषश्रुतेरेव ॥8॥
}}

=== प्रयोजनाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V09
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V09
| id = BSNV_C02_S01_V09_B01
| text =
न च प्रयोजनाभावोऽकर्तृत्वे कारणम् । अशेषकर्तृत्वापादकश्च(अपवादकश्च) । फलापेक्षिणस्त्वपूर्णत्वादेव न सर्वकर्तृत्वादिशक्तिः, इतरस्य पूर्णत्वादेवानन्तशक्तित्वाच्च लीलयैव(..शक्तित्वाल्लीलयैव) कर्तृत्वम् ॥9॥
}}

=== वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V10
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V10
| id = BSNV_C02_S01_V10_B01
| text =
नेशस्य पूर्णत्वासिद्धिः । कर्मसापेक्षत्वेऽनीशत्वमनपेक्षत्वे श्रुतेरप्रामाण्यमिति । कर्मणोऽपि तदधीनत्वम् । तथाऽपि तदनुसारेण फलदानमित्यनङ्गीकार एव इष्टश्रुतिप्रामाण्यासिद्धिः ॥10॥
}}

=== सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S01_V11
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01_V11
| id = BSNV_C02_S01_V11_B01
| text =
सर्वचेतना अपूर्णगुणा इति नियमो न । स्वतन्त्रस्य (च) पूर्णगुणत्वनियमात् ‘अपूर्णोऽयं जीवसङ्घोऽस्वतन्त्रः पूर्णो हरिर्यः स्वतन्त्रः सदैव । न हि स्वतन्त्रोऽपूर्णतां कामयीत पूर्णो यदि स्यादस्वतन्त्रः कुतः सः ॥’ इति श्रुतेः ॥11॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S01
| id = BSNV_C02_S01_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

Nyayavivaranam/C2/S1 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)