https://grantha.io/index.php?action=history&feed=atom&title=Mandu%2FMoola
Mandu/Moola - Revision history
2026-06-23T20:31:19Z
Revision history for this page on the wiki
MediaWiki 1.44.5
https://grantha.io/index.php?title=Mandu/Moola&diff=5219&oldid=prev
Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
2026-06-15T18:31:00Z
<p>Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)</p>
<p><b>New page</b></p><div><div class="gr-doc-title" data-moola="1">माण्डूकोपनिषद्भाष्यम् — मूलम्</div><br />
<div class="gr-page-nav">← [[Mandu|Mandu]]</div><br />
<br />
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span><br />
== प्रथमः खण्डः ==<br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V02"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V04"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V05"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V06"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।</span><span class="shloka-line">एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</span><span class="shloka-line">बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।</span><span class="shloka-line">घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V08"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।</span><span class="shloka-line">आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V09"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।</span><span class="shloka-line">आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V10"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।</span><span class="shloka-line">आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V11"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।</span><span class="shloka-line">वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V12"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।</span><span class="shloka-line">सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।</span><span class="shloka-line">स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V14"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।</span><span class="shloka-line">कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V15"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।</span><span class="shloka-line">देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥</span></span></div><br />
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span><br />
== द्वितीयखण्डः ==<br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V02"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।</span><span class="shloka-line">निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।</span><span class="shloka-line">अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।</span><span class="shloka-line">प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V04"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</span><span class="shloka-line">प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V05"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।</span><span class="shloka-line">बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V06"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।</span><span class="shloka-line">न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।</span><span class="shloka-line">विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V08"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।</span><span class="shloka-line">अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V09"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span><span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V10"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span><span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥</span></span></div><br />
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span><br />
== तृतीयः खण्डः ==<br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥</span><span class="shloka-line">जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।</span><span class="shloka-line">आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V02"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V04"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-</span><span class="shloka-line">विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V05"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V06"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।</span><span class="shloka-line">स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V08"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।</span><span class="shloka-line">मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥</span></span></div><br />
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span><br />
== चतुर्थः खण्डः ==<br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।</span><span class="shloka-line">प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V04"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।</span><span class="shloka-line">अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V05"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।</span><span class="shloka-line">एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V06"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span></span></div><br />
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span><span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span><span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span></span></div><br />
<br />
[[Category:Mandu]]<br />
[[Category:Moola]]</div>
Chandrashekars