Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-15T11:10:25Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

= कथालक्षणपञ्चिका =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Kathalakshana|Kathalakshana]]</div>

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नरसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् । सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥1॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V01
| id = KL_C01_V01_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
<div class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रियः कमितुरानम्य चरणाम्बुरुहद्वयम् ।</span><span class="shloka-line">यथाबोधं विधास्यामः कथालक्षणपञ्चिकाम् ॥</span></div>
अथ कथां लिलक्षयिषुराचार्यवर्यः प्रारिप्सितप्रकरणपरिसमाप्त्यादि प्रयोजनेष्टदेवताप्रणतिनुतिपुरस्सरं विवक्षितमर्थं दर्शयति ॥
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा । तत्त्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥2॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V02
| id = KL_C01_V02_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
अथ कथां विभागेनोद्दिशति
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा । ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V03
| id = KL_C01_V03_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
ननु यदा विदिततत्वौ अदुष्टमनसौ परप्रार्थितौ कथां कुरुतः स वादो न वा ? आद्ये अव्यापकमाद्यं लक्षणं, द्वयोरपि तत्वज्ञानितया तदुद्देशिताभावात् । द्वितीयमतिव्यापकम् । सेयमुभयतः पाशा रज्जुः इत्यत आह–
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् । स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V04
| id = KL_C01_V04_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
वितण्डालक्षणं दर्शयति
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः । प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V05
| id = KL_C01_V05_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
प्राश्निकानां लक्षणं वक्ति
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अशेषसंशयच्छेत्ता निःसंशय उदारधीः । एकश्चेत् प्राश्निको ज्ञेयः सर्वदोषविवर्जितः ॥6॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V06
| id = KL_C01_V06_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
नन्वेवं चेत् एक एव इत्यनुज्ञानं कथम् ? संवादाभावेन तत्कृतकथानिर्णये अनाश्वासादित्यत आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा । विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥7॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V07
| id = KL_C01_V07_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
विशेषणान्तरमाह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये । नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः । अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥8॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V08
| id = KL_C01_V08_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
वादे, प्रतिवादिना वादिनं प्रति विचार्ये प्रमेये प्रमाणं प्रष्टव्यम् । पृष्टेन च वादिना तावदागम एव वक्तव्यः न तु छलादिना प्रश्नखण्डनं कर्तव्यम् । नाप्यनुमानं दुरागमो वा वक्तव्यः ।
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ॥9॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V09
| id = KL_C01_V09_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
तत्र श्रुतीनामपौरुषेयत्वेन अप्रामाण्यकारणशून्यानामप्रामाण्यं वक्तुं तावन्न शक्यम् । स्मृत्यादीनामप्याप्तप्रणीततया श्रुत्यानुकूल्येन च दोषाभावनिश्चयान्नाप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते । अतो विषयान्तरोपदर्शनेन वाद्यभिमतार्थप्रच्यावनमेव न्याय्यमित्याशयवानाह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः । अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V10
| id = KL_C01_V10_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
ननु यदा वादी परिगणितं वेदादिकं वदेत् तदा प्रतिवादिनाऽन्योऽर्थोऽभिधीयताम् । यदा तु उपरिगणितं पाशुपतादिकम भिदधीत, तदा तु अप्रामाण्यं वक्तुं शक्यत एव । अतः कथं अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः इति नियमः ? इत्यत आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना । तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना स्वार्थसिद्धये ॥11॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V11
| id = KL_C01_V11_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
वादिप्रयुक्तागमस्यार्थान्तरकथनेन किं प्रतिवादी चरितार्थः ? नेत्याह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य विनिश्चयम् । उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ॥12॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V12
| id = KL_C01_V12_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
किमेतावता जितं वादिना ? नेत्याह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु । निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V13
| id = KL_C01_V13_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
एवं वादिना स्वागमस्योपपत्तिवशेन स्वाभिमतार्थेप्रामाण्यं साधितवता स्वपक्षे साधिते, परोपन्यस्तागमस्य च अर्थान्तरमुक्तवता परपक्षे दूषिते निवृत्तो वाद इति न मन्तव्यं; किं नाम ? इत्यत आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् । ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V14
| id = KL_C01_V14_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
ननु यदि परश्चक्षुराद्येकप्रमाणके साक्ष्येकविषये वा अर्थे प्रमाणं पृच्छेत् तदा परेण किं तूष्णीमासितव्यम् ? प्रत्यक्षादिकं वा वक्तव्यम् ? आद्ये साध्यासिद्धिः । द्वितीये तु आगम एव वक्तव्यः इति नियमभङ्गः । न च प्रत्यक्षसिद्धेऽर्थे विप्रतिपत्तिरेव न सम्भवति तत्प्रामाण्यासम्प्रतिपत्त्यभिप्रायेण तदुपपत्तेरिति । तत्राह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी । स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V15
| id = KL_C01_V15_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
ननु तत् उक्तेषु अपरिगणितत्वात् न आगम इत्युक्तं इत्यत आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि । घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V16
| id = KL_C01_V16_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
नन्वेवंविधस्य वादस्य किं अवसानम् ? तत्राह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः । संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V17
| id = KL_C01_V17_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
एवं असङ्करेण कथामार्गत्रयं प्रतिपादितवता कथैक्यादिमतानि अपहस्तितानि विज्ञातव्यानि । अधिकार्यङ्गप्रवृत्तिप्रकारफलभेदे सति किन्निबन्धनं कथैक्यं स्यात् ।
}}

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_18
| id = KL_C01_18_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
तत्वनिर्णयवैलोम्यंप्राप्तोऽपि यदि मतिमान्द्यादिना तत्र न संवादं करोति तस्य कर्तव्यम् आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भवेज्जल्पे वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः । संवादे दण्ड्यतां न स्याद् वितण्डाजल्पयोरपि ॥19॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V19
| id = KL_C01_V19_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
प्रसङ्गात् वितण्डायां निग्रहादिकमतिदिशति
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा । अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V20
| id = KL_C01_V20_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
विरोधादिप्राप्तवतो जल्पवितण्डयोः कि कार्यं ? इत्यपेक्षायामाह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः । तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V21
| id = KL_C01_V21_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
वादिप्रतिवादिनोः जल्पारम्भोत्तरकालीनं निग्रहस्थानं उक्तम् । कथातः प्रागपि सम्भवात् आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह । विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V22
| id = KL_C01_V22_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
ननु विरोधादिव्यतिरिक्तानि हेत्वाभासादीनि निग्रहस्थानानि सन्ति । विजयमात्रप्रयोजनयोश्च जल्पवितण्डयोः पराजयनिमित्तानि सम्भावितानि च । अतः कथं विरोधादिषट्केनैव जल्पादौ पराजयः ? इत्यत आह
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः । वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V23
| id = KL_C01_V23_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
विरोधादीनि निग्रहस्थानानि इत्युक्तं । तत्र विशेषं आह–
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः । कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥24॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V24
| id = KL_C01_V24_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
न केवलं एतत् कथालक्षणं उपपत्त्या साधु प्रतिपत्तव्यम् । किं नाम ? परमाप्तोक्तत्वात् आगमान्तरसिद्धत्वाच्च इति दर्शयन् उक्तस्य विनियोगं आह–
}}

<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरा ।</span>
<span class="shloka-line">इन्दिरार्चितपादाब्जा देवता पातु नः सदा ॥</span>
</div>

{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V025
| id = KL_C01_V025_Kathalakshanapanchika
| name = Kathalakshanapanchika
| label = कथालक्षणपञ्चिका
| text =
<div class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरा ।</span><span class="shloka-line">इन्दिरार्चितपादाब्जा देवता पातु नः सदा ॥</span></div>
भक्त्यतिशयवशात् भगवान् आचार्यः प्रकरणनिर्माणफलत्वेन परमेश्वरप्रशंसापुरस्सरं तत्प्रसादं आशास्ते
}}

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Kathalakshana]]

Kathalakshana/Vyakhya/Kathalakshanapanchika - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)