BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

2026-03-10T11:39:57Z

Imported from BS.xml via ShastraEditor

New page

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C04_S04_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स य एवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन्नात्मनमभिसम्पद्यैतेनात्मना यथाकामं सर्वान् कामाननुभवति’ इति सौपर्णश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘एवं सेतुं तीर्त्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवति’ इति च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तत्र तरणं नाम तत्प्राप्तयेऽन्यतरणमेव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वैतं सेतुमाप्यैतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदत आनन्दी भवति’ इति मौद्गल्यश्रुतेः ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V01" />

<section begin="BS_C04_S04_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">मुक्त एव चात्रोच्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अहरहरेनमनुप्रविशत्युपसङ्क्रमते च न तत्र मोदते न प्रमोदते न कामाननुभवति बद्धो ह्येष तदा भवत्यथ यदैनं मुक्तोऽनुप्रविशति मोदते च प्रमोदते च कामांश्चैवानुभवति । कामांश्चैवानुभवति’ इति बृहच्छ्रुतौ प्रतिज्ञानात् ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V02" />

<section begin="BS_C04_S04_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">परञ्ज्योतिशब्देन परमात्मैवोच्यते । तत्प्रकरणत्वात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘परञ्ज्योतिः परं ब्रह्म परमात्मादिका गिरः ।<br>
सर्वत्र हरिमेवैकं ब्रूयुर्नान्यं कथञ्चन’ इति च ब्रह्माण्डे ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V03" />

<section begin="BS_C04_S04_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ये भोगाः परमात्मना भुज्यन्ते त एव मुक्तैर्भुज्यन्ते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’ इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">भविष्यत्पुराणे च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्भोगान् लेशतः क्वचित् ।<br>
बहिष्ठान् भुञ्जते नित्यं नानन्दादीन् कथञ्चन’ इति ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V04" />

<section begin="BS_C04_S04_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वदेहपरित्यागेन मुक्ताः सन्तो ब्राह्मेणैव देहेन भोगान् भुञ्जत इति जैमिनिर्मन्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिसृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा पश्यति ब्रह्मणा श्रुणोति ब्रह्मणैवेदं सर्वमनुभवति’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति माध्यन्दिनायनश्रुतावुपन्यासात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति ।</span><br>
इति स्मृतेः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘गच्छामि विष्णुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् ।’</span><br>
इति बृहत्तन्त्रोक्तयुक्तेश्च ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V05" />

<section begin="BS_C04_S04_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चितिमात्रो देहो मुक्तानां पृथग्विद्यते तेन भुञ्जते ।<br>
सर्वं वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मात्र एवैष भवति चिन्मात्र एवावतिष्ठते तामेतां मुक्तिरित्याचक्षते’<br>
इत्युद्दालकश्रुतेश्चिदात्मकत्वादित्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V06" />

<section begin="BS_C04_S04_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स वा एष एतस्मान्मर्त्याद्विमुक्तश्चिन्मात्रीभवत्यथ तेनैव रूपेणाभिपश्यत्यभिश्रुणोत्यभिमनुतेऽभिविजानाति तामाहुर्मुक्तिः’ इति सौपर्णश्रुतौ चिन्मात्रेणाप्युपन्यासाज्जैमिन्युक्तस्य च भावादुभयत्राप्यविरोधं बादरायणो मन्यते ।<br>
नारायणाध्यात्मे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मर्त्यं देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः ।<br>
चितिमात्रेन्द्रियाश्चैव प्रविष्टा विष्णुमव्ययम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तदङ्गानुगृहीतैश्च स्वाङ्गैरेव प्रवर्तनम् ।<br>
कुर्वन्ति भुञ्जते भोगांस्तदन्तर्बहिरेव वा ॥<br>
यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताः’ इति ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V07" />

<section begin="BS_C04_S04_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न तेषां भोगादिषु प्रयत्नापेक्षा ।<br>
‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’ इत्यादिश्रुतेः ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V08" />

<section begin="BS_C04_S04_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सत्यसङ्कल्पत्वादेव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः ।<br>
ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् ।</span><br>
इति वाराहे ॥ 09 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V09" />

<section begin="BS_C04_S04_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चिन्मात्रं विनाऽन्यो देहस्तेषां न विद्यत इति बादरिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अशरीरो वाव तदा भवत्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतो याभ्यां ह्येष उन्मथ्यत’ इत्येवं कौण्ठरव्यश्रुतावाह हि ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V10" />

<section begin="BS_C04_S04_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स वा एष एवंवित् परमभिपश्यत्यभिशृणोति ज्योतिषैव रूपेण चिता वाऽचिता वा नित्येन वाऽनित्येन वाऽथानन्दी ह्येवैष भवति नानानन्दं कञ्चिदुपस्पृषति’<br>
इत्यौद्दालकश्रुतौ विकल्पाम्नानादन्यदेहस्यापि भावं जैमिनिर्मन्यते ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V11" />

<section begin="BS_C04_S04_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथा द्वादशाहः क्रत्वात्मकः सत्रात्मकश्च भवति । एवं मुक्तभोगो बाह्यशरीरकृतश्चिन्मात्रकृतश्च भवति इति बादरायणो मन्यते ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V12" />

<section begin="BS_C04_S04_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सन्ध्यं स्वप्नः ।‘सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम्’ इति श्रुतेः ॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V13" />

<section begin="BS_C04_S04_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मवैवर्ते च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्वप्नस्थानं यथा भोगो विना देहेन युज्यते ।<br>
एवं मुक्तावपि भवेद्विना देहेन भोजनम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वेच्छया वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित् ।<br>
स्वीकृत्य जागरितवद्भुक्त्वा त्यागः कदाचन’ इति ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V14" />

<section begin="BS_C04_S04_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">शरीरमनुप्रविश्यापि तत्प्रकाशयन्तः पुण्यानेव भोगाननुभवन्ति न तु दुःखादीन् । यथा प्रदीपो दीपिकादिषु प्रविष्टस्तत्स्थं तैलाद्येव भुङ्ते न तु तत्कार्ष्ण्यादि ।<br>
‘तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान् हृदयस्य भवति’ इति हि दर्शयति ॥ 15 ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न च स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गादिस्थस्यैतदिति वाच्यम् । यतः –</div>
<section end="BS_C04_S04_V15" />

<section begin="BS_C04_S04_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सुप्तौ मोक्षे वा तदुच्यते । ‘अत्र पिताऽपिता भवत्यनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन’ इत्याद्याविष्कृतत्वात् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मवैवर्ते च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः ।<br>
भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन् कदाचन ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तीर्णा हि सर्वशोकांस्ते पुण्यपापादिवर्जिताः ।<br>
सर्वदोषनिवृत्तास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः’ इति ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V16" />

<section begin="BS_C04_S04_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतःसमभवत्’ इत्युच्यते । तत्र सृष्ट्यादिभ्योऽन्यान् व्यापारानाप्नोति ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V17" />

<section begin="BS_C04_S04_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">जीवप्रकरणत्वाज्जीवानां तादृक्सामर्थ्यविदूरत्वाच्च । वाराहे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्ट्यादिव्यापृतिष्वपि ।<br>
मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान् कामांस्तु भुञ्जते ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तद्योग्यता नैव तेषां कदाचित् क्वापि विद्यते ।<br>
न चायोग्यं विमुक्तोऽपि प्राप्नुयान्नच कामयेत्’ इति ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V18" />

<section begin="BS_C04_S04_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ता यो वेद, स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति’ इति प्रत्यक्षोपदेशाज्जगदैश्वर्यमप्यस्तीति चेन्न ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">आधिकारिकमण्डलाधिपतिर्ब्रह्मा हि तत्रोच्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">गारुडे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आत्मेत्येव परं देवमुपास्य हरिमव्ययम् ।<br>
केचिदत्रैव मुच्यन्ते नोत्क्रामन्ति कदाचन ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे तु केचन ।<br>
केचित् स्वर्गे महर्लोके जने तपसि चापरे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">केचित् सत्ये महाज्ञान गच्छन्ति क्षीरसागरम् ।<br>
तत्रापि क्रमयोगेन ज्ञानाधिक्यात् समीपगाः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सालोक्यं च सरूपत्वं सामीप्यं योग एव च ।<br>
इमामारभ्य सर्वत्र यावत्सुक्षीरसागरे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">पुरुषोऽनन्तशयनः श्रीमन्नारायणाभिधः ।<br>
मानुषा वर्णभेदेन तथैवाश्रमभेदतः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।<br>
आजानजाः कर्मजाश्च तात्त्विकाश्च प्रजापतिः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशस्तेषु चैवोत्तरोत्तराः ।<br>
नित्यानन्दे च भोगे च ज्ञानैश्वर्यगुणेषु च ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वे शतगुणोद्रिक्ताः पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ।<br>
पूज्यन्ते चावरैस्ते तु सर्वपूज्यश्चतुर्मुखः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वजगद्व्यापृतिस्तेषां पूर्ववत् समुदीरिता ।<br>
सयुजः परमात्मानं प्रविश्य च बहिर्गताः</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चिद्रूपान् प्राकृतांश्चापि विना भोगांस्तु कांश्चन ।<br>
भुञ्जते मुक्तिरेवं ते विस्पष्टं समुदाहृताः’ इति ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V19" />

<section begin="BS_C04_S04_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">विकारावर्तिव्यापारो मुक्तानां न विद्यते । ‘इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते’ इति हि श्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">वाराहे च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वाधिकारेण वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् ।<br>
बलिं हरन्ति मुक्ताय विरिञ्चाय तु पूर्ववत् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सब्रह्मकास्तु ते देवा विष्णवे च विशेषतः ।<br>
न विकाराधिकारस्तु मुक्तानामन्य एव तु ।<br>
विकाराधिकृता ज्ञेया ये नियुक्तास्तु विष्णुना’ इति ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V20" />

<section begin="BS_C04_S04_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘एतत् साम गायन्नास्ते’ इत्युच्यते ।तत्रानन्दादीनां वृद्धिर्ह्रासश्च न विद्यते। एकप्रकारेणैव सर्वदा स्थितिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्पन्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवात्मानं तस्यैवं दर्शयतो नापत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।</span><br>
इति मोक्षधर्मे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">विद्वत्प्रत्यक्षात् कारणभावल्लिङ्गाच्च । ब्रह्मवैवर्ते च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘न ह्रासो न च वृद्धिर्वा मुक्तानां विद्यते क्वचित् ।<br>
विद्वत्प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कारणाभावतोऽनुमा ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">हरेरुपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी ।<br>
न तु साधनभूता सा सिद्धिरेवात्र सा यतः’ इति ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V21" />

<section begin="BS_C04_S04_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न च भोगविशेषादिविरोधः ।‘एतमानन्दमयमात्मानमनुविश्य न जायते न म्रियते न ह्रसते न वर्धते यथाकामं चरति यथाकामं पिबति यथाकामं रमते यथाकाममुपरमते’<br>
इति भोगमात्रसाम्यलिङ्गात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् ।</span><br>
इति कौर्मे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘प्रवाहतस्तुवृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् ।<br>
नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’</span><br>
|इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V22" />

<section begin="BS_C04_S04_V23" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’ ,‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’ इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ 23 ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ज्ञानानन्दादिभिः सर्वैर्गुणैः पूर्णाय विष्णवे ।<br>
नमोऽस्तु गुरवे नित्यं सर्वथाऽतिप्रियाय मे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं<br>
बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।<br>
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्-<br>
मध्वो यत् तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हरौ तेन हि ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नित्यानन्दो हरिः पूर्णो नित्यदा प्रीयतां मम ।<br>
नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तस्मै च विष्णवे ॥</div>
<section end="BS_C04_S04_V23" />

BramhasutraBhashyam/C04/S04/व्याख्या/bhashya - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

← Older revision	Revision as of 19:18, 10 March 2026
(No difference)